საქართველოს უზენაესი სასამართლო

განჩინება

საქართველოს სახელით

¹ას-173-440-08 15 ოქტომბერი, 2008 წ.

ქ. თბილისი

სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების

საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მაია სულხანიშვილი (თავმჯდომარე)

თეიმურაზ თოდრია (მომხსენებელი), როზა ნადირიანი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი _ საქართველოს სოციალური სუბსიდიების სააგენტო (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარეები _ ვ. კ-აძე, სს “ტ-ი” (მოპასუხეები)

მესამე პირები – საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური

დაცვის სამინისტრო

დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება

გასაჩივრებული სასამართლო გადაწყვეტილება _ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 21 იანვრის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2007 წლის 9 მარტს სსიპ – საქართველოს სოციალური დაზღვევის ერთიანი სახელმწიფო ფონდის წარმომადგენელმა დ. მათიაშვილმა სარჩელით მიმართა სასამართლოს ვ. კ-აძის, სს „ტ-ის“ გაკოტრების მმართველის - ზ. ი-ისა და მესამე პირების – საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიმართ და მოითხოვა სს „ტ-ის“ ადმინისტრაციის 1996 წლის 25 დეკემბრის ¹233 ბრძანების ბათილად ცნობა ამ ბრძანების ძალაში შესვლის დღიდან და ბრძანების საფუძველზე მოპასუხეთა მიერ დასაფინანსებლად არასწორად მოთხოვნილი, სახელმწიფო ბიუჯეტის სახსრებიდან დარიცხული მთელი პერიოდის სარჩოს თანხის დაბრუნება.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ „საქნახშირის“ დეპარტამენტის შახტებსა და სხვა საწარმოებში შექმნილი მდგომარეობისა და მათი მუშაობის გაუმჯობესების ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს სახელმწიფო მეთაურის 1995 წლის 15 ოქტომბრის ¹429-ა ბრძანებულების მე-6 პუნქტის თანახმად, „საქნახშირის“ დეპარტამენტის შახტებში 1992 წლამდე დასაქმებული მუშახელისათვის ტრავმით გამოწვეულ ზარალს ანაზღაურებდა საქართველოს შრომისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო და სოცუზრუნველყოფისა და სამედიცინო დაზღვევის ერთიანი სახელმწიფო ფონდი. აღნიშნული ორგანიზაცია „საქართველოს 1977 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ კანონის მე-15 მუხლის შესაბამისად, საქნახშირის“ სისტემის შახტებში 1992 წლამდე მომხდარი უბედური შემთხვევების შედეგად დასახიჩრებულ და დაავადებულ მუშაკთა რეგრესულ პენსიებს გასცემდა „საქნახშირის“ დეპარტამენტის გაანგარიშების საფუძველზე წარმოდგენილი სიების შესაბამისად.

მოსარჩელის განმარტებით, 2006 წლიდან „შრომითი მოვალეობის შესრულებისას მუშაკის ჯანმრთელობისათვის ვნების შედეგად ზიანის ანაზღაურების წესის შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 9 თებერვლის ¹48 ბრძანებულებისა და „სსიპ – საქართველოს სოციალური დაზღვევის ერთიანი სახელმწიფო ფონდის ჩამოყალიბების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2002 წლის 31 დეკემბრის ¹558 ბრძანებულებაში ცვლილებებისა და დამატებების თანახმად, 100% სახელმწიფო ფონდის წილობრივი მონაწილეობით შექმნილ და ლიკვიდირებულ საწარმოებში დაზარალებულთა აღრიცხვის, სარჩოს გაანგარიშებისა და ზიანის ანაზღაურების ფუნქცია დაეკისრა ფონდს. ზემოაღნიშნული მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ „ტ-ის“ ადმინისტრაციის 1996 წლის 25 დეკემბრის ¹233 ბრძანებით ვ. კ-აძეს დაენიშნა სარჩო შახტში მუშაობისას მიღებული ტრავმის შედეგად 1984 წლის 26 აპრილს მარჩენალი მეუღლის – პ. კ-აძის გარდაცვალების გამო.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 9 თებერვლის ¹48 ბრძანებულების მეოთხე თავის შესაბამისად, გარდაცვლილი მარჩენლის ოჯახის შრომისუუნარო წევრებს ზიანი უნაზღაურდებათ, თუ მარჩენლის გარდაცვალება გამოწვეულია შრომითი მოვალეობის შესრულებისას მიღებული ჯანმრთელობის დაზიანებით. პირის გარდაცვალების მიზეზობრივ კავშირს ადგენდა სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის ბიურო დაინტერესებული პირის მიმართვის შემთხვევაში. მოცემულ შემთხვევაში, ვ. კ-აძის მეუღლის – პ. კ-ძის გარდაცვალების საწარმოო ტრავმასთან მიზეზობრივი კავშირის დამადასტურებელი საბუთი ვ. კ-ძის საქმეში არ არსებობს, რაც მოსარჩელეს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 60¹ მუხლზე მითითებით მიაჩნია სს „ტ-ის“ ადმინისტრაციის 1996 წლის 25 დეკემბრის ¹233 ბრძანების ბათილობის საფუძვლად.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ მოითხოვა სს „ტ-ის“ ადმინისტრაციის 1996 წლის 25 დეკემბრის ¹233 ბრძანების ბათილად ცნობა ამ ბრძანების ძალაში შესვლის დღიდან და ბრძანების საფუძველზე მოპასუხეთა მიერ დასაფინანსებლად არასწორად მოთხოვნილი, სახელმწიფო ბიუჯეტის სახსრებიდან დარიცხული მთელი პერიოდის სარჩოს თანხის დაბრუნება.

ტყიბულის რაიონული სასამართლოს 2007 წლის 30 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: უკანონოდ იქნა აღიარებული სს “ტ-ის“ 1996 წლის 25 დეკემბრის ¹233 ბრძანება ვ. კ-აძის მიმართ, მარჩენლის გარდაცვალების გამო, ზიანის ანაზღაურების – სარჩოს დანიშვნის შესახებ; სს „ტ-ის მიმართ საქმის წარმოება შეწყდა, სსკ-ის 272-ე მუხლის „ზ“ პუნქტისა და სკ-ის 25-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის შესაბამისად, სამეწარმეო რეესტრში მისი ამოშლის გამო; ვ. კ-აძეს დაეკისრა ამ ბრძანებით უსაფუძვლოდ დარიცხული და მიღებული თანხის ანაზღაურება მოსარჩელის სასარგებლოდ, ასევე სახელმწიფო ბაჟის 100 ლარის გადახდა ბიუჯეტის სასარგებლოდ.

რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ვ. კ-აძემ.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 21 იანვრის გადაწყვეტილებით ვ. კ-აძის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა ტყიბულის რაიონული სასამართლოს 2007 წლის 30 ოქტომბრის გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. საქართველოს სოციალური დაზღვევის ერთიანი ფონდის სამართალმემკვიდრე საქართველოს სოციალური სუბსიდიების სააგენტოს სარჩელი ვ. კ-აძის მიმართ სს “ტ-ის” 1997 წლის 25 დეკემბრის ¹233-ე ბრძანების უკანონოდ აღიარებისა და ამ ბრძანებით დარიცხული და მიღებული თანხის ანაზღაურებაზე არ დაკმაყოფილდა.

სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები იმის შესახებ, რომ ვ. კ-აძის მეუღლე პაჭუა კვანკაძემ 1970 წელს სს “ტ-ში” მუშაობისას მიიღო საწარმოო ტრავმა – მარჯვენა წვივის მოტეხილობა. იგი გარდაიცვალა 1984 წლის 26 აპრილს. მისი გარდაცვალების მომენტისათვის ვ. კ-აძე იყო 59 წლის და იმყოფებოდა მეუღლის კმაყოფაზე.

სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ ვ. კ-აძეს სარჩო დაენიშნა სს “ტ-ის” არა 1996 წლის 25 დეკემბრის, არამედ 1997 წლის 25 დეკემბრის ბრძანებით.

სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 412-ე მუხლების შესაბამისად, მარჩენალი მეუღლის გარდაცვალების გამო, სარჩოს დანიშვნისას აუცილებელი იყო მარჩენლის გარდაცვალების საწარმოო ტრავმით გამოწვეული ზიანის მიზეზობრივი კავშირის აუცილებლობა. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ უნდა გამოეყენებინა “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის 22-ე და მე-19 მუხლები, საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 9 თებერვლის ¹48 ბრძანებულება, ვინაიდან ვ. კ-აძისათვის სარჩოს დანიშვნის მომენტისათვის - 1997 წლის 25 დეკემბრისათვის საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 9 თებერვლის ¹48 ბრძანებულება არ მოქმედებდა.

სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სს “ტ-ის” ადმინისტრაციის 1997 წლის 25 დეკემბრის ¹233-ე ბრძანებით მხარეთა შორის წარმოიშვა სამართლებრივი ურთიერთობა, მარჩენლის გარდაცვალების გამო, ყოველთვიური სარჩოს დაწესებით ზიანის ანაზღაურების თაობაზე. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ამ დროს მარჩენლის გარდაცვალებასთან საწარმოო ტრავმით მიყენებული ზიანის მიზეზობრივი კავშირის დადგენის აუცილებლობას იმჟამად მოქმედი სამართლის ნორმები არ ითვალისწინებდა.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანა საქართველოს სოციალური სუბსიდიების სააგენტომ. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ განიხილა საქმის მასალები, გაეცნო საკასაციო საჩივარს და თვლის, რომ სსიპ “სოციალური სუბსიდიების სააგენტოს” საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ ვ. კ-აძის მეუღლემ პაჭუა კანკაძემ 1970 წელს სს “ტ-ში” მუშაობისას მიიღო საწარმოო ტრამვა – მარჯვენა წვივის მოტეხილობა, რომელიც გარდაიცვალა 1984 წლის 26 აპრილს. მისი გარდაცვალების მომენტისათვის ვ. კ-აძე იყო 59 წლის და იმყოფებოდა გარდაცვლილის კმაყოფაზე.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ ვ. კ-აძეს სარჩო დაენიშნა სს “ტ-ის” 1997 წლის 25 დეკემბრის ბრძანებით.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ აღნიშნული ურთიერთობა უნდა მოწესრიგდეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 412-ე მუხლებით და იმ დროს მოქმედი “საწარმოების, დაწესებულებების, ორგანიზაციების მიერ მუშაკებისა და მოსამსახურეებისათვის შრომითი მოვალეობების შესრულებასთან დაკავშირებული დასახიჩრებით ან ჯანმრთელობისათვის სხვა დაზიანებით მიყენებული ზარალის ანაზღაურების წესის შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე” სსრ კავშირის შრომითი და სოციალური საკითხების სახელმწიფო კომიტეტისა და პროფკავშირთა საკავშირო ცენტრალური საბჭოს პრეზიდიუმის 1985 წლის 13 თებერვლის ¹ 56/პ-2 დადგენილებით, რომლის მე-8 პუნქტის შესაბამისად დაზარალებულის გარდაცვალების შემთხვევაში ზარალი უნაზღაურდებოდათ გარდაცვლილის კმაყოფაზე მყოფ შრომისუუნარო პირებს.

აღნიშნულთან მიმართებაში სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ აღნიშნული ნორმები მარჩენლის გარდაცვალებისას სარჩოს დანიშვნის დროს გარდაცვალებასთან საწარმოო ტრავმის მიზეზობრივი კავშირის დადგენას სავალდებულოდ არ მიიჩნევდა.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ ადგილი აქვს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის თანახმად.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანკაძეს სარჩო დაენიშნა სს “ტ-ის” 1997 წლის 25 დეკემბრის ბრძანებით ვ. კ-აძის განცხადების საფუძველზე.

სადავო ბრძანების საფუძველზე სარჩოს დანიშვნის დროს მოქმედებდა არა “საწარმოების, დაწესებულებების, ორგანიზაციების მიერ მუშაკებისა და მოსამსახურეებისათვის შრომითი მოვალეობების შესრულებასთან დაკავშირებული დასახიჩრებით ან ჯანმრთელობისათვის სხვა დაზიანებით მიყენებული ზარალის ანაზღაურების წესის შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე” სსრ კავშირის შრომითი და სოპციალური საკითხების სახელმწიფო კომიტეტისა და პროფკავშირთა საკავშირო ცენტრალური საბჭოს პრეზიდიუმის 1985 წლის 13 თებერვლის ¹ 56/პ-2 დადგენილება, არამედ “უბედური შემთხვევის შედეგად მიყენებული ზარალის ანაზღაურების დროებითი წესების შესახებ” 1993 წლის 12 აგვისტოს საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის ¹619 დადგენილება და “საწარმო-ორგანიზაციების მიერ საწარმოო ტრავმით გამოწვეული შრომითი დასახიჩრებით მიყენებული ზარალის ანაზღაურების წესის შესახებ” 1993 წლის 28 ივნისის საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის ¹502 დადგენილება. აღნიშნული დადგენილებები გაუქმებული იქნა საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 2 სექტემბერის ¹48 ბრძანებულებით.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა “შრომის მოვალეობის შესრულებისას მუშაკის ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენების შედეგად ზიანის ანაზღაურების წესი” დამტკიცებული საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 9 თებერვლის ¹48 ბრძანებულებით, კერძოდ, აღნიშნული წესის 63-ე მუხლის თანახმად, შრომის მოვალეობის შესრულებისას მუშაკის ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენების შედეგად, ზიანის ანაზღაურების წესის ამოქმედების გამო, ძალადაკარგული ნორმატიული აქტების საფუძველზე წარმოშობილი ურთიერთობის მიმართ გამოიყენება ამ წესების ნორმები გარდა 22-ე, 33-ე, 34-ე, 39-ე, მე-40 პუნქტებისა.

კონკრეტულ შემთხვევაში განხილვის საგანს წარმოადგენს დაზარალებულის გარდაცვალების შემთხვევაში მის კმაყოფაზე მყოფი პირებისთვის სარჩოს დანიშვნის კანონიერების საკითხი.

იმის გათვაისწინებით, რომ სარჩოს დანიშვნის წესი რეგულირდებოდა “შრომითი მოვალეობის შესრულებისას მუშაკის ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენების შედეგად ზიანის ანაზღაურების წესის შესახებ” საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 9 თებერვლის ¹48 ბრძანებულების მე-4 პუნქტით, ამავე ბრძანებულების 63-ე პუნქტის თანახმად, აღნიშნულ ურთიერთობაზე უნდა გავრცელდეს ეს უკანასკნელი ნორმატიული აქტი.

ბრძანებულების მე-4 პუნქტის პირველ წინადადების თანახმად დაზარალებულის გარდაცვალების შემთხვევაში ზიანის მიმყენებელმა სარჩოს დაწესებით უნდა აუნაზღაუროს ზიანი იმ პირებს, რომელთა რჩენაც დაზარალებულს ევალებოდა.

განსახილველი ნორმა ითვალისწინებს სამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრებას ზიანის მიმყენებელისათვის იმ მართლსაწინააღმდეგო ქმედებისათვის, რომლითაც ხელყოფილ იქნა მუშაკის როგორც ჯანმრთელობა, ასევე სიცოცხლე. აღნიშნული ნორმა ითვალისწინებს უფლებააღდგენით ფუნქციას. განსახილველ ნორმაში მოშველიებულ ფრაზაში - “უნდა აუნაზღაუროს ზიანი იმ პირებს, რომელთა რჩენაც დაზარალებულს ევალებოდა” უნდა ვიგულისხმოთ დამქირავებლის მართლსაწინაარმდეგო ქმედებით დაზარალებულნი, ანუ პირები, რომლებსაც დამქირავებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით მიადგად ზიანი (რაც გამოიხატა მარჩენლის გარდაცვალებაში).

აღნიშნულის გათვალისწინებით სააპელაციო სასამართლომ უნდა გამოიკვლიოს ფაქტობრივი გარემოებები დაზარალებულის გარდაცვალებასა და დამქირავებლის მართლსაწინააღმდეგო, ბრალეული ქმედებით მიყენებული ტრავმის შორის მიზეზობრივი კავშირის შესახებ და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კასატორი არ უთითებს ვ. კ-აძის მიერ მიღებული თანხის უკან დაბრუნების საფუძველზე, ამდენად, ამ ნაწილში არ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძვლები.

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია ( შედავება).

საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორის მიერ არ არის წარმოდგენილი ვ. კ-აძის მიერ მიღებული თანხის უკან დაბრუნების ნაწილში დასაბუთებული პრეტენზია. კონკრეტულ შემთხვევაში დასაბუთებულ პრეტენზიაში იგულისხმება მითითება იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს, რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება და სამართლებრივ-მატერიალური ნორმის არასწორად გამოყენება ან განმარტება.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

სსიპ “სოციალური სუბსიდიების სააგენტოს” საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 21 იანვრის გადაწყვეტილება სს “ტ-ის” 1997 წლის 25 დეკემბრის ¹233-ე ბრძანების უკანონოდ აღიარების არ დაკმაყოფილების ნაწილში და ამ ნაწილში საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას; დანარჩენ ნაწილში სააპელაციო სასამართლოს 2008 წლის 21 იანვრის გადაწყვეტილება დარჩეს უცვლელად;

საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.