ბს-1000-586(კ-05) 2 დეკემბერი, 2005წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ნ. სხირტლაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ნ. კლარჯეიშვილი,

გ. ქაჯაია

დავის საგანი: ვადაგადაცილებული გადასახადების გადახდევინება.

აღწერილობითი ნაწილი:

ქუთაისის საოლქო საგადასახადო ინსპექციამ სარჩელი აღძრა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოში მოპასუხე ი/მ “რ. ბ-ის” მიმართ. მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ რ. ბ-ე გადამხდელად ირიცხება ქუთაისის საოლქო საგადასახადო ინსპექციაში და ითვლება ანგარიშვალდებულად ქუთაისის საოლქო საგადასახადო ინსპექციის წინაშე. სარჩელის აღძვრის დროისათვის მას სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ გადასახდელი აქვს 37253.9 ლარი, მათ შორის, ძირითადი 13790,50, ხოლო საურავი _ 23463,40 ლარი, რომლის დაფარვასაც იგი თავს არიდებს. მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხისათვის 37253,9 ლარის გადახდის დაკისრება.

მოპასუხე რ. ბ-ემ შეგებებული სარჩელი აღძრა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის მიმართ, რომლითაც მოითხოვა საგადასახადო ინსპექციის 26.12.2000წ. აქტის გაუქმება და აღნიშნა, რომ ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის 13.12.2000წ. ბრძანებით საგადასახადო ინსპექციის კონტროლის განყოფილების საგადასახადო ინსპექტორებმა, საგადასახადო შემოსავლების სამინისტროს ოპერატიული სამსახურის იმერეთის რეგიონალური სამმართველოს 24.06.2000წ. ¹17-03/231 მიმართვით წარმოდგენილი მასალების საფუძველზე, ჩაატარეს ი/მ “რ. ბ-ის” სამეწარმეო საქმიანობის ბიუჯეტთან ანგარიშსწორების მდგომარეობის შემოწმება, რაზეც კანონმდებლობის მოთხოვნათა დარღვევით შედგა აქტი. საგადასახადო კოდექსის მე-4 მუხლის თანახმად, დაბეგვრისას გამოიყენება საგადასახადო კანონმდებლობის ის აქტები, რომლებიც მოქმედებს საგადასახადო ვალდებულებების წარმოშობის დროისათვის, ხოლო ამავე კოდექსის მე-6 მუხლით საგადასახადო კანონმდებლობის აქტებს არა აქვს უკუქცევითი ძალა, თუ შესაბამისი ნორმატიული აქტით სხვა რამ არ არის დადგენილი. გასაჩივრებული აქტით მას უკანონოდ დაეკისრა თანხის გადახდა. საგადასახადო კოდექსი ძალაში შევიდა 1997წ. 1 იანვრიდან, ხოლო აქტის შედგენისას გამოყენებულ იქნა კოდექსის 42-ე მუხლი, რომელიც ძალაში 1998წ. 1 იანვრიდან არის შესული. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მის მიერ განხორციელებული საქმიანობის პერიოდში პროდუქციის შემოტანისა და შემდგომ მისი რეალიზაციისათვის დასაბეგრ თანხათა რაოდენობაზე ვერ გავრცელდება საგადასახადო კოდექსის შესაბამისი მუხლები. ამასთან, საგანგებო ლეგიონის ¹5-ე განყოფილების მიერ ჩატარებულ იქნა მოკვლევა, რომლის დასკვნითაც მას არანაირი საბიუჯეტო დავალიანება არ გააჩნია.

ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 02.02.05წ. გადაწყვეტილებით ქუთაისის საოლქო საგადასახადო ინსპექციის სარჩელი დაკმაყოფილდა, რ. ბ-ის შეგებებული სარჩელი საგადასახადო ინსპექციის 26.12.2000წ. აქტის ბათილად ცნობის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 02.02.05წ. გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა რ. ბ-ის მიერ, აპელანტმა მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით ქუთაისის საოლქო საგადასახადო ინსპექციის სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს 04.05.05წ. განჩინებით რ. ბ-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა რ. ბ-ის მოსაზრება იმასთან დაკავშირებით, რომ 1995-1997 წლებში მის მიერ განხორციელებულ სამეწარმეო საქმიანობაზე, საგადასახადო კოდექსის 4.4 მუხლის თანახმად, არ უნდა გავრცელებულიყო 01.06.97წ. ამოქმედებული საგადასახადო კოდექსის ნორმები. ამასთან, ვინაიდან, საგადასახადო კოდექსმა შეამსუბუქა პასუხისმგებლობა ჩადენილი სამართალდარღვევისათვის, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ რ. ბ-ის საქმიანობით მიღებულ შემოსავლებზე სანქცია-საურავები სწორედ არის დარიცხული შემამსუბუქებელი კანონით. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ 26.12.2000წ. აქტის თანახმად, ინდ. მეწარმე “რ. ბ-ე” ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს მიერ რეგისტრაციაში 25.09.95წ. გატარდა, თუმცა იგი როგორც გადამხდელი შემოწმების პერიოდისათვის საგადასახადო ინსპექციაში აღრიცხვაზე არ იმყოფებოდა და მას არც საიდენტიფიკაციო კოდი ჰქონდა მინიჭებული. საგადასახადო კოდექსის 223-ე მუხლის მე-5 ნაწილის მიხედვით საგადასახადო ორგანოებში აღრიცხვის გარეშე საქმიანობის განხორციელების შემთხვევაში გადამხდელს გადახდება კუთვნილი გადასახადები და ჯარიმა იმავე ოდენობით, ანუ იმ ოდენობით, რაც გათვალისწინებული იყო მოქმედი საგადასახადო კოდექსით დადგენილი ნორმებით. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა ი/მ რ. ბ-ის განმარტება იმის შესახებ, რომ საქართველოში შემოტანილი ერთი პარტია ბანანი გაფუჭდა. პალატამ მიიჩნია, რომ თბილისის მთავარი სახელმწიფო-სანიტარული ექიმის მოადგილის, ისანი-სამგორის ინსპექციის უფროსის 09.09.96წ წერილი ი/მ “რ. ბ-ის” სახელზე სარეკომენდაციო ხასიათისაა და მას ვერ მიეცემა მტკიცებითი ძალა.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს 04.05.04წ. განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა რ. ბ-ის მიერ, კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით ქუთაისის საოლქო საგადასახადო ინსპექციის სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საქმის მასალების გაცნობის, მხარეთა ახსნა-განმარტებების მოსმენის, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერების შემოწმების შედეგად თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს საგადასახადო კოდექსის მეოთხე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, დაბეგვრისათვის გამოიყენება საგადასახადო კანონმდებლობის გამოქვეყნებული აქტები, რომლებიც მოქმედებენ საგადასახადო ვალდებულების წარმოშობის დღისათვის. განსახილველ შემთხვევაში, ქ. ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის 13.12.2000წ. სადავო აქტით ინდ. მეწარმე “რ. ბ-ეს” გადასახადები დაეკისრა 1995, 1996 წლებში და 1997წ. იანვარში განხორციელებული სამეწარმეო საქმიანობისათვის. ამდენად, სადავო სამართალურთიერთობები წარმოშობილია საგადასახადო კოდექსის ძალაში შესვლამდე. მითითებული კოდექსის მეოთხე მუხლის მეექვსე ნაწილის თანახმად, საგადასახადო კანონმდებლობის აქტებს უკუქცევითი ძალა არა აქვთ, თუ შესაბამისი ნორმატიული აქტით სხვა რამ არ არის დადგენილი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, გადასახადით დაბეგვრისას საგადასახადო კოდექსის დებულებებსა და კანონმდებლობის სხვა სფეროს ნორმატიული აქტების დებულებებს შორის კოლიზიის წარმოშობის დროს გამოიყენება ამ კოდექსის დებულებები, აკრძალულია არასაგადასახადო კანონმდებლობით ისეთი საკითხების დარეგულირება, რომლებიც დაკავშირებულია გადასხადების დაბეგვრასთან (მე-4 მუხ.), შესაბამისად, “ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონის 47-ე მუხლის საფუძველზე კოდექსის ნორმისათვის უკუქცევითი ძალის მინიჭება დაუშვებელია. ამდენად, საგადასახადო კოდექსის ნორმას არ ენიჭება უკუქცევითი ძალა, საგადასახადო აქტების მოქმედება დროში შეზღუდულია ნორმატიული აქტის ძალაში შესვლით და მისი მოქმედების შეწყვეტით. სადავო სამართალურთიერთობის მიმართ გამოყენებული უნდა ყოფილიყო სადავო პერიოდში მოქმედი საგადასახადო კანონმდებლობის შესაბამისი დებულებანი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა თვლის, რომ ეს არის სსკ-ის 393-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევას _ სააპელაციო სასამართლომ გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, არასწორად განმარტა კანონი.

საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ სადავო აქტით ინდ. მეწარმე “რ. ბ-ეს” დღგ-ის, ეკონომიური საქმიანობის გადასახადის და საშემოსავლო გადასახადის გადახდა დაეკისრა განსახილველ პერიოდში მოქმედი “სავაჭრო საწარმოების და ორგანიზაციების დროებითი საფირმო გადასახადის შესახებ” საქართველოს სახელმწიფო მეთაურის 26.12.94წ. ¹405 ბრძანებულებაში 06.05.95წ. ¹157 ბრძანებულებით შეტანილი ცვლილების თანახმად, რესპუბლიკის ტერიტორიაზე განლაგებული სავაჭრო, საყოფაცხოვრებო და ინდივიდუალური მეწარმეობისათვის მოგების (საშემოსავლო) გადასახადის ნაცვლად დაწესდა ფიქსირებული საფირმო გადასახადი მათ მიერ დაკავებული საერთო ფართობის მიხედვით. “საქართველოს 1996წ. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ” კანონის მე-20 მუხლით გაუქმდა სავაჭრო და მომსახურების სფეროს საწარმოებსა და ორგანიზაციებისათვის ხელისუფლებისა და მმართველობის ყველა ტერიტორიული ორგანოს მიერ შემოღებული დროებითი ფიქსირებული გადასახადები და საფირმო გადასახადი დაწესდა მხოლოდ 20 კვ.მ-ზე მქონე საწარმოსათვის. საქართველოს ტერიტორიაზე განლაგებული სავაჭრო და მომსახურების სფეროს საწარმოების, ორგანიზაციების და ინდივიდუალური მეწარმეებისათვის დღგ-სა და მოგების (საშემოსავლო) გადასახადების ნაცვლად, მათ მიერ დაკავებული საერთო ფართის მიხედვით, დაწესდა დროებითი ფიქსირებული საფირმო გადასახადი და მისი ოდენობა საწარმოს მიერ დაკავებული ფართის მიხედვით განისაზღვრა. დაბეგვრის აღნიშნული წესი გაუქმდა “საქართველოს 1997წ. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ” კანონის 27-ე მუხლის მე-2 პუნქტის საფუძველზე. გარდა ამისა, განსახილველ პერიოდში მოქმედი “საგადასახადო სისტემის საფუძვლების შესახებ” კანონი არ ითვალისწინებს ასევე სადავო აქტით კასატორისთვის დარიცხულ ეკონომიკური საქმიანობის გადასახადს, რომელიც საგადასახადო კოდექსით იქნა შემოღებული. ამდენად, სადავო საგადასახადო ვალდებულების წარმოშობის დროს მოქმედი კანონმდებლობა დაბეგვრის განსხვავებულ წესს ადგენდა. აღნიშნულის მიუხედავად, კასატორს სადავო აქტით გადასახადები დარიცხული აქვს საგადასახადო კოდექსის საფუძველზე, რომლის ნორმებს არ აქვს უკუქცევითი ძალა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საგადასახადო დავალიანების ოდენობა დავალიანების წარმოქმნის დროს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად უნდა დადგინდეს. ვინაიდან სადავო აქტით კასატორს გადასახდელად დაეკისრა 1995წ., 1996წ. და 1997წ. იანვრის პერიოდის გადასახადები, ხოლო სარჩელი თავდაპირველი მოსარჩელის მიერ სასამართლოში წარდგენილ იქნა 01.05.02წ., სააპელაციო პალატას სავალდებულო წესით უნდა ემსჯელა მოსარჩელის მიერ სასარჩელო მოთხოვნის ნაწილის მიმართ კანონმდებლობით განსაზღვრულ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის დაცულობაზე.

საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ თავდაპირველი მოსარჩელის ქ. ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის სასარჩელო მოთხოვნას მოპასუხისათვის ვადაგადაცილებული საბიუჯეტო დავალიანების დაკისრება წარმოადგენს. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 235-ე მუხლის საფუძველზე, საგადასახადო ორგანოს უფლება აქვს თითოთეულ გადამხდელს კუთვნილი გადასახადი დაარიცხოს. ამავე კოდექსის 243-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად, გადასახადის გადამხდელის მიერ დარიცხულ თანხასთან დაკავშირებით ზემდგომ საგადასახადო ორგანოში გასაჩივრება ან სასამართლოში აპელაცია არ აჩერებს დარიცხული გადასახადების გადახდას და მისი გადახდევინება დასაშვებია გასაჩივრების ან აპელაციის მიუხედავად, თუ ზემდგომი ორგანო დავის განხილვის პერიოდში არ აჩერებს დარიცხული გადასახადის გადახდას. განსახილველ შემთხვევაში საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ ქ. ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის მიერ გამოყენებულ იქნა სადავო აქტით დარიცხული გადასახადების საგადასახადო კანონმდებლობის შესაბამისად ბიუჯეტში იძულებით გადახდევინების უფლებამოსილება. სკ-ის მე-11 მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, საერთო სასამართლოები მათდამი უწყებრივად დაქვემდებარებულ საქმეებს განიხილავენ, თუ მათი განხილვა კანონის თანახმად სხვა ორგანოს კომპეტენციაში არ შედის. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ საქმის ხელახალი განხილვისას უნდა იქონიოს მსჯელობა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის სარჩელის უწყებრივ განსჯადობაზე და ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციის სარჩელის ნაწილში სკ-ის 272-ე მუხლის “ა” ქვეპუნქტის, ასკ-ის მე-2 მუხლის მესამე ნაწილის, 26² მუხლის მე-4 ნაწილის საფუძველზე საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლის არსებობაზე.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე განსჯადობით განხილვისათვის უნდა გადაეცეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის I მუხლის II ნაწილით, 26² მუხლის მე-4 ნაწილით, სსკ-ის 390-ე, 399-ე, 412-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. რ. ბ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ. გაუქმდეს ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა სააპელაციო პალატის 04.05.05წ. განჩინება. საქმე არსებითი განხილვისათვის გადაეგზავნოს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატას;

2. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.