საქართველოს უზენაესი სასამართლო

განჩინება

საქართველოს სახელით

¹ას-802-1122-07 22 აპრილი, 2008 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების

საქმეთა პალატა

მიხეილ გოგიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ლალი ლაზარაშვილი, ნუნუ კვანტალიანი

სხდომის მდივანი _ ეკატერინე ხაჩიძე

კასატორი - ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანია” (მოპასუხე)

კასატორის წარმომადგენელი - ნ. ღ-აძე, ო. ყ-იძე, გ. ო-იძე

მოწინააღმდეგე მხარე - გ. ა-იძე (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარის წარმომადგენელი - ც. შ-იძე

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2007 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილება

დავის საგანი - სამოსახლო მიწის ნაკვეთის, მასში არსებული ქონების საკომპენსაციო თანხისა და მორალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2005 წლის 25 მარტს გ. ა-იძემ სარჩელით მიმართა ქ. თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონულ სასამართლოს ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” წინააღმდეგ და მოითხოვა სამოსახლო მიწის ნაკვეთის, მასში არსებული ქონების საკომპენსაციო თანხისა და მორალური ზიანის ანაზღაურება. მოსარჩელემ განმარტა, რომ 1982 წლიდან იდგა ბინის მიღების რიგში, მაგრამ ბინის სანაცვლოდ გამოუყვეს 900 კვ.მ სამოსახლო მიწის ნაკვეთი რუსთავსა და თბილისს შორის. მან მიწის ნაკვეთი დაამუშავა, შეღობა, შეიყვანა სამანქანო გზა, დარგო და გააშენა მრავალწლიანი ნარგავები: კაკალი, ვაშლი, მსხალი და სხვა ჯიშები. წლების განმავლობაში ამუშავებდა და მოჰყავდა ოჯახისათვის საჭირო პროდუქტი, გარდა ამისა, იგი აპირებდა საცხოვრებელი სახლის აშენებას.

შემდგომში აღმოჩნდა, რომ ხსენებული მიწის ნაკვეთი მოჰყვა მილსადენის ზოლში და ექვემდებარებოდა შესყიდვა-კომპენსაციას. მოსარჩელემ კომპანიისაგან 5421 ლარად მიწის ნაკვეთის შესყიდვის წინადადება მიიღო, რაზედაც იგი არ დასთანხმდა, ვინაიდან 900 კვ.მ-ის ნაცვლად გათვალისწინებული იყო 791 კვ.მ ნარგავების გარეშე. მიწის ნაკვეთი სამმა კომისიამ დაათვალიერა და 27 ძირი 7, 8 და 10-წლიანი კაკლის ხეების არსებობის ფაქტი დაადასტურა. კომპანიამ მოსარჩელეს სათანადო კომპენსაციის გადახდა სამჯერ შესთავაზა, მაგრამ შეთავაზების სამივე წერილში არასწორი მონაცემი იყო შეტანილი, კერძოდ, მიწის ნაკვეთის ფართობად 900 კვ.მ-ის ნაცვლად 791 კვ.მ იყო მითითებული, ხოლო კაკლის ხეების რაოდენობად კი, 27 ძირის ნაცვლად, 6 ძირი იყო აღნიშნული, რის გამოც გ. აბაშიძემ მოლაპარაკებაზე უარი განაცხადა. მოპასუხე მხარემ აღიარებითი სარჩელით მიმართა რუსთავის საქალაქო სასამართლოს და მიწის ნაკვეთის მესაკუთრეებისაგან, მათ შორის, მოსარჩელისაგანაც, სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლის საფუძველზე, აუცილებელი გზის უფლების აღიარება მოითხოვა. რუსთავის საქალაქო სასამართლომ 2004 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილებით აღიარებითი სარჩელი დააკმაყოფილა.

ზემოაღნიშნული გარემოებების საფუძველზე მოსარჩელემ საკომპენსაციოდ მოითხოვა:

1. 7 560 ლარი მიწის ნაკვეთის სანაცვლოდ;

2. 55200 ლარი 27 ძირი 6, 8 და 10 წლიანი კაკლის ხის სანაცვლოდ;

3. 3054 ლარი ორსართულიანი სახლის პროექტის ღირებულების სანაცვლოდ;

4. 2000 ლარი მიწის ნაკვეთში შეყვანილი სამანქანო გზის მოწყობის ხარჯებისათვის;

5. 85 ლარი ექსპერტების ხარჯებისათვის;

6. 500 ლარი მიწის ნაკვეთის გამოყოფაზე გაწეული ხარჯებისათვის;

7. 100 ლარი აუდიტორული მომსახურებისათვის;

8. 50 000 ლარი მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად,

ზემოაღნიშნულმა თანხამ ჯამში 118 600 ლარი შეადგინა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილებით გ. ა-იძის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: მოპასუხე ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიას” მოსარჩელის სასარგებლოდ მიწის ნაკვეთის დაკარგვით მიყენებული ზიანის 5378 ლარისა და 21 თეთრის ოდენობით ანაზღაურება დაეკისრა; მოსარჩელის მოთხოვნა კაკლის ნერგების განადგურებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესახებ ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და მოპასუხეს გ. ა-იძის სასარგებლოდ 40 800 ლარის გადახდა დაეკისრა; კომპანიასვე დაეკისრა სახელმწიფო ბაჟის 1154 ლარის გადახდა.

სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხის (მილსადენის კომპანიის) პოზიცია იმასთან დაკავშირებით, რომ სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო, რადგან მოსარჩელე ვერ უთითებდა ვერც ერთ ნორმაზე. სასამართლომ განმარტა, რომ, მართალია, მოსარჩელე სარჩელში და ახსნა-განმარტებაში იყენებს ტერმინ ,,ზიანის ანაზღაურებას”, მაგრამ თავისი სარჩელის სამართლებრივ საფუძვლად იგი სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლს უთითებს; ამასთან, მოპასუხე შესაგებელში აღნიშნავდა, რომ აუცილებელი გზის სანაცვლოდ გადასახდელი კომპენსაციის მაქსიმალური ჯამური თანხა არ შეიძლება აღემატებოდეს აღნიშნული ქონების საბაზრო ღირებულებას. ამდენად, მოპასუხე თავად იზიარებდა იმ პოზიციას, რომ საკომპენსაციო თანხა ქონების ღირებულებას უნდა შეესაბამებოდეს;

სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2004 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილების მიხედვით, ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” წარმომადგენელი ადასტურებდა კომპანიის მზადყოფნას, მიწის ნაკვეთის მესაკუთრეებისთვის გადაეხადა სათანადო კომპენსაცია ,,კომპენსაციის სახელმძღვანელოს” პირობების შესაბამისად. ამდენად, თავად კომპანია ადასტურებდა იმ ფაქტს, რომ მზად იყო აუცილებელი გზის უფლების სანაცვლოდ მიწის მესაკუთრეებისთვის გაეცა კომპენსაცია იმ წესების საფუძველზე, როგორც ხდებოდა საკომპენსაციო თანხის გამოთვლა მიწის ნაკვეთების ექსპროპრიაციისას. სასამართლოს მითითებით, მოსარჩელე გ. ა-იძე სწორედ ამ სახით აყენებდა თავის მოთხოვნას; ამასთან, მოსარჩელემ შეამცირა სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობა და თანხმობა განაცხადა მოპასუხის მიერ შეთავაზებული თანხის, 5378,21 ლარის, მიღებაზე.

რაც შეეხება მოსარჩელის მეორე მოთხოვნას, 27 ძირი სხვადასხვა ასაკის კაკლის ნერგების განადგურებით მიყენებული ზიანის - 55 200 ლარით ანაზღაურების თაობაზე, სასამართლოში წარდგენილ იქნა სხვადასხვა შინაარსის რამდენიმე წერილობითი მტკიცებულება, კერძოდ:

1) ქონების აღწერის დოკუმენტი, ხელმოწერილი მხარეებისა და მოწმეების მიერ, რომელშიც დაფიქსირებულია 10 ძირი კაკლის ნერგი – 8 წლის; 15 ძირი კაკლის ნერგი – 6 წლის;

2) რუსთავის საქალაქო სასამართლოს ადგილზე დათვალიერების ოქმი, რომელშიც მითითებულია 24 ძირი კაკლის ხე სხვა ხეებთან ერთად;

3) საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მებაღეობის, მევენახეობისა და მეღვინეობის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის პროექტირების, დანერგვისა და სწავლების ცენტრის დასკვნა, რომლის თანახმადაც აღნიშნულ ნაკვეთში ფიქსირდება 27 ძირი კაკლის მსხმოიარე ნარგაობა. ექსპერტული შემოწმება-შეფასებით, კაკლის ნარგავები კონდიციურია, არ ხასიათდება დაზიანებულ ფესვთა სისტემით, ნერგები გადახრილი ან მორყეული არ არის. დარგვის სიხშირე-სიმჭიდროვე ნორმით დასაშვებია;

4) მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენის რუსთავის მონაკვეთის გასხვისების ზოლში მოქცეული კერძო მესაკუთრეთა ნაკვეთების საველე-დათვალიერება-აღწერის ანგარიში, რომლის დანართში გ. ა-იძის მიწის ნაკვეთზე დაფიქსირებულია 25 ძირი კაკალი _ 8 წლის 10 ძირი და 6 წლის – 15.

სასამართლომ მიიჩნია, რომ ქონების აღწერის დოკუმენტის საფუძველზე მოპასუხეს მხოლოდ 25 ძირი (10 ძირი კაკლის ნერგი – 8 წლის; 15 ძირი კაკლის ნერგი – 6 წლის) კაკლის ხის საკომპენსაციო თანხა უნდა დაკისრებოდა, რადგან აღნიშნულ დოკუმენტში ასახული მონაცემების ნამდვილობა თავიანთი ხელმოწერით ორივე მხარემ დაადასტურა. ამასთან, როგორც მოპასუხის შესაგებელში იყო აღნიშნული, კომპანიამ მოსარჩელეს მხოლოდ 6 ძირი კაკლის ნერგის კომპენსაცია შესთავაზა. ამდენად, მოპასუხე თანახმა იყო კაკლის ხის ნარგავების საკომპენსაციო თანხის გადახდაზე ,,კომპენსაციის სახელმძღვანელოს” პირობების შესაბამისად, მაგრამ არა ყველა ნერგისთვის, არამედ ნაწილზე. რაც შეეხება შპს ,,ძელქვას” ანგარიშზე დაყრდნობით მოპასუხის მითითებას იმასთან დაკავშირებით, რომ მოსარჩელის მიწის ნაკვეთში არსებული კაკლის ნერგები იყო არაკონდიციური, ხასიათდებოდა დაზიანებული ფესვთა სისტემით, იყო მორყეული, დანერგვის სიხშირე 4,5-ჯერ აღემატებოდა ნორმას და სავარაუდოდ ყველა ნერგი გახმებოდა, სასამართლოს მითითებით, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი იყო საწინააღმდეგო მონაცემების მქონე დოკუმენტები: ზემოთ მითითებულ საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მებაღეობის, მევენახეობისა და მეღვინეობის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის პროექტირების, დანერგვისა და სწავლების ცენტრის დასკვნა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს სსიპ – საქართველოს სახელმწიფო სასოფლო-სამეურნეო უნივერსიტეტის პასუხი ქ. რუსთავის საკრებულოს მიმართვაზე.

სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” წარმომადგენლებმა ნ. ღ-აძემ და ო. ყ-იძემ. აპელანტებმა მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, ასევე სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან განთავისუფლება, შესაბამისი საერთაშორისო ხელშეკრულების საფუძველზე.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2007 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილების საფუძველზე სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიისათვის” სახელმწიფო ბაჟის – 1154 ლარის დაკისრების ნაწილში გაუქმდა, დანარჩენ ნაწილში კი სააპელაციო პალატა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებებსა და დასკვნებს საქმის ფაქტობრივ და სამართლებრივ საკითხებთან დაკავშირებით სრულად დაეთანხმა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2007 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილება ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” წარმომადგენლებმა საკასაციო წესით გაასაჩივრეს, სსკ-ის 411-ე მუხლის საფუძველზე, 2007 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილების გასაჩივრებულ ნაწილში გაუქმება და მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვეს.

კასატორებმა თავიანთი მოთხოვნის ფაქტობრივ-სამართლებრივ საფუძვლად მიუთითეს შემდეგ გარემოებებზე:

1. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში იკითხება შემდეგი: მოპასუხე ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიას” დაეკისროს გ. ა-იძის სასარგებლოდ მიწის ნაკვეთის დაკარგვით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება; მოსარჩელის მოთხოვნა კაკლის ხის ნერგების განადგურებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესახებ დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

აღნიშნული პირდაპირ ეწინააღმდეგება მოსამართლის მიერ სამოტივაციო ნაწილში აღნიშნულ განცხადებას, თითქოსდა მოსარჩელე მოითხოვდა და მოსამართლემ განიხილა არა ზიანის ანაზღაურების, არამედ აუცილებელი გზის კომპენსაციის საკითხი. ზემოთ ციტირებული სარეზოლუციო ნაწილი ცხადყოფს, რომ მოსარჩელე მოითხოვდა და სასამართლომ მას მიაკუთვნა სწორედ ზიანის ანაზღაურება და არა აუცილებელი გზის კომპენსაცია.

კომპანია მოსარჩელის მიწის ნაკვეთზე შევიდა სრულიად კანონიერად – სასამართლო გადაწყვეტილების საფუძველზე, შესაბამისად, არ არსებობს ბრალი და ქმედების მართლწინააღმდეგობა, რაც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის საფუძველზე კომპანიის მხრიდან ზიანის ანაზღაურების მოვალეობას სრულიად გამორიცხავს.

სასამართლო შეეცადა ზიანის ანაზღაურებას და არა სკ-ის 180-ე მუხლით გათვალისწინებული აუცილებელი გზის სათანადო კომპენსაციის შეფასებას. კომპანიის წარმომადგენელთა მითითებით, ის განაკვეთები და კომპენსაციის გამოთვლის წესი, რომლითაც სასამართლომ იხელმძღვანელა, კომპანიის მიერ მხოლოდ ნებაყოფლობითობის პირობებში გამოიყენება და მხოლოდ ამა თუ იმ ქონების საკუთრების უფლების (ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების) სანაცვლოდ. სასამართლომ უმართებულოდ შეაფასა კომპანიის მიერ მოსარჩელისათვის მიცემული შეთავაზებები, რომლებიც ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებას ითვალისწინებდა და არა აუცილებელი გზის უფლების კომპენსაციას;

იმდენად, რამდენადაც საკითხი საჭიროებდა სპეციალურ ცოდნას, სასამართლო ვალდებული იყო, აუცილებელი გზის უფლების სანაცვლოდ გადასახდელი სათანადო კომპენსაციის დასადგენად დაენიშნა შესაბამისი ექსპერტიზა. პირველი ინსტანციის სასამართლომ თავისი განჩინებით დანიშნა ექსპერტიზა მიწის საბაზრო ღირებულების დადგენის მიზნით, რომელიც ყოველგვარი საპროცესო საფუძვლის გარეშე გააუქმა;

2. კასატორები აბსურდულად მიიჩნევენ ,,კაკლის ხის ნერგების განადგურებით მიყენებული ზიანის” დაკისრებას, რადგან მილსადენის მშენებლობის დასრულებისთანავე მოსარჩელეს ექნება თავის მიწის ნაკვეთში კაკლის ნერგების გაშენების თუ ნებისმიერი სხვა საქმიანობის განხორციელების საშუალება იმ ფარგლებში, რასაც სასამართლო გადაწყვეტილებით დადასტურებული აუცილებელი გზის უფლების პირობები ითვალისწინებს, ამასთან, მათი მითითებით, არც ერთი ინსტანციის სასამართლოს არ შეუფასებია კომპანიის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებები, რომლითაც დასტურდება, რომ მოსარჩელემ ნერგები დარგო არა წლების წინ, არამედ კომპანიის მიერ მიწის ნაკვეთის აღწერისა და მოსარჩელისათვის პირველი შეთავაზების გაკეთების შემდგომ და რომ აღნიშნული ნერგები დარგული იყო სასოფლო-სამეურნეო ნორმების დაუცველად, ისეთ ნიადაგზე, სადაც მათი გახარება-გაზრდისათვის არანაირი პირობები არსებობდა;

3. ნერგებისთვის ფულადი თანხის გადახდევინების დაკისრებით სასამართლომ უხეშად დაარღვია სამოქალაქო კოდექსის 408-ე და 409-ე მუხლები, კერძოდ, კანონი ფულადი ანაზღაურების დაკისრებას ითვალისწინებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა შეუძლებელია პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა. მოცემულ შემთხვევაში კი, სახეზეა გვაროვნული ტიპის, ჩანაცვლებადი ხასიათის ქონება (კაკლის ხის ნერგები), რომელიც მიმოქცევაშია და თავისუფლად მოიპოვება ქართულ ბაზარზე, ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში შესაძლებელი იყო თავდაპირველი მდგომარეობის აღდგენა, აუცილებელი გზის უფლების პირობებით გათვალისწინებული შეზღუდვების ფარგლებში.

გ. ა-იძის წარმომადგენელმა ც. შ-იძემ თავის წერილობით პასუხში განმარტა, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ პასუხობდა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის არც ერთ მოთხოვნას, არ არსებობს მისი დაკმაყოფილების არც ფაქტობრივი და არც სამართლებრივი საფუძველი. მან სააპელაციო სასამართლოს 2007 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება მოითხოვა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2008 წლის 11 იანვრის განჩინებით, ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” წარმომადგენლეთა საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა არსებითად განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო პალატამ მოისმინა მხარეთა ახსნა-განმარტებები, განიხილა საკასაციო საჩივარი, შეისწავლა საქმის მასალები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთებულობა და მიიჩნია, რომ “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” წარმომადგენლების - ნ. ღ-აძისა და ო. ყ-იძის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 390-ე მუხლის “გ” ქვეპუნქტის მიხედვით, თუ სააპელაციო სასამართლო ეთანხმება პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებებსა და დასკვნებს საქმის ფაქტობრივ ან/და სამართლებრივ საკითხებთან დაკავშირებით, მაშინ დასაბუთება იცვლება მათზე მითითებით.

აღნიშნული ნორმა ისე არ უნდა იქნეს გაგებული, რომ სასამართლოს შეუძლია მხოლოდ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებაში ასახული დასკვნების გაზიარების შესახებ ზოგადი მითითებით შემოიფარგლოს. ნორმის ამგვარი განმარტება წინააღმდეგობაში მოვიდოდა სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობის პრინციპებთან, ისევე როგორც სამოქალაქო სასამართლოს, როგორც პირის ინტერესების დაცვის ეფექტური საშუალების მიზნებთან. 390-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს განჩინება უნდა შეიცავდეს მოკლე დასაბუთებას გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების ან უცვლელად დატოვების შესახებ. “მოკლე დასაბუთება” არ ნიშნავს ბლანკეტურ მითითებას. ამგვარი დასაბუთებით არ უნდა ირღვეოდეს 249-ე მუხლით განსაზღვრული სასამართლო გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის შინაარსი, რომლის მიხედვით გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში უნდა აღინიშნოს სამართლებრივი შეფასება და კანონები, რომლებითაც სასამართლო ხელმძღვანელობდა.

თუ სააპელაციო სასამართლო ეთანხმება პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებებსა და დაკვნებს, შეიძლება ეს შეფასებები და დასკვნები არ გაიმეოროს, მაგრამ დასაბუთება უნდა შეიცვალოს თითოეულ მათგანზე და არა ზოგადად გადაწყვეტილებაზე ან მის რომელიმე სტრუქტურულ ნაწილზე მითითებით.

“ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის” ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, სამოქალაქო უფლებათა და მოვალეობათა განსაზღვრისას ან წარდგენილი ნებისმიერი სისხლის- სამართლებრივი ბრალდების საფუძვლიანობის გამორკვევისას ყველას აქვს გონივრულ ვადაში მისი საქმის სამართლიანი და საქვეყნო განხილვის უფლება კანონის საფუძველზე შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ.

აღნიშნული საერთაშორისო აქტით განმტკიცებული სამართლიანი სასამართლოს უფლება გულისხმობს სასამართლოს ვალდებულებას, დაასაბუთოს მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება. პროცესის მონაწილეებისათვის, ისევე როგორც საზოგადოებისათვის, ნათელი უნდა იყოს განსჯის ის პროცესი, რომელიც სასამართლომ გაიარა კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღებამდე. გადაწყვეტილებაში ასახული უნდა იყოს სასამართლოს მოსაზრებები და სამართლებრივი დასკვნები, რომლებმაც დავის სწორედ ამგვარი გადაწყვეტა გამოიწვია.

სასამართლო დაცვა უნდა იყოს სრული, რაც გულისხმობს არა მხოლოდ ყველას შესაძლებლობას მიმართოს სასამართლოს, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გამოიტანოს სამართლიანი და დასაბუთებული გადაწყვეტილება. ეს მოთხოვნა მიზნად ისახავს მხარის მიერ გასაჩივრების უფლების განხორციელების შესაძლებლობის უზრუნველყოფას.

საქმეებზე “დევიერი ბელგიის წინააღმდეგ” და “დელკური ბელგიის წინააღმდეგ” ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ “ადამიანის უფლებათა” ევროპული კონვენციის ფრანგულ ტექსტში, მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი შეიცავს ტერმინს “დასაბუთებული” (ბიენ-ფონდე), აღნიშნული კი ნიშნავს, რომ განაჩენი კარგად უნდა იყოს დასაბუთებული, როგორც სამართლებრივი, ისე ფაქტობრივი თვალსაზრისით, მართალია, აღნიშნულ საქმეებში საუბარია სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილ განაჩენზე, მაგრამ ეს პრინციპი ვრცელდება სამოქალაქო დავებზე მიღებული გადაწყვეტილებების მიმართაც.

შემთხვევითი არაა, რომ ქართული სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა არაერთი ნორმით ადგენს სასამართლოს ვალდებულებას დაასაბუთოს თავისი პოზიცია კონკრეტულ საკითხებთან მიმართებაში, ხოლო სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის მიხედვით, გადაწყვეტილების დაუსაბუთებლობა ყოველთვის იწვევს მის გაუქმებას. გადაწყვეტილების დასაბუთების აუცილებლობა პირველ რიგში მხარეთა ინტერესებს ემსახურება, ეს ასევე ემსახურება იმ საზოგადოების ინტერესებს, რომლის სახელითაც ხდება მართლმსაჯულების განხორციელება.

განსახილველ შემთხვევაში აპელანტი სააპელაციო საჩივარში უთითებდა, რომ სასამართლომ საერთოდ არ შეაფასა 2002 წლის 9 სექტემბერს შედგენილი მოსარჩელის მიწის ნაკვეთის, ასევე მასზე არსებული ქონების აღწერის დოკუმენტი, რომელიც თავად მოსარჩელის ხელმოწერით არის დადასტურებული და რომლიდანაც ირკვევა, რომ მიწაზე არანაირი ნარგავი არ არსებობდა, ხოლო თავად მიწის ნაკვეთი დაუმუშავებელი იყო, აგრეთვე ამავე რიცხვით დათარიღებული მოსარჩელის მიწის ნაკვეთის ფოტოსურათი.

აპელანტის მიერ წამოყენებულ ამგვარ პრეტენზიებზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ შეფასება უნდა იქნეს მიცემული. სასამართლომ ამგვარი პრეტენზიების გათვალისწინებით უნდა მიუთითოს რატომ ეთანხმება პირველი ინსტანიცის სასამართლოს შეფასებებს საქმის ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით.

საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ გაიზიარა რა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებები და დასკვნები, სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა რამდენიმე მნიშვნელოვანი საკითხი:

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ, კაკლის ნერგების განადგურებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნაზე მსჯელობისას, 2004 წლის 23 აპრილის ქონების აღწერის აქტით იხელმძღვანელა და მიიჩნია, რომ მოპასუხეს მხოლოდ ამ აქტში მოცემული რაოდენობის - 25 კაკლის ხის კომეპენსაცია უნდა დაკისრებოდა. სასამართლომ ჩათვალა, რომ აღნიშნულ აქტში ასახული მონაცემების სისწორე ხელმოწერით ორივე მხარემ დაადასტურა, ამდენად ეს დოკუმენტი იყო მტკიცებულება, რომელიც სასამართლოს სარწმუნოდ უნდა მიეჩნია.

გარდა ამისა, კაკლის ნერგების მდგომარეობისა და მათი გაშენების წესების დაცვის შესახებ დასკვნის მიღებისას, სასამართლო დაეყრდნო მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მებაღეობის, მევენახეობისა და მეღვინეობის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის დასკვნას, რომლის მიხედვითაც, კაკლის ნარგავები იყო კონდიციური, არ ხასიათდებოდა დაზიანებული ფესვთა სისტემით, ნერგები გადახრილი ან მორყეული არ ყოფილა. საქმეში კი წარმოდგენილი იყო სრულიად საპირისპირო შინაარსის დოკუმენტი – შპს “ძელქვას” ანგარიში, რომელიც სასამართლომ შეფასების გარეშე დატოვა.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ.

საპროცესო კანონმდებლობა აღიარებს მტკიცებულებათა თავისუფალი შეფასების პრინციპს, ამდენად, სასამართლოს, თავისი შეხედულებისამებრ, შეუძლია ცალკეული მტკიცებულებები არასარწმუნოდ მიიჩნიოს და არ გაიზიაროს, მაგრამ ასეთ შემთხვევაში გადაწყვეტილებაში აუცილებლად უნდა აისახოს სასამართლო რა მოსაზრებებით ხელმძღვანელობდა, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილებიდან კი არ ირკვევა დავის გადაწყვეტისას სასამართლო რატომ დაეყრდნო მხოლოდ საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის დასკვნას და არ გაიზიარა მოპასუხე მხარის მიერ წარდგენილი საპირისპირო შინაარსის დოკუმენტი, ამდენად, საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორის მტკიცებას, რომ სასამართლომ სრულად არ გამოიკვლია წარდგენილი მტკიცებულებები.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები ან საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებით გამოკვლევა.

ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით კი, ამგვარ გადაწყვეტილებას საკასაციო სასამართლომ საფუძვლად უნდა დაუდოს სამართლებრივი შეფასება, რომელიც სავალდებულოა სააპელაციო სასამართლოსათვის.

პალატა მიიჩნევს, რომ საქმის ხელახლა განხილვისას სასამართლომ უნდა გამოიკვლიოს, შეფასება მისცეს საქმეში წარმოდგენილ მტკიცებულებებს და დავა აღნიშნულის შესაბამისად გადაწყვიტოს.

რაც შეეხება მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციოდ 5387,21 ლარის დაკისრების შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილებას, აღნიშნულთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

გ. ა-იძე ქ. რუსთავში ქალაქის შესასვლელში მდებარე მიწის ნაკვეთის (სარეგისტრაციო ¹179) მესაკუთრეა;

მოპასუხე “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის” მილსადენის კომპანიამ მას კომპენსაციის გაცემის შესახებ ოფიციალური წერილობითი წინადადებით რამდენჯერმე მიმართა. ბოლო ოფიციალური შეთავაზება 2004 წლის 14 მაისს განხორციელდა, როცა კომპანიამ მოსარჩელეს შესთავაზა მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო თანხა - 5378, 21 ლარი, ასევე მოსავლისა და სხვა ქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 9642,71 ლარი;

“ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” სარჩელის საფუძველზე, რუსთავის საქალაქო სასამართლომ აღიარა კომპანიის აუცილებელი გზის უფლება მოპასუხეების კუთვნილ მიწის ნაკვეთებზე;

კომპანია მზად იყო აუცილებელი გზის უფლების სანაცვლოდ გაეცა კომპენსაცია იმ წესების საფუძველზე, როგორც ხდებოდა საკომპენსაციო თანხის გამოთვლა მიწის ნაკვეთების ექსპროპრიაციისას.

საქმის მასალებიდან ნათლად ჩანს, რომ განსახილველი დავის სამართლებრივ საფუძველს სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლი წარმოადგენდა. თავის სარჩელში გ. ა-იძე სწორედ ამ მუხლზე უთითებს (ს.ფ. 4), როგორც მისი ინტერესის დაცვის სამართლებრივ მექანიზმზე. აღნიშნული მუხლის პირველი ნაწილის მე-2 წინადადების მიხედვით კი, იმ მეზობლებს, რომელთა ნაკვეთზედაც გადის აუცილებელი გზა ან გაყვანილობა უნდა მიეცეთ შესაბამისი კომპენსაცია, რომელიც, მხარეთა შეთანხმებით, შეიძლება ერთჯერადი გადახდით გამოიხატოს. გ. ა-იძემ სასამართლოს სარჩელით სწორედ რუსთავის საქალაქო სასამართლოს მიერ 2004 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილებით მის ნაკვეთზე კომპანიის აუცილებელი გზის უფლების დადგენის შემდეგ მიმართა, ე.ი. დავა აუცილებელი გზის უფლების კომპენსაციას ეხებოდა.

სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ, როგორც თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილიდან ირკვევა, სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის ზემოაღნიშნული მუხლით, იმსჯელა სწორედ აუცილებელი გზის უფლების კომპენსაციაზე, თუმცა გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის დადგენილება, მოპასუხე “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიისათვის” გ. ა-იძის სასარგებლოდ მიწის ნაკვეთის დაკარგვით მიყენებული ზიანის საკომპენსაციოდ 5 378, 21 ლარის დაკისრების შესახებ, არ გამომდინარეობს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში ასახული მსჯელობიდან. აღნიშნული კი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის “ე” და “ე¹” ქვეპუნქტების საფუძველზე, გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.

სამოქალაქო საპროცეოს კოდექსის 411-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნების საფუძვლები.

ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში გადაწყვეტილების ხარვეზი სამართლებრივად დაუსაბუთებლობაა და არ არსებობს მტკიცებულებათა დამატებით გამოკლვლევის აუცილებლობა, საკასაციო პალატა უფლებამოსილია, თავად მიიღოს გადაწყვეტილება.

პალატა მიიჩნევს, რომ გ. ა-იძის სასარჩელო მოთხოვნა აუცილებელი გზის უფლების სანაცვლოდ კომპენსაციის მიღების შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს და მოპასუხე “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიას” მოსარჩელის სასარგებლოდ 5 378, 21 ლარი დაეკისროს.

პალატა ითვალისწინებს, რომ ზიანის საკომპენსაციოდ 5378 ლარი მილსადენის კომპანიამ განსაზღვრა და თავად კასატორი მიიჩნევდა მას გონივრულ ოდენობად. ამ თანხის შეთავაზება 2004 წლის 14 მაისის წერილით (ს.ფ. 17) მოხდა, ანუ რუსთავის საქალაქო სასამართლოს მიერ აუცილებელი გზის უფლების აღიარების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ, რაც ადასტურებს, რომ წერილში მითითებული თანხა სწორედ სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლით გათვალისწინებული კომპენსაცია იყო და არა მიწის ნაკვეთის შესყიდვისათვის შეთავაზებული ფასი; 2006 წლის 27 თებერვლის სასამართლო სხდომის ოქმით (ს.ფ. 161) კი ირკვევა, რომ კომპანიის წარმომადგენელმა კიდევ ერთხელ შესთავაზა გ. ა-იძეს ზიანის საკომპენსაციოდ 5378 ლარის გადახდა. მიწის ნაკვეთის მესაკუთრე დაეთანხმა აღნიშნულ შეთავაზებას, შესაბამისად, ნაკვეთის ღირებულების დასადგენად მტკიცებულებათა დამატებით გამოკვლევა საჭირო აღარაა და სასამართლომ “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიას” მხარეთა შორის შეთანხმებული ოდენობის კომპენსაცია უნდა დააკისროს.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიისათვის” სახელმწიფო ბაჟის 1154 ლარის დაკისრების შესახებ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებისა და კომპანიის სახელმწიფო ბაჟისაგან განთავისუფლების ნაწილში უცვლელად უნდა დარჩეს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე, 412-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

1. ,,ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიის” საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2007 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილება, თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2006 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების ნაწილში;

3. აუცილებელი გზის კომპენსაციის დაკისრების ნაწილში მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;

4. დაკმაყოფილდეს გ. ა-იძის სარჩელი აუცილებელი გზის კომპენსაციის მოთხოვნის ნაწილში და “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის კომპანიას” დაეკისროს გ. ა-იძის სასარგებლოდ 5378 ლარისა და 21 თეთრის გადახდა;

5. კაკლის ნერგების განადგურებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისა და სასამართლო ხარჯების განაწილების ნაწილში საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას;

6. სააპელაციო პალატის გადაწყვეტილება თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილების გაუქმებისა და “ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენი კომპანიისათვის” სახელმწიფო ბაჟის დაკისრებაზე უარის თქმის ნაწილში დარჩეს უცვლელად;

საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება