საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-278(2კ-25) 27 ივნისი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბიძინა სტურუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, გოჩა აბუსერიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები - 1. საქართველოს გენერალური პროკურატურა (მოპასუხე); 2. მ.ნ-ე (მოსარჩელე)

მოპასუხე - სპეციალური პენიტენციური სამსახური

მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება და 2024 წლის 5 ივლისის დამატებითი გადაწყვეტილება

დავის საგანი - მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

მ.ნ-ემ 2022 წლის 20 ივნისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას და მოპასუხეთა წრისა და სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტების შემდეგ მოითხოვა მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მის სასარგებლოდ მორალური ზიანის - 6 500 000 (ექვსი მილიონ ხუთასი ათასი) ლარის ოდენობით დაკისრება, ხოლო მატერიალური ზიანის ანაზღაურების სახით 500 000 (ხუთასი ათასი) ლარის ოდენობით, რომელიც მოიცავს მიუღებელ შემოსავალს პროფესიული ... საქმიანობიდან (ერთი წლის განმავლობაში 50 000 ლარის ოდენობით) და ...ის ...დან გამომდინარე, უკანონო პატიმრობის დროს გაწეული საადვოკატო მომსახურების ხარჯებს (101 000 ლარის და 5 000 აშშ დოლარის (სარჩელის აღძვრის დროს არსებული კურსით ეკვივალენტი ლარში) ოდენობით), ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში გაგზავნილი საჩივრის ხარჯებს, სესხის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ თანხას (10 000 აშშ დოლარი (სარჩელის აღძვრის დროს არსებული კურსით ეკვივალენტი ლარში)), ანაბარზე არსებულ თანხას (8 960 აშშ დოლარი (სარჩელის აღძვრის დროს არსებული კურსით ეკვივალენტი ლარში)) და პატიმრობის პერიოდში აღძრულ სარჩელებთან დაკავშირებით დაფარული სახელმწიფო ბაჟის თანხას (ჯამში 1 100 ლარი); მოსარჩელემ ასევე მოითხოვა მის სასარგებლოდ მოპასუხე სპეციალური პენიტენციური სამსახურისათვის მორალური ზიანის სახით 5 000 000 (ხუთი მილიონი) ლარის ოდენობით ანაზღაურების დაკისრება.

მოსარჩელის განმარტებით, იგი 2005 წლის 3 ნოემბრიდან 2008 წლის 5 ივნისამდე იმყოფებოდა უკანონო პატიმრობაში. საკანი იყო მეტისმეტად გადატვირთული, რა დროსაც პატიმრებს უწევდათ მორიგეობით, ხანმოკლე ძილი. საკანში არ იყო ვენტილაცია და სუფევდა ანტისანიტარია. საპყრობილეში შექმნილი იყო არაადამიანური, ღირსების შემლახველი და დამამცირებელი პირობები, რამაც მოსარჩელეზე მოახდინა ფსიქოლოგიური ტრავმა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 5 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით მ.ნ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მ.ნ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით 30 000 (ოცდაათი ათასი) ლარის, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით - სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში ადვოკატის მომსახურეობისათვის - 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით ანაზღაურება, ასევე, ...დან მიუღებელი შემოსავლის სახით 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით ანაზღაურება; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მ.ნ-ის სასარგებლოდ ასევე დაეკისრა ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯი 2 000 (ორი ათასი) ლარის ოდენობით. მ.ნ-ის სასარჩელო მოთხოვნები საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა; მ.ნ-ის სარჩელი სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიმართ მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა. საქალაქო სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ და მ.ნ-ემ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა მ.ნ-ის სააპელაციო საჩივარი; უცვლელი დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 5 ოქტომბრის გადაწყვეტილება; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაეკისრა მ.ნ-ის სასარგებლოდ სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში ადვოკატის მომსახურებისათვის, კერძოდ, ა.გ-ის, ქ.უ-ისა და მ.კ-ის მომსახურებისათვის, თითოეულისათვის 700-700 ლარის, სულ 2100 ლარის ანაზღაურება; ხოლო ადვოკატების - თ.ე-ისა და ნ.მ-ის მომსახურებისათვის თითოეულისთვის 300-300 ლარის, სულ 600 ლარის ანაზღაურება (საადვოკატო მომსახურებისათვის ჯამში 2700 ლარის ანაზღაურება).

სააპელაციო სასამართლოს 2024 წლის 5 ივლისის დამატებითი გადაწყვეტილებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და შესაბამისად, უცვლელი დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 5 ოქტომბრის გადაწყვეტილება; დამატებითი გადაწყვეტილებით საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მ.ნ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში წარმოდგენილი სასამართლო ფსიქოლოგიური ექსპერტიზის ჩასატარებლად გადახდილი 300 ლარის ანაზღაურება.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ მ.ნ-ის მოთხოვნა სპეციალური პენიტენციური სამსახურისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების თაობაზე ხანდაზმულია და არ არსებობს მისი დაკმაყოფილების საფუძველი, ხოლო მატერიალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი მოპასუხე სახელმწიფო ორგანოს უკანონო ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის, რაც მოსარჩელისათვის მიყენებული მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველია.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის პალატის 2024 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მ.ნ-ემ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა. ხოლო საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს როგორც 2024 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება, ისე 2024 წლის 5 ივლისის დამატებითი გადაწყვეტილება. ადმინისტრაციულმა ორგანომ ახალი გადაწყვეტილებით მ.ნ-ის მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა მოითხოვა.

კასატორის - მ.ნ-ის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლოს საქმეში არსებული მტკიცებულებები მიმოხილული აქვს ზერელედ მაშინ, როცა უამრავი გარემოება ადასტურებს მოსარჩელისათვის მიყენებულ მორალურ ზიანს. სასამართლო ფორმალურად მიუდგა საქმის განხილვას და მიიღო დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილება. უკანონო მსჯავრდების პირობებში, სააპელაციო სასამართლომ არ შეაფასა სასჯელის სახით მოსარჩელის პირობითი მსჯავრის ქვეშ ყოფნა, რა დროსაც მოსარჩელეს ეკრძალებოდა პროფესიული საქმიანობა. აღნიშნულით კი, საზოგადოების თვალში შეილახა მოსარჩელის, როგორც ...ის რეპუტაცია.

კასატორი საქართველოს გენერალური პროკურატურა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე და 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 992-ე და 1005-ე მუხლებზე და აღნიშნავს, რომ არ არსებობს პროკურატურისათვის მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი, რადგან არ დასტურდება პროკურატურის მხრიდან მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების ჩადენა, რომელმაც გამოიწვია აღნიშნული სახის ზიანი.

საქართველოს გენერალური პროკურატურის მითითებით, ზიანის ანაზღაურებისათვის სახეზე უნდა იყოს მოხელის უკანონო ქმედება, რომელიც პირისთვის ზიანის მიყენების საფუძველი გახდა. მოცემულ შემთხვევაში კი, პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია. კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს. კასატორის განმარტებით, საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და საკითხის მომწესრიგებელი სამართლებრივი ნორმების შესაბამისად, მსგავს საქმეებზე საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მორალური და მატერიალური ზიანის საკომპენსაციოდ განსახილველ შემთხვევაში მიკუთვნებული თანხის დაკისრება არაგონივრულად მაღალ ოდენობას წარმოადგენს და არ შეესაბამება მსგავს საკითხებზე ეროვნული და ევროპული სასამართლოების მიერ დადგენილ პრაქტიკას. კასატორი ასევე არ იზიარებს სასამართლოს შეფასებას გენერალური პროკურატურისათვის ადვოკატის მომსახურების მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებას ადვოკატისათვის ჰონორარის გადახდის ფაქტის არარსებობის საფუძვლით.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 მარტის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და მ.ნ-ის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და მ.ნ-ის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი ნაწილი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, №7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა არსებითად სწორად გადაწყვიტეს მოცემული დავა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, რომლის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. აღნიშნული დანაწესით სახელმწიფომ აიღო ვალდებულება, სახელმწიფო სახსრებიდან აანაზღაუროს მისი მოსამსახურეების მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანი, ხოლო ზიანის ანაზღაურების წინაპირობებს განსაზღვრავს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი, კერძოდ, მითითებული კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. ამრიგად, ზიანის ანაზღაურებისთვის, პირის ქმედება უნდა ატარებდეს მართლსაწინააღმდეგო ხასიათს და იწვევდეს პირისთვის ზიანის მიყენებას. დამდგარ შედეგსა და უკანონო ქმედებას შორის კი უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი. რაც შეეხება მართლსაწინააღმდეგო ქმედების განმახორციელებელი პირის ბრალეულობას, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. კერძოდ, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება.

საქმეზე დადგენილია, რომ მცხეთის რაიონული სასამართლოს 2006 წლის 22 მარტის განაჩენით, მ.ნ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 180-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“, „გ“ და „დ“ ქვეპუნქტებით და სასჯელის ზომად შეეფარდა 4 (ოთხი) წლით თავისუფლების აღკვეთა, ...ის სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოხდით. ამავე განაჩენის თანახმად, მ.ნ-ეს სასჯელის ათვლა დაეწყო მისი დაკავების დღიდან - 2005 წლის 3 ნოემბრიდან. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2006 წლის 29 მაისის განაჩენით კი, მცხეთის რაიონული სასამართლოს 2006 წლის 22 მარტის განაჩენში შევიდა ცვლილება, კერძოდ, მსჯავრდებულ მ.ნ-ეს მოეხსნა საქართველოს სსკ-ის 180-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტით წარდგენილი ბრალდება და ამ ნაწილში იგი გამართლდა. ამასთან, მ.ნ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 180-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ და „გ“ ქვეპუნქტებით და სასჯელად დაენიშნა 3 (სამი) წლითა და 6 (ექვსი) თვით თავისუფლების აღკვეთა, სასჯელის ...ის სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოხდით.

საქმის მასალებით, კერძოდ, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2021 წლის 15 ოქტომბრის №244801/01 წერილით დადგენილია, რომ 2005 წლის 4 ნოემბერს მოხდა მ.ნ-ის ეტაპირება ქ. თბილისის №... საპყრობილეში; 2006 წლის 10 ივნისს №... საპყრობილიდან გადაიყვანეს ქ. თბილისის სამკურნალო დაწესებულებაში (№...); 2006 წლის 15 ოქტომბერს სამკურნალო დაწესებულებიდან მ.ნ-ე გადაიყვანეს ქ. ...ის №... დაწესებულებაში, 2006 წლის 15 ნოემბერს კი - სამკურნალო დაწესებულებაში. ამავე წერილის მიხედვით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2008 წლის 5 ივნისის დადგენილებით, მ.ნ-ე პატიმრობიდან გათავისუფლდა 2008 წლის 5 ივნისს, პირობით ვადამდე ადრე.

დადგენილია, რომ 2020 წლის 18 სექტემბერს, საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტში სისხლის სამართლის №074180920801 საქმეზე დაიწყო გამოძიება, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით. გამოძიების დაწყებას საფუძვლად დაედო მ.ნ-ის მიერ საქართველოს გენერალურ პროკურატურაში წარდგენილი განცხადებები, რომელთა მიხედვით, 2006 წლის 22 მარტს, ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე მოხდა მისი მსჯავრდება და მის დაკავებას რეალურ საფუძვლად იმჟამინდელ სამართალდამცავებთან პირადი უთანხმოება ედო. საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის მიერ 2021 წლის 27 სექტემბერს მიღებულ იქნა დადგენილება მსჯავრდებულის მიმართ სისხლის სამართლის წარმოების პროცესში მისი უფლების არსებითი დარღვევის შესახებ. დადგენილების თანახმად, სისხლის სამართლის №1105933 საქმის წარმოების პროცესში არსებითად დაირღვა მსჯავრდებულ მ.ნ-ის პიროვნული ხელშეუხებლობის, თავისუფლების, სამართლიანი სასამართლოს, პატივისა და ღირსების ხელშეუხებლობის უფლებები. ამავე დადგენილებით, სისხლის სამართლის №074180920801 საქმეზე მ.ნ-ე ცნობილ იქნა დაზარალებულად.

დადგენილია, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2022 წლის 20 მაისის განაჩენით (საქმე №1/აგ-191-21), საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის შუამდგომლობის საფუძველზე, გაუქმდა მ.ნ-ის მიმართ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2006 წლის 29 მაისის განაჩენი. მ.ნ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ და „გ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2022 წლის 20 მაისის ზემოაღნიშნული განაჩენი წარმოადგენს მოსარჩელის რეაბილიტაციის იურიდიულ საფუძველს, ვინაიდან უტყუარად დასტურდება წარდგენილი ბრალდების უსაფუძვლობა და პირის - მ.ნ-ის მარეაბილიტირებელი გარემოება და სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის არსებობს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია უკანონო ბრალდებით.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, ხოლო ქონებრივი უფლებების უკანონო შეზღუდვა იწვევს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორი სახელმწიფო ორგანოს მოსაზრებას ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არარსებობის თაობაზე. აღსანიშნავია, რომ რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არსებობს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად, როგორც ეს პირდაპირაა გათვალისწინებული სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმის მასალებით დასტურდება მ.ნ-ის მიერ პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში (2005-2008წწ) არაერთი განცხადებით საქართველოს პრეზიდენტის, საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის, საქართველოს პარლამენტის ფრაქცია „...ის“ თავმჯდომარის, საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილის, საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის, საქართველოს სახალხო დამცველის, საქართველოს პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლისადმი მიმართვა. განცხადებებში მ.ნ-ე მიუთითებდა, რომ იმყოფებოდა უკანონო პატიმრობაში, ირღვეოდა მისი უფლებები და ითხოვდა შესაბამის რეაგირებას. დადგენილია, რომ 2007-2008 წლებში მ.ნ-ემ არაერთი განცხადებით მიმართა საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მის დაპატიმრებასთან დაკავშირებით, შიდა ქართლისა და გორის რაიონული პროკურატურის თანამშრომლების მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტზე გამოძიების დაწყების მოთხოვნით, თუმცა საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2007 წლის 20 სექტემბრის, 18 ოქტომბრის, 1 ნოემბრის, 4 დეკემბრის, 20 დეკემბრის და 2008 წლის 10 აპრილის წერილებით მ.ნ-ეს ეცნობა, რომ მის მიერ განცხადებებში მითითებული გარემოებები დანაშაულის შემადგენლობაზე არ მიუთითებდნენ, შესაბამისად, არ არსებობდა გამოძიების დაწყების საფუძველი.

ამასთან, დადგენილია, რომ მ.ნ-ემ 2007 წლის მაისსა და ივნისში არაერთი განცხადებით მიმართა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარეს და მსჯავრდებულთა და პატიმართა სამკურნალო დაწესებულების ადმინისტრაციას, მძიმე სენით დაავადებული მამის ნახვის მოტივით, სასჯელაღსრულების დაწესებულებიდან ხანმოკლე დროით გასვლის მოთხოვნით. სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის 2007 წლის 15 ივნისის წერილით, მ.ნ-ეს ეცნობა, რომ დეპარტამენტს მიზანშეუწონლად მიაჩნდა მისი დაწესებულების გარეთ გაყვანა. ამასთან, მ.ნ-ემ 2007 წლის 17 ივლისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას სასჯელაღსრულების დეპარტამენტისათვის ახალი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის დავალების მოთხოვნით, რომლითაც მ.ნ-ეს მამის მონახულების უფლება მიეცემოდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2007 წლის 18 სექტემბრის გადაწყვეტილებით მ.ნ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

დადგენილია, რომ მ.ნ-ემ 2008 წლის 18 აპრილს განცხადებით მიმართა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარეს და მოითხოვა მისთვის პირველადი მოხმარების ნივთების მიწოდება. სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის 2008 წლის 23 აპრილის წერილით მ.ნ-ეს ეცნობა, რომ დაწესებულების ადმინისტრაციის მიერ მას მიეწოდება პირველადი მოხმარების ჰიგიენური საშუალებები იმ რაოდენობით და პერიოდულობით, რაც საჭიროა პირადი ჰიგიენის დასაცავად. გარდა ამისა, განმცხადებელს ეცნობა, რომ მას სურვილის შემთხვევაში შეეძლო ჰიგიენური საშუალებების დამატებით შეძენა დაწესებულებაში არსებულ მაღაზიაში. მ.ნ-ემ 2008 წლის 6 მაისს განცხადებით მიმართა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარეს და მოითხოვა მისთვის ყოველდღიურად პერიოდული პრესისა და ჟურნალების მიწოდება. სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის 2008 წლის 16 მაისის წერილით მ.ნ-ეს ეცნობა, რომ ამჟამად სასჯელაღსრულების დეპარტამენტს არ გააჩნია შესაძლებლობა დააკმაყოფილოს მისი მოთხოვნა და შესაბამისად, შესაძლებლობის არსებობის შემთხვევაში მიეწოდებოდა მოთხოვნილი ლიტერატურა.

აღსანიშნავია, რომ საქმის მასალებში წარმოდგენილია მ.ნ-ის დაპატიმრებასთან დაკავშირებით 2005-2009 წლებში პერიოდულ პრესაში გამოქვეყნებული საგაზეთო პუბლიკაციები, ასევე, „...ის“ მიერ მომზადებული ვიდეო ფილმი (CD დისკზე) მ.ნ-ის სისხლის სამართლის საქმესთან დაკავშირებით. ამდენად, აღნიშნულის თაობაზე ცნობილი გახდა მისი პროფესიული წრის წარმომადგენლებისა და პოტენციური კლიენტებისათვის, რამაც ფუნდამენტურად შელახა მოსარჩელის პროფესიული რეპუტაცია, წარმოშვა კითხვის ნიშნები მის კეთილსინდისიერებასთან მიმართებით, რომლის განგრძობით შედეგებსაც მოსარჩელე დღემდე განიცდის.

საქმის მასალებით - საქართველოს სახალხო დამცველის საანგარიშო მოხსენებებით (2006 წლის პირველი ნახევარი, 2006 წლის მეორე ნახევარი, 2007 წლის პირველი ნახევარი, 2007 წლის მეორე ნახევარი) დასტურდება სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში (სადაც მ.ნ-ე იხდიდა სასჯელს) ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტები (საყოფაცხოვრებო პირობები, კვების რაციონი, ვენტილაციის ნაკლებობა და პირადი ჰიგიენის დაცვის შეუძლებლობა, საკნების გადატვირთულობა, ექიმების დეფიციტი და ა.შ.).

მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მოთხოვნათა შესაბამისად, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, კერძოდ, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის ხანგრძლივობა და სხვა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მ.ნ-ის მიერ პატიმრობაში გატარებული დროისა (2 წელი და 7 თვე) და იმ განცდების გათვალისწინებით, რაც თან ახლავს უკანონო მსჯავრდებას, მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად მოპასუხისათვის 30 000 ლარის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. სასამართლო მიუთითებს, რომ მხარისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი, რომლის არსებობა და მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და ზიანის წარმოქმნას შორის დასტურდება სათანადო მტკიცებულებებით, ექვემდებარება სრულად ანაზღაურებას.

მოსარჩელის მიერ მოპასუხისგან მატერიალური ზიანის სახით მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის თანახმად, ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს.

განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ მ.ნ-ე არის ... და პატიმრობამდე ახორციელებდა ... საქმიანობას. საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მსჯელობას მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით და მიუთითებს, რომ ... საქმიანობის სპეციფიკურობის და მისგან გამომდინარე შემოსავლის მიღების დადასტურების შესაძლებლობის თავისებურების გათვალისწინებით, მართებულია მ.ნ-ის სასარგებლოდ საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მატერიალური ზიანის სახით ...დან გამომდინარე 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების დაკისრება.

საქმის მასალებში ასევე წარმოდგენილია საქართველოს ...ის თავმჯდომარის 2003 წლის 8 დეკემბრის №... განკარგულება, რომლის თანახმად, მ.ნ-ე დანიშნულ იქნა ...ის №... ...ის ...ად, საიდანაც გათავისუფლდა 2006 წლის 7 მარტს, პროფესიული ნიშნით დაკომპლექტებულ ...ის წევრების არჩევის შემდეგ, თუმცა მითითებული საქმიანობიდან გამომდინარე, რაიმე სახის ან ოდენობის შემოსავლის მიღების ფაქტი საქმის მასალებით არ დასტურდება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, შესაბამისი მტკიცებულებების წარმოუდგენლობისა და მხოლოდ მოსარჩელის ზეპირსიტყვიერი ახსნა-განმარტების არსებობის პირობებში, ასევე მართებულია სააპელაციო სასამართლოს პოზიცია საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მ.ნ-ის სასარგებლოდ, ...ის ...დან გამომდინარე, მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობასთან დაკავშირებით.

რაც შეეხება სასარჩელო მოთხოვნას - ანაბარზე არსებული თანხისა (8 960 აშშ დოლარი (სარჩელის აღძვრის დროს არსებული კურსით ეკვივალენტი ლარში)) და პატიმრობის პერიოდში აღძრულ სარჩელებთან დაკავშირებით დაფარული სახელმწიფო ბაჟის (ჯამში 1 100 ლარი) ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს, ის გარემოება, რომ მოსარჩელემ პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში აიღო სესხი ან დახურა ანაბარი, უტყუარად ვერ იქნება მიჩნეული პატიმრობიდან გამომდინარე მისთვის მიყენებულ მატერიალურ ზიანად. საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ მოსარჩელემ მითითებული თანხები პატიმრობაში ყოფნის გამო აიღო ან გამოიყენა. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმის მასალებში წარმოდგენილია შიდა ქართლისა და მცხეთა-მთიანეთის საოლქო პროკურატურის განყოფილების პროკურორის 2009 წლის 4 სექტემბრის დადგენილება. დადგენილებაში მითითებულია, რომ შიდა ქართლის სააღსრულებო ბიუროს აღმასრულებლის წარმოებაში იმყოფებოდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2008 წლის 5 ივნისის №3/ბ-2259-07 სააღსრულებო ფურცელი მ.ნ-ის მიმართ ბიუჯეტის სასარგებლოდ 50 ლარის დაკისრების თაობაზე, 2008 წლის 11 მარტის №3/ბ-1861-07 სააღსრულებო ფურცელი მ.ნ-ის მიმართ ბიუჯეტის სასარგებლოდ 150 ლარის დაკისრების თაობაზე, 2008 წლის 11 მარტის №3/ბ-1861-07 სააღსრულებო ფურცელი მ.ნ-ის მიმართ ბიუჯეტის სასარგებლოდ 50 ლარის დაკისრების თაობაზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2009 წლის 2 აპრილის №3/2765-07 სააღსრულებო ფურცელი მ.ნ-ის მიმართ ბიუჯეტის სასარგებლოდ 100 ლარის დაკისრების თაობაზე, 2008 წლის 24 დეკემბრის სააღსრულებო ფურცელი №3/874-08 მ.ნ-ის მიმართ 50 ლარის დაკისრების თაობაზე, 2009 წლის 14 აპრილის N3/2368-07 სააღსრულებო ფურცელი მ.ნ-ის მიმართ 100 ლარის დაკისრების თაობაზე, 2008 წლის 10 ნოემბრის №3/2594-07 სააღსრულებო ფურცელი 50 ლარის დაკისრების თაობაზე, 2008 წლის 24 დეკემბრის №3/445-08 სააღსრულებო ფურცელი 50 ლარის დაკისრების თაობაზე და 2007 წლის 15 ოქტომბრის №15/3 სააღსრულებო ფურცელი ადმინისტრაციული ჯარიმის - 500 ლარის დაკისრების თაობაზე. აღნიშნული სააღსრულებო ფურცლების იძულებით აღსრულების მიზნით აღმასრულებელმა აღწერა და სააღსრულებო ბიუროში გადაიტანა მ.ნ-ის სახლში არსებული სხვადასხვა მოძრავი ნივთები, რომელთა დაბრუნების მიზნითაც მისმა ძმამ - თ.ნ-ემ იმავე დღეს გადაიხადა მ.ნ-ის ვალი -1 100 ლარი. აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელის მიერ მოთხოვნაში მითითებული 1 100 ლარიდან 500 ლარი წარმოადგენს ადმინისტრაციული ჯარიმის თანხას და არა სახელმწიფო ბაჟს. ამასთან, საქმის მასალებით არ დგინდება რას უკავშირდება მითითებული ადმინისტრაციული ჯარიმა. გარდა ამისა, სახელმწიფო ბაჟის თანხებთან დაკავშირებით, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მართალია საქმის მასალების თანახმად, მოსარჩელემ პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში არაერთხელ მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სარჩელით, თუმცა ნაწილი სარჩელების წარმოებაში მიღებაზე მოსარჩელეს ეთქვა უარი, ხოლო სარჩელების ნაწილი არ დაკმაყოფილდა. ამასთან, საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დასტურდება, რომ ზემოაღნიშნული სახელმწიფო ბაჟის თანხების გადახდა მოსარჩელეს კონკრეტულად მის პატიმრობასთან დაკავშირებულ სარჩელებზე დაეკისრა. ამგვარი გარემოების დადასტურების შემთხვევაშიც კი, სასამართლოს მიაჩნია, რომ არ დასტურდება მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა უკანონო ქმედებასა და დამდგარ მატერიალურ ზიანს შორის. ამდენად, მოსარჩელის მოთხოვნა პატიმრობის პერიოდში აღძრულ სარჩელებთან დაკავშირებით დაფარული სახელმწიფო ბაჟის თანხის (ჯამში 1 100 ლარი) მატერიალური ზიანის სახით ანაზღაურების თაობაზე სწორად არ იქნა დაკმაყოფილებული.

მატერიალური ზიანის ანაზღაურების სახით მოსარჩელე ასევე ითხოვდა სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში ადვოკატის იურიდიული მომსახურებისათვის თანხის ანაზღაურებასაც. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაურდეს სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში ადვოკატისათვის მომსახურების ღირებულების თანხა. აღნიშნულს განაპირობებს უშუალო მიზეზობრივი კავშირის არსებობა ქმედებასა - სისხლისსამართლებრივ დევნასა და იურიდიული მომსახურების მიღების საჭიროებას შორის. რომ არა უკანონო ბრალდება/მსჯავრდება, მოსარჩელეს არ ექნებოდა სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში იურიდიული მომსახურებისათვის ხარჯის გაწევის საჭიროება. ასეთ დროს სახელმწიფოს ეკისრება ადვოკატის მიერ მოსარჩელისათვის გაწეული მომსახურების ღირებულების გადახდა მაშინაც კი, თუ არ დასტურდება ხარჯის ფაქტობრივად გაწევა. საკითხის გადაწყვეტისთვის არსებითი მნიშვნელობა აქვს იურიდიული მომსახურების გაწევის ფაქტს (სუსგ №ბს-432-429 (2კ-17), 07.02.2019წ.).

განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილია ხელშეკრულებები იურიდიული მომსახურების გაწევის შესახებ. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მ.ნ-ის მიმართ დაწყებულ სისხლის სამართლის საქმეზე, წინასწარი გამოძიებისა და სამივე ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის ეტაპზე, ასევე, ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო საქმის თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატაში განხილვისას, მოსარჩელე წარმოდგენილი იყო ადვოკატებით.

სასამართლო მიუთითებს, რომ საადვოკატო მომსახურების მიღებისას პირი სარგებლობს თავისუფალი არჩევანით, თუმცა მატერიალური ზიანის სახით საადვოკატო მომსახურების თანხის ანაზღაურების მოთხოვნის შემთხვევაში ანაზღაურებას უნდა დაექვემდებაროს აუცილებლად გასაწევი ხარჯი, დავის საგნის, ამ დავის სირთულისა და სხვა ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე (სუსგ №ბს-1301(2კ-22), 23.02.2023წ.).

განსახილველ შემთხვევაში, დავის საგნის, დავის სირთულისა და საქმის სხვა ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას უნდა დაეკისროს მოსარჩელისთვის მატერიალური ზიანის სახით სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში ადვოკატის მომსახურებისათვის 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით ანაზღაურება. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ როდესაც გამართლებულ პირს მორალური ზიანის სახით მიეცემა ფულადი კომპენსაცია, მის მიერ ადვოკატებისათვის გაწეული ხარჯები განხილულ უნდა იქნეს როგორც მატერიალური ზიანი. შესაბამისად, გონივრულია მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის სახით 10 000 ლარის მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოსათვის დაკისრება.

საკასაციო სასამართლო საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლზე მითითებით აღნიშნავს, რომ განსახილველი საქმის მიმდინარეობისას მოსარჩელე წარმოდგენილი იყო ადვოკატებით. საქმის მასალებში წარმოდგენილია ხელშეკრულებები საადვოკატო მომსახურების გაწევის შესახებ. ამასთან, დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი შეიძლება ანაზღაურდეს იმ პირობებშიც, როდესაც არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა ადვოკატის მომსახურება სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული საქმის მოცულობა, მისი ფაქტობრივ-სამართლებრივი სირთულე, აგრეთვე, მხარეთა ქონებრივი მდგომარეობა, მათი შემოსავალი და სხვა ისეთი გარემოებები, რომლებიც წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის გონივრული ფარგლების დადგენას განაპირობებს. სასამართლოს შეუძლია, თავისი შეხედულებით, გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა, რომელიც მეორე მხარეს უნდა დაეკისროს. ხარჯების განსაზღვრისას სასამართლომ უნდა მოახდინოს მხარის სამართლიანი დაკმაყოფილება. ზემოაღნიშნული მსჯელობის, საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების პირობებში, მართებულია საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ადვოკატის მომსახურების ხარჯის მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრება, ხოლო ოდენობა ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მიერ მართებულად იქნა განსაზღვრული.

საკასაციო სასამართლო ასევე იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას მასზედ, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის უკანონო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა არ დასტურდება სესხის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ თანხასთან (10 000 აშშ დოლარი, სარჩელის აღძვრის დროს არსებული კურსით ეკვივალენტი ლარში) მიმართებაში, ასევე, ანაბარზე არსებულ თანხასა (8 960 აშშ დოლარი, სარჩელის აღძვრის დროს არსებული კურსით ეკვივალენტი ლარში) და პატიმრობის პერიოდში აღძრულ სარჩელებთან დაკავშირებით დაფარული სახელმწიფო ბაჟის თანხის (ჯამში 1 100 ლარი) მატერიალური ზიანის სახით ანაზღაურების შესახებ მოსარჩელის მოთხოვნების შემთხვევაში.

საქმის სააპელაციო ინსტანციაში განხილვისას მ.ნ-ემ სასამართლოში წარადგინა ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2024 წლის 16 იანვრის №5000205024 დასკვნა. ექსპერტიზის წინაშე დასმული იყო შემდეგი კითხვები: 1. მ.ნ-ე 2005 წლის 3 ნოემბრიდან 2008 წლის 5 ივნისამდე იმყოფებოდა უკანონო პატიმრობაში. განიცადა თუ არა მან უკანონო პატიმრობაში ყოფნისას სულიერი ტკივილი, ტანჯვა და მორალური ზიანი სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნისას, იქ შექმნილი არაადამიანური პირობების გამო? 2. სასჯელიდან ვადაზე ადრე განთავისუფლების შემდგომ, ნასამართლობის მოხსნის შემდეგ განიცადა თუ არა სულიერი ტკივილი, ტანჯვა, წამება და მორალური ზიანი (პირობითი სასჯელის მოხდის დროს)? 3. დღემდე განიცდის თუ არა მორალურ ზიანს მისი პროფესიული საქმიანობის გამო, რადგან არის ადვოკატი და უკანონო პატიმრობის დროსაც იყო ადვოკატი. ექსპერტიზის დასკვნით ნაწილში კი მითითებული იქნა: 1. უკანონო პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში გამოსაკვლევ პირთან მიმართებაში დაირღვა საბაზისო მოთხოვნილებები ყველა დონეზე, პირველადი ფიზიოლოგიური მოთხოვნილებებიდან მაღალ, თავისუფალი თვითრეალიზაციის მოთხოვნილებებამდე: უსაფრთხოების, სოციალური აღიარების, პატივისცემის, თვითგამოხატვის თვითრეალიზაციის მოთხოვნილებები. წარმოდგენილი მასალების და გამოსაკვლევი პირის მიერ გადმოცემული ინფორმაციის მიხედვით, სახეზეა ჯანმრთელობის დამაზიანებელი, ელემენტარული ჰიგიენური ნორმების უგულებელმყოფელი ყოველდღიურობა, დამამცირებელი, ღირსების შემლახველი ყოფა, მიზნის მიღწევაზე მიმართული დაძაბული აქტივობისას მრავალჯერადი იმედგაცრუება. სტრესის გამომწვევია ოჯახის წევრების ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან დაკავშირებული პრობლემები. შექმნილ გარემოებაში აქტივირებულია დამცირების, ღირსების შელახვის, უსამართლობის განცდები. გამოსაკვლევი პირის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობა აღნიშნული დროის პერიოდში ფასდება ფსიქოლოგიურ ტანჯვად. 2. სასჯელიდან ვადაზე ადრე განთავისუფლების შემდგომ გამოსაკვლევ პირთან მიმართებაში აქტივირებულია საზოგადოებიდან მოწყვეტილად ყოფნის, იზოლირებულობის, მის მიმართ ნდობის უკმარისობის, რეპუტაციული ზიანის, არასრულფასოვნების, დაძაბულობის, უსამართლობის განცდები. აღნიშნულ პერიოდში გამოსაკვლევი პირის ფსიქოემოციური მდგომარეობა ფასდება ფსიქოლოგიურ ტანჯვად. 3. შეფასების მომენტისთვის საექსპერტო კვლევის შედეგები, ექსპერიმენტულ-ფსიქოლოგიური კვლევის, მათ შორის, ლუშერის პროექციული ტესტის, ტრავმული გამოცდილების საპასუხო მდგომარეობის გამოსავლენი კითხვარის მონაცემები ავლენს ტანჯვის მდგომარეობას. გამოსაკვლევი პირის ამჟამინდელი ფსიქო-ემოციური მდგომარეობა ფასდება ფსიქოლოგიურ ტანჯვად.

მ.ნ-ემ სააპელაციო პალატაში ასევე წარადგინა ზემოაღნიშნული სასამართლო ექსპერტიზის ჩატარებისათვის ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი - საგადახდო დავალება, რომლითაც დასტურდება მის მიერ ლევან სამხარაულის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ანგარიშზე სასამართლო ექსპერტიზის ჩატარების ღირებულების - 300 ლარის 2024 წლის 17 იანვარს ჩარიცხვა. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და ამავე კოდექსის 44-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტზე მითითებით, მართებულია სააპელაციო სასამართლოს დამატებითი გადაწყვეტილება საქართველოს გენერალურ პროკურატურისათვის სასამართლო- ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ჩატარებისათვის გაწეული ხარჯის - 300 ლარის მ.ნ-ის სასარგებლოდ გადახდის დაკისრებასთან დაკავშირებით.

საკასაციო სასამართლო დამატებით მიუთითებს, რომ კასატორი საქართველოს გენერალური პროკურატურა საკასაციო საჩივარში ვერ ასაბუთებს ასანაზღაურებელი თანხის (მატერიალური თუ მორალური) არაგონივრულობას. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მიხედვით, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-17 მუხლის 1-ელი ნაწილის მიხედვით კი, მოსარჩელე ვალდებულია დაასაბუთოს თავისი სარჩელი, წარადგინოს თავისი შესაგებელი და შესაბამისი მტკიცებულებები. ხოლო მოპასუხე ვალდებულია წარადგინოს წერილობითი პასუხი (შესაგებელი) და შესაბამისი მტკიცებულებები. მითითებული დებულება ადგენს მხარეთა საპროცესო მოვალეობებს ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში, რაც უზრუნველყოფს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულყოფილ რეალიზაციას. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ ვერ დაასაბუთა მატერიალური თუ მორალური ზიანის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ოდენობით ანაზღაურების უსაფუძვლობა.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით,

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და მ.ნ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება და 2024 წლის 5 ივლისის დამატებითი გადაწყვეტილება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: ბ. სტურუა

მ. ვაჩაძე

გ. აბუსერიძე