საქართველოს უზენაესი სასამართლო

განჩინება

საქართველოს სახელით

ას-43-328-08 30 ივნისი, 2008 წ.

ქ. თბილისი

სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების

საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მიხეილ გოგიშვილი (თავმჯდომარე)

მოსამართლეები:

ნუნუ კვანტალიანი (მომხსენებელი), ლალი ლაზარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი _ შპს „ს.-მ” (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ. ლ.-ა, თ. ს.-ძე, ნ. ბ.-ძე, ზ. ღ.-ი, ნ. ლ.-ძე, ე. ლ.-ა, ა. ლ.-ძე, თ. კ.-შვილი, ეკა ო.-ძე, ლ. ქ.-ძე, ა. პ.-ი, მ. ლ.-ძე, ე. პ.-ძე, ლ. ს.-ი, ზ. დ.-ძე, რ. ს.-ი, მ. ს.-ძე (მოსარჩელეები)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2007 წლის 23 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი – გასასვლელი დამხარებისა და შრომითი საქმიანობის დაწყებამდე 2 თვის ხელფასის გაცემა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ნ. ლ.-ამ, თ. ს.-ძემ, ნ. ბ.-ძემ, ზ. ღ.-მა, ნ. ლ.-ძემ, ე. ლ.-ამ, ა. ლ.-ძემ, თ. კ.-შვილმა, ეკა ო.-ძემ, ლ. ქ.-ძემ, ა. პ.-მა, მ. ლ.-ძემ, ე. პ.-ძემ, ლ. ს.-მა, ზ. დ.-ძემ, რ. ს.-მა, მ. ს.-ძემ და ოთარ ცხომელიძემ სარჩელი აღძრეს სასამართლოში შპს „ს.-ის“ მიმართ გასასვლელი დახმარებისა და შრომით მოწყობამდე ორი თვის ხელფასის, სულ _ 10 710 ლარის ანაზღაურების თაობაზე შემდეგი საფუძვლებით: მოსარჩელეები მუშაობდნენ შპს „ს.-ში“. 2005 წლის 30 სექტემბერს რეორგანიზაციის შედეგად ისინი სამუშაოდან გათავისუფლდნენ, რის სამართლებრივ საფუძვლად მიეთითა შრომის კანონთა კოდექსის 34-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტი. მოპასუხეს მოსარჩელეთათვის გასასვლელი დახმარება და ორი თვის ხელფასი არ მიუცია, რითაც დაარღვია შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლი. აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელეებს სამსახურიდან გათავისუფლების მომენტიდან 2 თვის განმავლობაში მუშაობა არ დაუწყიათ. მოპასუხე დაუსაბუთებლად აცხადებს უარს სადავო თანხების გაცემაზე შრომის კანონთა კოდექსის 242¹ მუხლის მეხუთე ნაწილზე მითითებით, ვინაიდან კანონი, რომლის საფუძველზეც აღნიშნული კომპენსაცია უნდა გაიცეს, ძალადაკარგულად ცნობილი არ ყოფილა.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო შემდეგი დასაბუთებით: 2005 წლის სექტემბერში შპს „ს.-ში“ განხორციელდა რეორგანიზაცია, რაც მოსარჩელეების სამუშაოდან გათავისუფლების საფუძველი გახდა. აღნიშნული პირებისთვის შრომითი კონტრაქტის შეწყვეტის პერიოდში ამ ურთიერთობის მარეგულირებელ სპეციალურ ნორმას წარმოადგენდა 1973 წლის შრომის კანონთა კოდექსი, რომელიც, ახალი შრომის კოდექსის 55-ე მუხლის მიხედვით, ძალადაკარგულად ჩაითვალა, შესაბამისად, ადმინისტრაციასა და მუშა-მოსამსახურეებს შორის არსებული ურთიერთობის შეწყვეტისას ყველა მოქმედება უნდა მოწესრიგებულიყო იმ დროს არსებული კანონით. სარჩელის თანახმად, გასასვლელი დახმარებისა და ორი თვის კომპენსაციის მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტები. 2004 წლის 29 დეკემბერს განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად კი, აღნიშნული მუხლის მოქმედების ვადა შეჩერდა 2006 წლის 1 იანვრამდე. ამდენად, შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტების მოქმედებაზე დადგენილი მორატორიუმი პირდაპირ კავშირში იყო ადმინისტრაციის მხრიდან დათხოვნილ მუშა-მოსამსახურეებისათვის კომპენსაციისა და დახმარების გაცემის ვალდებულების შესრულებასა და გადავადებასთან.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2007 წლის 9 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, რაც შპს „ს.-მ“ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2007 წლის 23 ოქტომბრის განჩინებით შპს „ს.-ის“ სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული განჩინება დარჩა უცვლელი შემდეგ გარემოებათა გამო: სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2005 წლის 30 სექტემბრის ბრძანების თანახმად, შპს „ს.-ში“ განხორციელებული რეორგანიზაციის გამო, მოსარჩელეები სამუშაოდან გათავისუფლდნენ, რის სამართლებრივ საფუძვლად მიეთითა საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსის 34-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება, რომ შრომის კანონთა კოდექსის 242¹ მუხლის მეხუთე ნაწილით შეჩერდა რა 42³-ე მუხლის პირველი ნაწილის “ა” და “ბ” ქვეპუნქტების მოქმედება 2006 წლის 1 იანვრამდე, აღნიშნული გულისხმობს არა გასასვლელი დახმარებისა და შრომით მოწყობამდე ორი თვის საშუალო ხელფასის გაცემის ვალდებულების 2006 წლის 1 იანვრამდე გადავადებას, არამედ მეტყველებს იმ გარემოებაზე, რომ დასახელებული თანხების ანაზღაურების ვალდებულება არ წარმოშობილა იმ პირთა მიმართ, რომლებიც გათავისუფლდნენ მითითებული ნორმის მოქმედების შეჩერების პერიოდში. პალატამ ჩათვალა, რომ შრომის კანონთა კოდექსის 242¹-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის აპელანტისეული განმარტება ეწინააღმდეგება სახელმწიფოს პოლიტიკას ადამიანის სოციალური და შრომითი ხასიათის უფლებების დაცვის შესახებ, რაც კონსტიტუციის ერთ-ერთი პრინციპული მოთხოვნაა. სასამართლოს მითითებით, ადამიანის შრომითი უფლება ადამიანის უფლებათა დაცვის საყოველთაო დეკლარაციის 23-ე მუხლისა და ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების საერთაშორისო პაქტის დაცვის ობიექტია. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ საწარმოს, დაწესებულებისა და ორგანიზაციის ადმინისტრაცია თავისი ინიციატივით წყვეტს რა მუშაკთან შრომით ხელშეკრულებას ლიკვიდაციის, რეორგანიზაციის ან შტატების შემცირების გამო, მნიშვნელოვანია ამ დროს გათავისუფლებულ პირთა შრომითი კომპენსაციისა და შეღავათის საკითხის სწორად განსაზღვრა. საქართველოს კონსტიტუციის 32-ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ხელს უწყობს უმუშევრად დარჩენილ მოქალაქეებს დასაქმებაში, რაც ასევე გულისხმობს კანონმდებლობით, დახმარების გაცემის წესის დაწესებას. სასამართლოს მოსაზრებით, როცა სამართლის ნორმა არ არის გაუქმებული და მის საფუძველზე პირს მინიჭებული აქვს გარკვეული უფლებები და ეკისრება ვალდებულებები, ასეთ შემთხვევაში კანონმდებლის მიერ ნორმის მოქმედების შეჩერება გულისხმობს ნორმით მინიჭებული უფლების რეალიზაციისა და დაკისრებული ვალდებულებების შესრულების გადავადებას. სასამართლოს მითითებით, “სოციალური პოლიტიკის მიზნებისა და ნორმების შესახებ” შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 117-ე კონვენციის პირველი მუხლის პირველი პუნქტიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია შრომის კანონმდებლობის საფუძველზე დაწესდეს, მუშაკთა რიცხოვნობის ან შტატების შემცირების გამო, სამუშაოდან გათავისუფლებულ პირთათვის კომპენსაციებისა და შეღავათების გაცემა. სააპელაციო პალატამ ასევე მიუთითა, რომ „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 109-ე მუხლის პირველი პუნქტის, ისევე, როგორც შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის მიზანია სამსახურიდან გათავისუფლებულ პირთა სოციალური ინტერესების დაცვა, ამასთან, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის დასახელებული ნორმის მოქმედება ასევე შეჩერებული იყო 2006 წლის 1 იანვარმდე აღნიშნულ კანონში 2004 წლის 29 დეკემბრის ცვლილების შეტანის საფუძველზე, რაზეც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ იმსჯელა 2005 წლის 23 მარტის ¹1/3/301 გადაწყვეტილებით.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა შპს „ს.-მ“, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით: 2005 წლის 30 სექტემბერს „ს.-ში“ განხორციელებული რეორგანიზაციის გამო, შრომის კანონთა კოდექსის 34-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, მოსარჩელეები გათავისუფლდნენ სამსახურიდან, რა დროსაც შრომით ურთიერთობებს არეგულირებდა 1973 წლის საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსი, რომელიც ძალადაკარგულად ჩაითვალა ახალი შრომის კოდექსის ძალაში შესვლის დღიდან. ს.-ში განხორციელებული რეორგანიზაციის მომენტისათვის _ 2005 წლის 1 ოქტომბრისთვის, შრომის კანონთა კოდექსში შესული ცვლილებების შესაბამისად, 2006 წლის 1 იანვრამდე შეჩერდა ამავე კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტების მოქმედება. უდავოა და დამატებით მტკიცებას არ საჭიროებს ის გარემოება, რომ საზოგადოების რეორგანიზაციის მომენტში კასატორს, მოქმედი კანონმდებლობიდან გამომდინარე, მოსარჩელეთა მიერ მოთხოვნილი ფულადი ვალდებულება არ წარმოშობია და, შესაბამისად, კასატორი არარსებულ ვალდებულებას ვერც შეასრულებდა. კანონის ნორმა, რომლის მოქმედებაც შეჩერებულია, დროში ვალდებულების წარმოშობის საფუძველს არ წარმოადგენს და ნორმის მოქმედების შეჩერების მიზანი არარსებული ვალდებულების სხვა დროისათვის გადავადება არ არის. სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სამართლის ნორმა, რომელიც გასაჩივრებულ განჩინებას დაუდო საფუძვლად, რის გამოც სამართლებრივი შეფასება უნდა მიეცეს საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებს. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ანალოგიური ტიპის დავებზე აქამდე სასამართლომ გასაჩივრებული განჩინებისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილება მიიღო, რა დროსაც შრომის კანონთა კოდექსის 242¹ მუხლი და 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტები განიმარტა იმდაგვარად, რომ დამქირავებელს მუშაკის გათავისუფლებისას სადავო ფულადი ვალდებულება არ წარმოშობია. სააპელაციო სასამართლომ ამავე კოდექსის 242¹ მუხლის მეხუთე ნაწილი მხოლოდ გრამატიკული თვალსაზრისით არასწორად განმარტა და ყურადღების მიღმა დარჩა ის გარემოება, რომ მოქმედებაშეჩერებულ ნორმას უკუქცევითი ძალა არ გააჩნია.

მოცემულ საქმესთან დაკავშირებით დადგენილია, რომ ნელი ლ.-ა, თ. ს.-ძე, ნ. ბ.-ძე, ზ. ღ.-ი, ნ. ლ.-ძე, ე. ლ.-ა, ა. ლ.-ძე, თ. კ.-შვილი, ეკა ო.-ძე, ლ. ქ.-ძე, ა. პ.-ი, მ. ლ.-ძე, ე. პ.-ძე, ლ. ს.-ი, ზ. დ.-ძე, რ. ს.-ი და მ. ს.-ძე მუშაობდნენ შპს “ს.-ში” სხვადასხვა თანამდებობებზე. 2005 წლის 30 სექტემბრის ბრძანების თანახმად, შპს „ს.-ში“ განხორციელებული რეორგანიზაციის გამო, ისინი სამუშაოდან გათავისუფლდნენ, რის სამართლებრივ საფუძვლად მიეთითა საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსის 34-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი.

მოსარჩელეთა გათავისუფლებისას მათ შპს “ს.-საგან” შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებით, ასევე „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 109-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული ორი თვის გასასვლელი კომპენსაცია არ მიუღიათ იმ საფუძვლით, რომ მოსარჩელეთა სამუშაოდან დათხოვნის პერიოდში აღნიშნული ნორმების მოქმედების ვადა შეჩერებული იყო.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ შპს „ს.-ის” საკასაციო საჩივარი უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ხოლო სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება დარჩეს უცვლელი შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის “ა” და “ბ” ქვეპუნქტების თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი და სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა.

მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ გასაჩივრებული განჩინება როგორც ფაქტობრივი, ისე სამართლებრივი თვალსაზრისით დასაბუთებულია და კანონის სწორ განმარტებას ემყარება, კერძოდ:

საკასაციო საჩივრის საფუძველს წარმოადგენს ის გარემოება, რომ სასამართლომ შპს “ს.-ს” მოსარჩელეების სასარგებლოდ არასწორად დააკისრა შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“, „ბ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ორი თვის გასასვლელი კომპენსაციის ანაზღაურება, ვინაიდან ნელი ლ.-ას თამარ ს.-ძის, ნ. ბ.-ძისა და სხვა მოსარჩელეთა სამუშაოდან გათავისუფლებისას _ 2005 წლის 30 სექტემბრისათვის ზემოხსენებული ნორმების მოქმედება შეჩერებული იყო 2006 წლის 1 იანვრამდე, კანონში შეტანილი ცვლილების ამოქმედებამდე. აღნიშნული კი გულისხმობს, რომ მოპასუხეს სადავო კომპენსაციის გადახდის ვალდებულება მოსარჩელეთა მიმართ არ წარმოშობია და, შესაბამისად, მისი გადახდაც არ უნდა დაკისრებოდა.

კასატორის მითითებული მოსაზრება სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია და ვერ იქნება გაზიარებული. მოქმედი კანონმდებლობა ითვალისწინებს ცალკეულ შემთხვევებში ნორმის მოქმედების შეჩერების შესაძლებლობას. ნორმის მოქმედების შეჩერება უფლების დაკარგვის საფუძველს არ ქმნის. ნორმის მოქმედების შეჩერება არ ნიშნავს ნორმით აღიარებული უფლების გაუქმებას. საკასაციო პალატა თვლის, რომ ნორმის შეჩერებით სახელმწიფომ აღიარა კასატორის უფლება მიეღო ფულადი დახმარება, ნორმის შეჩერებით მხოლოდ გადავადდა აღიარებული უფლების რეალიზაცია. საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 23.03.05წ. გადაწყვეტილებაზე, რომლითაც განიმარტა, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 32-ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ხელს უწყობს უმუშევრად დარჩენილ საქართველოს მოქალაქეს დასაქმებაში, რაც გულისხმობს არა მარტო უმუშევრის სტატუსის განსაზღვრა-მოწესრიგებას და სამუშაოს პოვნაში რეალურ დახმარებას, არამედ სამუშაოდან დათხოვნის დროიდან კუთვნილი კომპენსაციის, გამოსასვლელი დახმარების მიღების უფლებასაც. საკონსტიტუციო სასამართლოს 23.03.05წ. გადაწყვეტილებით სადავო საკანონმდებლო აქტის _ “საჯარო სამსახურის შესახებ” საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე 2004 წლის 29 დეკემბრის კანონის პირველი მუხლის მეორე პუნქტის, რომლითაც შეჩერდა კანონის ნორმის მოქმედება, არაკონსტიტუციურად ცნობის ერთ-ერთ ძირითად საფუძველს სწორედ ის წარმოადგენდა, რომ აქტი უსამართლოდ უჭიანურებდა და ფაქტობრივად ართმევდა მოქალაქეებს უფლებით სარგებლობის შესაძლებლობას. ხსენებული გადაწყვეტილების თანახმად კანონმდებელს უფლება აქვს შეაჩეროს ნორმატიული აქტის მოქმედება, რაც არ უნდა ღებულობდეს უსასრულოდ პერმანენტულ ხასიათს და არ უნდა იქცეს კანონის მოქმედების პრინციპად.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ შრომის კანონთა კოდექსის 42³-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტების მოქმედების შეჩერება მითითებული ნორმებით აღიარებული უფლების გაუქმებას არ ნიშნავს, არამედ კანონის კონკრეტული დანაწესის მოქმედების შეჩერებით სახელმწიფო აღიარებს ამ ნორმით უზრუნველყოფილ მხარის უფლებას, მოცემულ შემთხვევაში _ სამუშაოდან დათხოვნისას სადავო კომპენსაციის მიღების უფლებას და ნორმის შეჩერებით აღიარებული უფლების რეალიზაცია მხოლოდ გადავადდება.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის საფუძველზე საკასაციო სასამართლო ასკვნის, რომ მოსარჩელეთა მოთხოვნა გასასვლელი დახმარებისა და შრომით მოწყობამდე ორი თვის ხელფასის ანაზღაურების შესახებ საფუძვლიანია და მართებულად დაკმაყოფილდა.

დაუსაბუთებელია კასატორის მოსაზრება, რომ სააპელაციო სასამართლომ მარტოოდენ გრამატიკული თვალსაზრისით განმარტა შრომის კანონთა კოდექსის 242¹ მუხლის მეხუთე ნაწილი, როდესაც ამავე კოდექსის 42³ მუხლის პირველი ნაწილის “ა” და “ბ” ქვეპუნქტების მოქმედება არასწორად გაავრცელა აღნიშნული ნორმის მოქმედების შეჩერების პერიოდზე და უკუქცევითი ძალა მიანიჭა მას. როგორც ზემოთ უკვე განიმარტა, ამა თუ იმ ცვლილება-დამატებით კონკრეტული ნორმის მოქმედების შეჩერება, ანუ მისი ამოქმედების ვადის გარკვეული დროით გადაწევა, არ ნიშნავს ხსენებული ნორმის აბსოლუტურ უმოქმედობასა და მის გაუქმებას, შესაბამისად, სადავო კომპენსაციის მოპასუხისათვის დაკისრებით სასამართლომ კანონის დანაწესს უკუცევითი ძალა კი არ მიანიჭა, არამედ მოახდინა გადავადებული მოქმედების ნორმის რეალიზაცია.

საკასაციო სასამართლო არსებითად მიიჩნევს იმ მომენტზე ხაზგასმას, რომ ნორმის შეჩერებით სახელმწიფომ აღიარა კასატორის უფლება, მიიღოს ფულადი დახმარება, ხოლო რაც შეეხება ამ აღიარებული უფლების რეალიზაციის მექანიზმს, მითითებული დაუკავშირა დროის შემდგომ პერიოდს.

საკასაციო სასამართლო გამორიცხავს რა ნორმის სხვაგვარი განმარტების შესაძლებლობას, მიიჩნევს, რომ წინააღმდეგ შემთხვევაში ზემოაღნიშნული უფლება იძენს ფიქტიურ ხასიათს და აზრს კარგავს მისი არსებობა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

შპს „ს.-ის” საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2007 წლის 23 ოქტომბრის განჩინება დარჩეს უცვლელი.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.