ას-468-780-09 1 დეკემბერი, 2009 წელი

¹ ქ.თბილისი

სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების

საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე)

მოსამართლეები:

ნ. კვანტალიანი (მომხსენებელი), ლ. ლაზარაშვილი

სხდომის მდივანი _ ლ.სანიკიძე

კასატორები – ქ. თ-ელი (მოპასუხე)

წარმომადგენელი _ მ. ს-ძე

მოწინააღმდეგე მხარე – თ. მ-ძე (მოსარჩელე)

წარმომადგენელი _ დ. მ-შვილი

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 29 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი – საავტორო უფლების დარღვევის გამო ნივთის განადგურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

თ. მ-ძემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში ქ. თ-ელის მიმართ ,,სახვითი ხელოვნების ინგლისურ-ქართული ლექსიკონისა” და ,,ინგლისურ-ქართული სამუსიკო ლექსიკონის” მთელი ტირაჟის განადგურების შესახებ შემდეგი საფუძვლებით: საქართველოში გამოდიოდა 160 000-სიტყვიანი დიდი „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი“ 18 ტომად, რომლის მთავარი რედაქტორი, გამომცემელი და საავტორო უფლების მფლობელი იყო თავად მოსარჩელე თ. მ-ძე. ლექსიკონი გამოდიოდა ტომების სახით და დღეისათვის გამოსულია 12 ტომი (ასოები A-N). აღნიშნულ ლექსიკონზე ვრცელდებოდა მოსარჩელის, როგორც მთავარი რედაქტორისა და გამომცემლის განსაკუთრებული უფლება. 2005 წელს ქ. თ-ელმა გამოსცა 2300-სიტყვიანი „სახვითი ხელოვნების ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი“, ხოლო 2006 წელს _ „ინგლისურ-ქართული სამუსიკო ლექსიკონი“. ამ გამოცემებში მოპასუხეს გამოყენებული ჰქონდა სიტყვა-სტატიები დიდი „ინგლისურ-ქართულ ლექსიკონიდან“, კერძოდ, „სახვითი ხელოვნების ინგლისურ-ქართული ლექსიკონში“ ასოებზე A-I 1062 სიტყვა-სტატიიდან 561, ანუ 52,8% „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ იდენტური იყო, ხოლო „ინგლისურ-ქართულ სამუსიკო ლექსიკონში“ ასოებზე AA-MMM1506 სიტყვა-სტატიიდან 688, ანუ 45,7% „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ იდენტური იყო. ამდენად, „საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-60 მუხლის მეოთხე პუნქტის საფუძველზე „სახვითი ხელოვნების ინგლისურ-ქართული ლექსიკონისა“ და „ინგლისურ-ქართული სამუსიკო ლექსიკონის“ მთელი ტირაჟის განადგურება.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო შემდეგი დასაბუთებით: საქმეზე დართული სადავო ლექსიკონების ასლებიდან ირკვევა, რომ მათ შედგენაში მონაწილეობდა მოპასუხე ქ.თ-ელიც. მოსარჩელის განმარტებით, სადავო ლექსიკონის შესაქმნელად მასალების გამოყენების უფლება და სადავო ნაწარმოების ავტორობიდან გამომდინარე ქონებრივი უფლებები თ.მ-ძეს გადაეცა სსიპ „ივ.ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტსა“ და შპს „მარგალიტი ლიმიტედს“ შორის ხელშეკრულების საფუძველზე. ზემოხსენებული უფლებებით აღჭურვილი იყო მხოლოდ ნაწარმოების ავტორი ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელი, ამდენად, ავტორი ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელი იყო უნივერსიტეტი, რაც გამორიცხავს თ.მ-ძის ავტორობას. ქ.თ-ელს მოსარჩელის საავტორო უფლება არ დაურღვევია, ვინაიდან, თ.მ-ძის მსგავსად, იმავე თანმიმდევრობით შედგენილი ლექსიკონი არ გამოუქვეყნებია, ხოლო ამა თუ იმ სიტყვისთვის უცხო ენაზე შესატყვისის მოძებნა საავტორო უფლების ობიექტს არ წარმოადგენს. მოსარჩელის მსჯელობის გათვალისწინების შემთხვევაში, სხვა არც ერთ პირს არა აქვს იმავე ენების ლექსიკონის შექმნის უფლება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 23 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, დადგინდა ქ.თ-ელის ავტორობით შექმნილი ,,სახვითი ხელოვნების ინგლისურ-ქართული ლექსიკონისა” და ,,ინგლისურ-ქართული სამუსიკო ლექსიკონის” მთელი ტირაჟის განადგურება.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ქ.თ-ელმა გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 29 დეკემბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო: სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებანი: თ. მ-ძე წარმოადგენს „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ 1-12 ტომზე პირადი არაქონებრივი უფლებების მფლობელს, როგორც ავტორი. 2005 წლის 15 დეკემბერს სსიპ „ივ.ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა“ შპს „მარგალიტი ლიმიტედს“ ექსკლუზიურად, უვადოდ გადასცა დიდი „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ შექმნისათვის საჭირო მასალების გამოყენების განსაკუთრებული უფლება, ხოლო 2005 წლის 19 დეკემბრის ხელშეკრულებით შპს „მარგალიტი ლიმიტედმა“ ეს უფლება უვადოდ გადასცა ფიზიკურ პირ თ. მ-ძეს. უდავოა, რომ უნივერსიტეტის მიერ გადაცემული მასალის გადამუშავებითა და რედაქტირების გზით თ. მ-ძემ შექმნა და გამოსცა „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი“, ამასთან, ქ. თ-ელი მუშაობდა რა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ინგლისური ფილოლოგიის კათედრაზე, მონაწილეობას იღებდა უნივერსიტეტის მიერ გამოცემისათვის დაგეგმილი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის სიტყვა-სტატიების მომზადებაში. სააპელაციო სასამართლომ დაუსაბუთებლად მიიჩნია აპელანტის მითითება, რომ ის თვითონ იღებდა მონაწილეობას „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ შექმნაში, ვინაიდან აღნიშნული საქმის მასალებით არ დადასტურდა. პალატამ გაიზიარა მოწინააღმდეგე მხარის მოსაზრება, რომ ლექსიკონისათვის სიტყვა-სტატიების მომზადება წარმოადგენდა ქ. თ-ელის სამსახურებრივ მოვალეობას და შესაბამისად, ქ. თ-ელის მიერ მომზადებული სიტყვა-სტატიები წარმოადგენდა უნივერსიტეტის საკუთრებას და მხოლოდ მას გააჩნდა აღნიშნულის გამოყენების განსაკუთრებული უფლებები. სააპელაციო სასამართლო დაეთანხმა თ.მ-ძეს, რომ 2005 წლის 15 და 19 დეკემბრის ხელშეკრულებების საფუძველზე ამ უკანასკნელმა მიიღო უნივერსიტეტის მიერ მისთვის გადაცემული სალექსიკონო მასალის, მათ შორის, ქ.თ-ელის სიტყვა-სტატიების გადამუშავება-რედაქტირების უფლება. პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება, რომ ლექსიკონი საავტორო უფლების დამოუკიდებელი ობიექტია, როგორც ინტელექტუალური საქმიანობის შედეგად შექმნილი ნაწარმოები, კერძოდ, „საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის „ნ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული „სხვა ნაწარმოები“, ანუ ნაწარმოები, რომლის კონკრეტული სახე პირდაპირ არ არის განსაზღვრული ამ მუხლის სხვა პუნქტებში, მაგრამ შექმნილია ინტელექტუალური შრომის შედეგად. პალატამ მიიჩნია, რომ ქ. თ-ელმა თავისი სადავო გამოცემებით დაარღვია თ.მ-ძის როგორც ქონებრივი, ისე არაქონებრივი საავტორო უფლებები, რაც იმაში გამოიხატა, რომ აღნიშნულ ლექსიკონებში გადმოიტანა თ.მ-ძის „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის” სალექსიკონო სტატიები. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, იმ შემთხვევაშიც, თუ ქ.თ-ელი თავის ლექსიკონებში თ.მ-ძეზე, როგორც მის მიერ „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონიდან“ გადმოტანილი სალექსიკონო სტატიების ავტორზე მიუთითებდა, იგი მაინც დაარღვევდა თ.მ-ძის საავტორო უფლებებს, რადგან დადგენილია, რომ ამ უკანასკნელს აღნიშნულზე მისთვის თანხმობა არ მიუცია. სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება, რომ ლექსიკონი წარმოადგენს შედგენილ ნაწარმოებს და მასში საავტორო დაცვის ობიექტი მხოლოდ მასალის შერჩევა და განლაგებაა, თ.მ-ძის ლექსიკონი კი მხოლოდ ინგლისური სიტყვებისა და მათი ქართული შესატყვისების ასახვაა. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სადავო ლექსიკონებს ბევრი რამ აქვთ საერთო (მაგალითად: სიტყვათა ანბანური განლაგება, სიტყვის სემანტიკური დახასიათება-განმარტება), მაგრამ მათში შესული ყოველი სიტყვა მასთან დაკავშირებული მთელი მასალით ქმნის სალექსიკონო სტატიას, რომელიც წარმოადგენს ინტელექტუალური საქმიანობის შედეგს და რომელთა გამოც თვითონ ლექსიკონი საავტორო უფლების ობიექტის თვისებას იძენს. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება, რომ საქმის მასალებით ქ. თ-ელის მიერ საკუთარი ლექსიკონების შექმნისას მასალების „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონიდან“ გადმოწერა არ დასტურდება და დაუსაბუთებოლად მიიჩნია ქ.თ-ელის მითითება, რომ მას თ.მ-ძის საავტორო უფლებები არ დაურღვევია. საქმეში წარმოდგენილი მეცნიერთა დასკვნის მიხედვით პალატამ დაადგინა შემდეგი: ქ. თ-ელმა თავისი ლექსიკონების შექმნისას გამოიყენა თ.მ-ძის „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი“, რაზეც ქ. თ-ელის თანხმობა არ გააჩნდა. ქ.თ-ელის ლექსიკონები არ შეიცავს მითითებას თ.მ-ძის ლექსიკონის გამოყენების შესახებ, ამასთან, აპელანტი საერთოდ უარყოფს თ.მ-ძის ლექსიკონის გამოყენების ფაქტს. მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მეცნიერთა დასკვნის თანახმად, რომელსაც მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი დასკვნა ვერ აბათილებს, ქ.თ-ელის მიერ „სამუსიკო ლექსიკონში“ გამოყენებულია „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ 45,7%, 688 სიტყვა-სტატია, ხოლო სახვითი ხელოვნების ლექსიკონში _ 52,8%, 561 სიტყვა-სტატია. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, კანონით განსაზღვრული არ არის რა სხვისი ნაწარმოების გამოყენების პროცენტული ჩარჩოები, აღნიშნული არ ნიშნავს იმას, რომ სხვისი ნაწარმოების მხოლოდ სრული მოცულობით გამოყენება იწვევს საავტორო უფლების დარღვევას და შესაბამის პასუხისმგებლობას, არამედ სხვისი ნაწარმოების საკუთარი სახელით გამოქვეყნება წარმოადგენს საავტორო უფლების ისეთ დარღვევას, როგორიცაა პლაგიატი. სასამართლო ამგვარი დასკვნის გაკეთებისას დაეყრდნო იმ გარემოებას, რომ ქ.თ-ელს თავისი ლექსიკონების როგორც ქართულ ტექსტში, ისე ინგლისურ სიტყვებსა და ტრანსკრიფციებში დაშვებული აქვს იგივე შეცდომები, რაც თ.მ-ძეს თავის ლექსიკონებში, აღნიშნული კი მეცნიერთა დასკვნის ¹4 დანართით დასტურდება. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიაჩნია, რომ ქ.თ-ელმა თავისი ლექსიკონების შექმნისას გამოიყენა თ.მ-ძის ლექსიკონი, რა დროსაც არ მიუთითა მისი ავტორის შესახებ და ამ ლექსიკონიდან გადმოტანილი სიტყვა-სტატიები გამოაქვეყნა, როგორც საკუთარი, რითაც ისინი კანონსაწინააღმდეგოდ მიითვისა და დაარღვია თ.მ-ძის საავტორო უფლებები. აღნიშნული კი “საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის 58-ე მუხლის შესაბამისად სათანადო პასუხისმგებლობას იწვევს. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება, რომ ქ.თ-ელის ლექსიკონები არ წარმოადგენენ კონტრაფაქციულ ასლებს, სასამართლოს მიერ მათი განადგურების დადგენა დაუსაბუთებელია. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა „საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ“ კანონის 59-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტითა და მე-60 მუხლით, რომელთა საფუძველზეც ჩათვალა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მიზანშეწონილია აპელანტის მიმართ პასუხისმგებლობის ისეთი ღონისძიების გამოყენება, როგორიცაა იმ ობიექტის განადგურება, რომელიც საავტორო უფლების დარღვევას იწვევს.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება ქ. თ-ელის წარმომადგენელმა მ. ს-ძემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით: სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა წინააღმდეგობრივია, კერძოდ, პალატამ დაუსაბუთებლად ჩათვალა აპელანტის მითითება, რომ ქ.თ-ელი მონაწილეობდა “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის” შედგენაში, ამასთან დაადგინა, რომ ქ.თ-ელი, უნივერსიტეტში მუშაობისას მონაწილეობდა “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის” სიტყვა-სტატიების მომზადებაში. ნიშანდობლივია, რომ, “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის” წარმოდგენილი ეგზემპლარის მიხედვით, ლექსიკონის გამოცემა დაიწყო 1995 წლიდან, მეტიც, თ.მ-ძის მიერ წარმოდგენილი ეგზემპლარების თანახმად, “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის” ის წიგნები, რომლებზეც კოპირებას მოსარჩელე დავობს, გამოცემულია 1995-2003 წლებში. ამდენად, აღნიშნული ლექსიკონები გამოცემულია ჯერ კიდევ იქამდე, სანამ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა თ.მ-ძეს გასაჩივრებულ განჩინებაში მითითებული უფლებები დაუთმო. სადავო ლექსიკონის შედგენაში ქ.თ-ელის მონაწილეობის მიღების ფაქტი საგულისხმოა იმდენად, რამდენადაც სხვა მიზეზებთან ერთად, აღნიშნულმა გარემოებამაც განაპირობა ლექსიკონებში არსებული დამთხვევები. მითითებულ გარემოებებზე სააპელაციო სასამართლოს არ უმსჯელია. ამდენად, ქ.თ-ელს არ შეიძლება აეკრძალოს მის მიერ შედგენილი სიტყვა-სტატიების გამოყენება, რომლებიც საავტორო უფლების საგანს ან ობიექტს არ წარმოადგენს. მოცემულ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია დადგინდეს, თუ რა სახის ნაწარმოების ავტორობაზეა დავა. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ლექსიკონი “საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ” კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ ნაწარმოებთა რიცხვს არ განეკუთვნება, ვინაიდან წინააღმდეგ შემთხვევაში, რომელიმე ნაწარმოების კატეგორიისადმი ლექსიკონის მიკუთვნება ცალსახად სარჩელის უსაფუძვლოდ მიჩნევას განაპირობებდა. “საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ” კანონის მე-5 მუხლის პირველი ნაწილის, მე-6 მუხლის პირველი ნაწილის “მ” ქვეპუნქტისა და მე-12 მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ლექსიკონი შედგენილი ნაწარმოებია და იმავდროულად შეიძლება მონაცემთა ბაზისათვის დამახასიათებელ ნიშნებსაც შეიცავდეს. თ.მ-ძის მიერ შედგენილ ლექსიკონში ასახულია ინგლისური სიტყვები და მათი ქართული მნიშვნელობები მაქსიმალურად ამომწურავად, ხოლო ქ.თ-ელის ლექსიკონში იგივე შესრულებულია თემატურად და თავმოყრილია სიტყვები მხოლოდ სახვით ხელოვნებასთან ან მუსიკასთან დაკავშირებით. “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი” შედგენილი ნაწარმოებია, რადგან იგი ინდივიდუალურად ხელმისაწვდომი და გამოყენებადია. სასამართლომ დაადგინა, რომ ლექსიკონი, როგორც კონკრეტული ნაწარმოები კანონში მოხსენიებული არ არის, თუმცა იგი მაინც ითვლება ნაწარმოებად და საავტორო უფლების საგანად. აღნიშნული არ გამორიცხავს იმას, რომ ლექსიკონი შედგენილ ნაწარმოებად იქნეს მიჩნეული. სადავო ლექსიკონებში სიტყვათა თარგმანის დამთხვევა არ წარმოადგენს რომელიმე ლექსიკონის ავტორის საავტორო უფლების ხელყოფას, ვინაიდან აღნიშნული პირის ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის პროდუქტი არ არის და ისეთ საქმიანობას არ განეკუთვნება, რომლის შედეგადაც ნაწარმოები იქმნება. ნიშანდობლივია, რომ ცალკეული უცხოენოვანი სიტყვის თარგმანი ფაქტს, მონაცემს, ინფორმაციას წარმოადგენს და მასზე უნდა გავრცელდეს “საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ” კანონის მე-5 მუხლის მესამე პუნქტისა და მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის “გ” ქვეპუნქტის მოქმედება. ასეთ შემთხვევაში რაიმე ახალი არ იქმნება და შეუძლებელია ერთი და იგივე სიტყვას სხვადასხვა ლექსიკონში განსხვავებული მნიშვნელობა მიენიჭოს, ან აიკრძალოს ამ სიტყვის ლექსიკონში შეტანა იმის გამო, რომ იგი ადრე გამოქვეყნებულ ლექსიკონში იმავე მნიშვნელობით იყო განმარტებული. საქმეში წარმოდგენილი ს.ჯორბენაძის დასკვნით განმარტებულია, რომ სიტყვების, ტერმინების ნაწარმოებად მიჩნევა შეუძლებელია. ამრიგად, “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი” შედგენილი ნაწარმოები და მონაცემთა ბაზაა, რომელიც მასალების და არა ნაწარმოებების კრებულს წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, გასაჩივრებულ განჩინებაში ძირითადად აქცენტი კეთდება ცალკეული სალექსიკონო სტატიების გამოყენებაზე, რითაც არასწორადაა მიჩნეული, რომ ეს სიტყვა-სტატიები დამოუკიდებელი ნაწარმოებებია. უსაფუძვლოა სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა, რომ ქ. თ-ელი საერთოდ უარყოფს მისი ლექსიკონების შექმნისას „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ გამოყენების ფაქტს. რეალურად კასატორი უარყოფს არა იმას, რომ საერთოდ გამოყენებულია, არამედ იმას, რომ ლექსიკონები ქ. თ-ელის მიერ შედგენილია მხოლოდ „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ მიხედვით და რომ ქ. თ-ელს საერთოდ არავითარი ინტელექტუალური შრომა არ გაუწევია. ამდენად, მისი პოზიცია იმაში გამოიხატება, რომ “ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ შექმნისას გამოყენებულია სხვე ლექსიკონებიც. „ინგლისურ-ქართულ ლექსიკონის“ წინასიტყვაობაში აღნიშნულია, რომ მისმა შემდგენელებმა იხელმძღვანელეს დაახლოებით 150 ბიბლიოგრაფიული წყაროთი. ეს ნიშნავს შესაქმნელი ლექსიკონისათვის აუცილებელი ინფორმაციისა და განსათავსებელი მონაცემების ამოკრებას სხვა ლექსიკონებიდან. ეს ცხადია, მართლზომიერი აქტია. თუკი „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ შემდგენელებმა შესაძლებელია ისარგებლონ 150 ბიბლიოგრაფიული წყაროთი, ასევე დასაშვებად უნდა ჩაითვალოს ქ. თ-ელის მიერ სხვა ლექსიკონებით, მათ შორის, „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონით” სარგებლობა. სასამართლოს სხდომაზე მოსარჩელის წარმომადგენელმა დაადასტურა, რომ ქ. თ-ელის მიერ ბიბლიოგრაფიის სახით „ინგლისურ-ქართულ ლექსიკონის” მითითების შემთხვევაში მისი ქმედება არ იქნებოდა მართლსაწინააღმდეგო. ეს კი ცალსახად ნიშნავს იმას, რომ სადავო ლექსიკონის გამოყენება მართლზომიერია. მოსარჩელის აზრით, მართლსაწინააღმდეგო მხოლოდ ის არის, რომ არ მოხდა ბიბლიოგრაფიაში „ინგლისურ-ქართულ ლექსიკონის“ მითითება. ამდენად, აღიარებულია, რომ ქ. თ-ელის ნაწარმოები დამოუკიდებელი, ახალი ნაწარმოებია, რომლის გამოცემისას მოსარჩელის პოზიციის მიხედვით, შესაძლებელია დარღვეული იყოს მხოლოდ საგამომცემლო სტანდარტი. სასამართლომ მიიჩნია, რომ თ-ელის შედგენილ ლექსიკონში სადავო ნაწარმოების გამოყენების თაობაზე მითითებული რომც ყოფილიყო, აღნიშნული მაინც არამართლზომიერად ჩაითვლებოდა, ვინაიდან ლექსიკონის გამოყენებისას აუცილებელია გამოყენებული ლექსიკონის ავტორის თანხმობა, რაც ქ. თ-ელს არ გაჩნდა. აღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარეობს, რომ არც ერთი ლექსიკონის შექმნისას სხვა ლექსიკონის გამოყენება ავტორის თანხმობის გარეშე არ შეიძლება, რისი გაზიარების შემთხვევაშიც არც „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ შედგენა მოხდებოდა, ვინაიდან საეჭვოა, თ. მ-ძეს ან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს მიღებული ჰქონდა 150-ვე ლექსიკონის შემდგენლებისაგან თახნმობა მათი ლექსიკონების გამოყენებაზე. აღნიშნულთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანია არა ის, მოხდა თუ არა ლექსიკონის გამოყენება, არამედ, თუ რა ფორმით განხორციელდა მითითებული. სასამართლომ არასწორად გაიზიარა მოსარჩელის დასკვნა, რომელიც აშკარად ყალბ ინფორმაცია შეიცავს. სასამართლო ადგენს, რომ ამ დასკვნის მიხედვით დასტურდება ქ. თ-ელის მიერ სიტყვათა 45.7 და 52.8 პროცენტის გამოყენება (შესაბამისად სამუსიკო და სახვითი ხელოვნების ლექსიკონებში), მაგრამ სასამართლოს არ ჰქონდა საფუძველი ასეთი სახით დავის გადაწყვეტისათვის, მითუმეტეს, რომ კასატორი ამ ფაქტს სადავოდ ხდიდა. არასწორია სასამართლოს მიერ იმაზე მითითება, რომ „საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის 59-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით შესაძლებელია ქ. თ-ელის ავტორობით შექმნილი ლექსიკონების განადგურება. მიუხედავად იმისა, რომ სახეზე არ გვაქვს კონტრაფაქციული ასლები. კანონის ხსენებულ მუხლში საუბარია რა კანონით გათვალისწინებულ სხვა ზომებზე, დაუშვებელია კანონით პირდაპირ გაუთვალისწინებელი ზომების ანალოგიით გამოყენება, როგორც ეს სასამართლომ მოახდინა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრისა და საქმის მასალების შესწავლის შედეგად მიიჩნევს, რომ ქ. თ-ელის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, უნდა გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 29 დეკემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

„საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის 1 პუნქტის თანახმად საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც წარმოადგენს ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს, განურჩევლად ნაწარმოების დანიშნულებისა, ავკარგიანობისა, ჟანრისა, მოცულობისა, გამოხატვის ფორმისა და საშუალებისა.

კანონმდებლობა არ იძლევა ნაწარმოების ზუსტ ცნებას, რადგან ნაწარმოები წარმოადგენს რთული, მრავალმხრივი შინაარსის ობიექტს და ამა თუ იმ განსაზღვრებამ შეიძლება წინ წამოწიოს მხოლოდ მისი რამდენიმე ნიშანი.

როგორც აღინიშნა, ნაწარმოები უნდა ეკუთვნოდეს ადამიანის საქმიანობის განსაზღვრულ სფეროს _ მეცნიერებას, ლიტერატურას ან ხელოვნებას, თუმცა საავტორო სამართლის მიზნებისათვის ლიტერატურის, ხელოვნების და მეცნიერების გამოცალკევება შეუძლებელია. ლიტერატურული ნაწარმოები იმავდროულად შეიძლება მიჩნეული იქნეს მეცნიერულ ნაწარმოებად (მაგ. ფილოსოფიის სფეროში არსებული ნაწარმოები შეიძლება მიეკუთვნოს როგორც მეცნიერებას, ასევე ლიტერატურას, ოპერა და თეატრალური პიესა შეიძლება მივაკუთვნოთ ხელოვნებას ან ლიტერატურას და ა.შ.). ამიტომ „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლში ჩამოთვლილი მეცნიერების, ლიტერატურის და ხელოვნების ნაწარმოების სახეები განხილული უნდა იქნეს არა ცალ-ცალკე, მათი გამიჯვნის მცდელობის პირობებში, არამედ ერთობლივად, როგორც გარკვეული ორიენტირები. საავტორო სამართალი არ ისწრაფვის, მოიცვას ყველა შესაძლო ურთიერთობა, რომელიც დაკავშირებულია ნაწარმოების არსებობასთან. საავტორო სამართლის სფეროში სხვადასხვა ქვეყნის ეროვნული კანონმდებლობა აღნიშნული კანონმდებლობით დაცული ობიექტების მიახლოებით და არა ამომწურავ ჩამონათვალს შეიცავს. ჩამონათვალის მიახლოებითი ხასიათის ხაზგასასმელად, საკანონმდებლო ნორმები, ჩვეულებრივ, იწყება ამდაგვარი ფრაზებით - “კერძოდ”, “როგორიცაა” და ა.შ, და მთავრდება ასეთი ტიპის ფორმულირებით: “აგრეთვე ყველა ლიტერატურული, სამეცნიერო და მხატვრული ნაწარმოები, მათი გამოცემის ან შესრულების ფორმის მიუხედავად.” ზოგჯერ ასეთი საჩვენებელი ჩამონათვალი საკმაოდ ვრცელია. ასეა საქართველოს კანონმდებლობაშიც (მე-6 მუხლის 1 პუნქტის “ნ” ქვეპუნქტი).

აღნიშნულის გამო თვით ნაწარმოებია ერთადერთი უნივერსალური მაჩვენებელი, რომელიც, შეფასებული უნდა იქნეს ნებისმიერ სადავო შემთხვევაში. ამასთან ასეთი შეფასების ტვირთი მოსამართლის მიხედულებაზე ხდება დამოკიდებული.

საავტორო დავის განხილვისას სასამართლომ უნდა გადაწყვიტოს, წარმოადგენს თუ არა დაცვის ობიექტი ნაწარმოებს, ინტელექტუალური საქმიანობის შედეგს. ასეთი ობიექტი დაცვას ექვემდებარება მიუხედავად იმისა, შესაძლებელია თუ არა მისი კონკრეტულად რომელიმე სფეროსათვის მიკუთვნება.

ლექსიკონი მასალების შერჩევისა და განლაგების მიხედვით შეიძლება ჩაითვალოს შედგენილ ნაწარმოებად, მაგრამ მხოლოდ მასალების შერჩევა და განლაგება არ წარმოადგენს ლექსიკონის ავტორის საქმიანობას. ლექსიკონი, მისი შინაარსის გათვალისწინებით, იმავდროულად შეიძლება მიეკუთვნოს მეცნიერების, ლიტერატურის, გადამუშავებული ნაწარმოების კატეგორიასაც. დავის შემთხვევაში მოსამართლემ უნდა დაადგინოს, განსხვავდება თუ არა ნაწარმოები მოცემული ავტორისათვის დამახასიათებელი სტილით. იმისათვის, რომ იყოს დაცვის ობიექტი, შემოქმედებას უნდა ჰქონდეს ორიგინალური ხასიათი და გამოსახავდეს ავტორის ინდივიდუალობას. ნაწარმოების ორიგინალობა არ არის აბსოლუტური ხასიათის, საავტორო სამართალი შესაძლებლად მიიჩნევს ინტელექტუალურ შემოქმედებას უკვე არსებული ელემენტების საფუძველზე. აქ მთავარია, რომ ნაწარმოებები განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისაგან, ისინი არ უნდა წარმოადგენდნენ ერთმანეთის ასლებს ან მიახლოებულ გამეორებას. ორიგინალობა მდგომარეობს გამოხატვის შემოქმედებით და ინდივიდუალიზებულ ხერხში.

ლექსიკონში მოცემული ცალკეული სიტყვის პირდაპირი თარგმანები არ წარმოადგენს დაცვის ობიექტს და ინტელექტუალური შემოქმედების შედეგს. საავტორო უფლებები არ მოიცავს იმ ტერმინს, რომელიც ითარგმნა. დაცვა ვრცელდება მხოლოდ გონებრივი შრომის შედეგზე. საკასაციო პალატა ეთანხმება საკასაციო საჩივრის ავტორს, რომ ამა თუ იმ სიტყვისათვის უცხო ენაზე შესაბამისი სიტყვის მოძებნა არ წარმოადგენს საავტორო უფლების ობიექტს, რადგან ეს არ არის ისეთი საქმიანობა, რომლის შედეგადაც იქმნება ნაწარმოები. მოგვიანებით გამოქვეყნებული ლექსიკონი, რომელიც მოიცავს იგივე თარგმანებს, არ ლახავს მანამდე გამოქვეყნებული ლექსიკონის ავტორის უფლებებს.

საავტორო უფლებების შელახვა სახეზეა, როდესაც შეუცვლელი სახით გადმოტანილია სიტყვები და მათთან დაკავშირებული გრამატიკული მითითება-განმარტებები, დამატებითი განმარტებები (ანუ: არა მათი თარგმანი, არამედ დამატებითი განმარტებები) და ასევე გარკვეული მაგალითები, რომლებიც ემსახურება მათი მნიშვნელობის უკეთ წარმოჩენას. აქ ორიგინალობა გამოიხატება ელემენტების, დეტალების და გამოხატვის ფორმის შერჩევაში და სიტყვის შინაარსის უკეთ წარმოჩენაში.

მხოლოდ განსაზღვრული ფაქტის შესახებ ინფორმაციის გავრცელება არ საჭიროებს შემოქმედებით ძალისხმევას, მაგრამ მასალის შერჩევა და განლაგება, მასალის დამუშავება და სიტყვა-სტატიების, განმარტებების შექმნა ინტელექტუალურ-შემოქმედებით საქმიანობას წარმოადგენს. თუ ავტორი არა მხოლოდ გადმოსცემს გარკვეულ ფაქტებს, არამედ აძლევს მათ შეფასებას, კომენტარებს, პროგნოზებს, განმარტებებს, ამ შემთხვევაში შეიძლება განხილული იქნეს ამ ნამუშევრის, როგორც ნაწარმოების, დაცვის საკითხი. ლექსიკონი წარმოადგენს ნაწარმოებს არა მხოლოდ მასალის შერჩევისა და განლაგების მიხედვით, არამედ, მასში გადმოცემული განმარტებებისა და შეფასებების მიხედვით.

პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს განმარტებას, რომ სიტყვები მასთან დაკავშირებული განმარტებებით ქმნის სალექსიკონო სტატიას, რომელიც წარმოადგენს ინტელექტუალური შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს.

მოსამართლემ ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში თავად უნდა განსაჯოს, გადმოიღო თუ არა ახლად გამოცემული ლექსიკონის ავტორმა ზემოთ აღნიშნული კომპონენტები მანამდე გამოქვეყნებული ლექსიკონიდან და ამით დაარღვია თუ არა საავტორო უფლებები.

მოცემულ საქმეზე პირველი ინსტაციის სასამართლომ დასაბუთებულად მიუთითა, რომ ქ. თ-ელმა თავისი ლექსიკონების შედგენისას გამოიყენა ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის პირველ 12 ტომში მოცემული სიტყვა-სტატიები.

სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება, რომ საქმის მასალებით ქ. თ-ელის მიერ საკუთარი ლექსიკონების შექმნისას მასალების „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონიდან“ გადმოტანა არ დასტურდება და დაუსაბუთებლად მიიჩნია ქ.თ-ელის მითითება, რომ მას თ.მ-ძის საავტორო უფლებები არ დაურღვევია. საქმეში წარმოდგენილი მეცნიერთა დასკვნის მიხედვით სააპელაციო პალატამ დაადგინა შემდეგი: ქ. თ-ელმა თავისი ლექსიკონების შექმნისას გამოიყენა თ.მ-ძის „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი“, რაზეც ქ. თ-ელს თანხმობა არ გააჩნდა. ქ.თ-ელის ლექსიკონები არ შეიცავს მითითებას თ.მ-ძის ლექსიკონის გამოყენების შესახებ. მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მეცნიერთა დასკვნის თანახმად, რომელსაც მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი დასკვნა ვერ აბათილებს, ქ. თ-ელის მიერ „სამუსიკო ლექსიკონში“ გამოყენებულია „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის“ 45,7%, 688 სიტყვა-სტატია, ხოლო სახვითი ხელოვნების ლექსიკონში _ 52,8%, 561 სიტყვა-სტატია. ქ.თ-ელს თავისი ლექსიკონების როგორც ქართულ ტექსტში, ისე ინგლისურ სიტყვებსა და ტრანსკრიფციებში დაშვებული აქვს იგივე შეცდომები, რაც თ.მ-ძეს თავის ლექსიკონებში, აღნიშნული კი მეცნიერთა დასკვნის ¹4 დანართით დასტურდება. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიაჩნია, რომ ქ.თ-ელმა თავისი ლექსიკონების შექმნისას გამოიყენა თ.მ-ძის ლექსიკონი, რა დროსაც არ მიუთითა მისი ავტორის შესახებ და ამ ლექსიკონიდან გადმოტანილი სიტყვა-სტატიები გამოაქვეყნა, როგორც საკუთარი, რითაც ისინი კანონსაწინააღმდეგოდ მიითვისა და დაარღვია თ.მ-ძის საავტორო უფლებები.

საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, რომ კანონით განსაზღვრული არ არის რა სხვისი ნაწარმოების გამოყენების პროცენტული ჩარჩოები, აღნიშნული არ ნიშნავს იმას, რომ სხვისი ნაწარმოების მხოლოდ სრული მოცულობით გამოყენება იწვევს საავტორო უფლების დარღვევას და შესაბამის პასუხისმგებლობას, არამედ სხვისი ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი შრომის შემცველი ნაწარმოების საკუთარი სახელით გამოქვეყნება წარმოადგენს საავტორო უფლების დარღვევას.

საქმის მასალების მიხედვით, საქმეში წარმოდგენილი სპეციალისტთა დასკვნების გაცნობის, მხარეთა განმარტებების მოსმენის შედეგად საკასაციო პალატა მივიდა დასკვნამდე, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები სწორად არის დადგენილი და შეფასებული და სპეციფიური ავტორისეული განმარტებების განმეორებით სახეზეა საავტორო უფლებების დარღვევა.

ის გარემოება რომ ქ. თ-ელი უნივერსიტეტში რიგ სიტყვებზე მუშაობდა, მიუთითებს, რომ მან იცოდა ან უნდა სცოდნოდა ასეთი სიტყვა-განმარტებების „ინგლისურ-ქართულ“ ლექსიკონში არსებობა და შესაბამისად არ ჰქონდა მათი გამეორების უფლება.

პალატა იზიარებს საკასაციო საჩივრის ავტორის მოსაზრებას, რომ ლექსიკონის შემდგენელმა შესაძლებელია ისარგებლოს სხვადასხვა ბიბლიოგრაფიული წყაროთი და დასაშვებად უნდა ჩაითვალოს ქ. თ-ელის მიერ სხვა ლექსიკონებით, მათ შორის, „ინგლისურ-ქართული ლექსიკონით” სარგებლობა. ამასთან, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სხვა ლექსიკონით სარგებლობა ნიშნავს იქ არსებული სიტყვა-სტატიების გამოყენება-გადამუშავებას წყაროზე მითითებით და არა მათ მექანიკურ გადატანას. ქ. თ-ელის ლექსიკონებში მნიშვნელოვანი ოდენობით სიტყვა-სტატიები ზუსტად იგივე ფორმითა და შინაარსით გადმოტანილია ,,ინგლისურ-ქართული ლექსიკონიდან”, რაზეც მიუთითებს საქმის მასალებში წარმოდგენილი დასკვნები, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები. ამ ფაქტებთან დაკავშირებით კასატორის მიერ არ არის წარმოდგენილი დასაბუთებული პრეტენზია.

საკასაციო სასამართლო ეთანხმება სააპელაციო პალატის დასკვნას, რომ ქ.თ-ელმა თავისი ლექსიკონების შექმნისას გამოიყენა თ.მ-ძის ლექსიკონი, რა დროსაც არ მიუთითა მისი ავტორის შესახებ და ამ ლექსიკონიდან გადმოტანილი სიტყვა-სტატიები გამოაქვეყნა, როგორც საკუთარი, რითაც დაარღვია თ.მ-ძის საავტორო უფლებები. აღნიშნული კი “საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის 58-ე მუხლის შესაბამისად სათანადო პასუხისმგებლობას იწვევს. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა „საავტორო და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ“ კანონის 59-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტითა და მე-60 მუხლით, რომელთა საფუძველზეც ჩათვალა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მიზანშეწონილია აპელანტის მიმართ პასუხისმგებლობის ისეთი ღონისძიების გამოყენება, როგორიცაა იმ ობიექტის განადგურება, რომელიც საავტორო უფლების დარღვევას იწვევს.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ნაწარმოების კონტრაფაქციული ასლების განადგურება დაკავშირებულია კონტრაფაქციული ასლების არსებობასთან. სასამართლოს მიერ ასეთი მოთხოვნით სარჩელის განხილვისას გარდა იმისა, რომ დადგენილ უნდა იყოს, დარღვეულია თუ არა მოსარჩელის საავტორო უფლებები (რაც მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია და რასაც საკასაციო სასამართლოც ეთანხმება), სასამართლომ უნდა დაადგინოს, არსებობს თუ არა კონტრაფაქციული ასლები, რომლებიც უნდა განადგურდეს. პალატა თვლის, რომ სააპელაციო საჩივრის ხელახლა განხილვისას სააპელაციო სასამართლომ უნდა დაადგინოს, არსებობს თუ არა კონტრაფაქციული ასლები, შესაძლებელია თუ არა მათი იდენტიფიცირება და განადგურება, რათა გადაწყვეტილება, რომელიც მოცემულ საქმეზეა მიღებული, აღსრულებადი იყოს. მთელი ტირაჟის განადგურება შეიძლება შეუძლებელი აღმოჩნდეს, ვინაიდან არ არის დადგენილი, რა ტირაჟით იყო ლექსიკონები დაბეჭდილი, მოხდა თუ არა მათი ნაწილის რეალიზაცია, რა ნაწილია დარჩენილი, რომელიც შეიძლება განადგურდეს და სხვა გარემოებები, რომელთა დაზუსტება და დადგენა ასეთი შინაარსის გადაწყვეტილების მისაღებად და აღსასრულებლად აუცილებელია. მართალია, მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებული იყო განჩინება სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ, მაგრამ როგორც საქმის მასალებიდან ჩანს, ეს განჩინება არ აღსრულებულა. „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად ჩამორთმევას არ ექვემდებარება მესამე პირის მიერ მართლზომიერად შეძენილი კონტრაფრაქციული ასლები. შესაბამისად მთელი ტირაჟის განადგურება შესაძლებელია ეწინააღმდეგებოდეს კანონმდებლობას.

ვინაიდან ზემოაღნიშნული საკითხები გამორკვევას მოითხოვს, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ქ. თ-ელის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 29 დეკემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.