ას-997-1196-08 31 მარტი, 2009წ.
თბილისი
სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების
საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),
ლ. ლაზარაშვილი (მომხსენებელი), ნ. კვანტალიანი
სხდომის მდივანი _ ლ. სანიკიძე
კასატორი (მოპასუხე) _ ლ. ი-ოვა (წარმომადგენელი ა. ბ-ძე)
მოწინააღმდეგე მხარეები (მოსარჩელეები) _ გ. ა-ძე (წარმომადგენლები: გ. ჩ-ელი, მ. ნ-ძე), ლ. ა-ძე, თ. ა-ძე
მესამე პირი _ ნოტარიუსი ლ. გ-იანი
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 18 სექტემბრის განჩინება
დავის საგანი _ ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, საჯარო რეესტრის ჩანაწერის გაუქმება, მესაკუთრედ რეგისტრაცია
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
2006 წლის 4 ივლისს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას სასარჩელო განცხადებით მიმართეს ლ. თ. და გ. ა-ძეებმა მოპასუხე ლ. ი-ოვას, მესამე პირის _ ნოტარიუს ლ. გ-იანის მიმართ. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე საცხოვრებელი სახლის 61/418 წილზე ა. მ-ოვსა და ლ. ი-ოვას შორის 1992 წლის 29 ივნისს რეგისტრირებული ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა და თბილისის ტექინვენტარიზაციის ბიუროსა და საჯარო რეესტრის მონაცემებში სათანადო ცვლილებების შეტანა.
მოგვიანებით იმავე სასამართლოში წარდგენილი დაზუსტებული სარჩელით ლ. თ. და გ. ა-ძეებმა მოითხოვეს: ა. მ-ოვსა და ლ. ი-ოვას შორის 1992 წლის 29 ივნისს დადებული ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე საცხოვრებელ სახლზე ლ. ი-ოვას მესაკუთრეობის შესახებ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურის 2005 წლის 17 იანვრის ჩანაწერის გაუქმება და საჯარო რეესტრში მესაკუთრეებად მათი დარეგისტრირება.
მოსარჩელეთა ზემოაღნიშნული მოთხოვნების საფუძვლები მდგომარეობს შემდეგში:
თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე საცხოვრებელი სახლი იმყოფებოდა მეუღლეების _ ა. მ-ოვისა და ე. კ-ერის კუთვნილებაში. 1992 წლის 1 ივნისს ა. მ-ოვმა მოახდინა აღნიშნული ბინის პრივატიზება ე. კ-ერის თანხმობით. პრივატიზაციის დროს ბინაში ჩაწერილები იყვნენ: ე. კ-ერი _ 1936 წლიდან, ა. მ-ოვი _ 1991 წლიდან.
ზემოაღნიშნული ბინის პრივატიზების პერიოდში მოქმედი საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილების თანახმად, მოქალაქისათვის მის მიერ დაკავებული ბინის საკუთრებაში გადაცემისას სავალდებულო იყო ოჯახის ყველა სრულწლოვანი წევრის თანხმობა. ასეთი თანხმობა, რასაც ე. კ-ერის მხრიდან ადგილი ჰქონდა, არ გულისხმობდა ამ უკანასკნელის მიერ საკუთრების უფლებაზე უარის თქმას. ამდენად, სადავო ბინა ორივე მეუღლის თანასაკუთრებას წარმოადგენდა, რის გამოც ერთ-ერთი მათგანის მიერ მისი გასხვისება არაკანონიერი იყო.
გარდა ამისა, ე. კ-ერის თანხმობა არ იყო დამოწმებული სანოტარო წესით, ასევე, განცხადების ტექსტისა და ხელმოწერის კალიგრაფია ერთმანეთს არ ემთხვეოდა. მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები მოსარჩელის მიერ გამოვლენილ ნებას არასარწმუნოს ხდიდა.
1992 წლის 29 ივნისს ა. მ-ოვმა თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე საცხოვრებელი ბინა ჩუქების ხელშეკრულებით გადასცა დისშვილს _ ლ. ი-ოვას. ჩუქების ხელშეკრულებაში ე. კ-ერის, როგორც ბინის თანამესაკუთრის თანხმობა არ ასახულა, რაც, სამოქალაქო კოდექსის 524-ე მუხლის მიხედვით, დარღვევას წარმოადგენდა. ამასთან, ლ. ი-ოვას საჩუქარი (ბინა) რეალურად არ მიუღია. მეუღლეები ზემომითითებულ ბინაში ცხოვრობდნენ გარდაცვალებამდე (ა. მ-ოვი გარდაიცვალა 2004 წლის 17 ივნისს, ხოლო ე. კ-ერი _ 2004 წლის 13 ივლისს), რის შემდგომაც მათ ქონებას დაეუფლა ლ. ი-ოვა. სამოქალაქო კოდექსის 525-ე მუხლის პირველ ნაწილის თანახმად, ჩუქების ხელშეკრულება დადებულად ითვლება ქონების გადაცემის მომენტიდან, რაც მოცემულ შემთხვევაში არ განხორციელებულა.
ჩუქების ხელშეკრულების უკანონობას ის ფაქტობრივი გარემოებაც ასაბუთებდა, რომ ხელშეკრულება შედგენილი იყო კანონმდებლობის მოთხოვნათა დაუცველად. აღნიშნული ხელშეკრულების დადების დროისათვის მოქმედი საქორწინო და საოჯახო კოდექსის შესაბამისად, საცხოვრებელი სახლი წარმოადგენდა მეუღლეთა თანასაკუთრებას, მათ ჰქონდათ საერთო ქონების მფლობელობისა და განკარგვის თანაბარი უფლებები. აქედან გამომდინარე, საცხოვრებელი სახლის გასხვისება საჭიროებდა ორივე მეუღლის ნების არსებობას.
“სანოტარო მოქმედებათა შესრულების წესის შესახებ” ინსტრუქციის 39-ე მუხლის თანახმად, 1997 წლის 25 ნოემბრამდე პრივატიზებული ბინის გასხვისებისას გამოითხოვება პრივატიზაციის მომენტში ბინაზე უფლების მქონე ოჯახის ყველა სრულწლოვანი წევრის თანხმობა. მოცემულ შემთხვევაში ნოტარიუსს ბინის გასხისებისას ე. კ-ერის თანხმობა არ გამოუთხოვია, რაც ჩუქების ხელშეკრულებას ასევე კანონსაწინააღმდეგოს ხდიდა.
მოსარჩელეები ჩუქების ხელშეკრულების ბათილობისადმი იურიდიულ ინტერესს იმით ასაბუთებდნენ, რომ ისინი წარმოადგენდნენ ე. კ-ერის მეხუთე რიგის მემკვიდრეებს: ლ. ა-ძე _ ე. კ-ერის დედის ძმის შვილიშვილს, თ. ა-ძე _ დედის ძმის შვილს, გ. ა-ძე _ დედის ძმის შვილიშვილს. სარჩელის აღძვრის დროისათვის ე. კ-ერსა და მოსარჩელეებს შორის ნათესაური ურთიერთობა დადგენილი იყო სასამართლო გადაწყვეტილებით. ა. მ-ოვსა და ე. კ-ერს შვილი არც თანაცხოვრების პერიოდში შეძენიათ და არც ცალ-ცალკე ჰყოლიათ.
მოსარჩელეებმა ე. კ-ერის გარდაცვალების შემდგომ მიმართეს ნოტარიუსს სამკვიდრო ქონების მისაღებად, რაზეც უარი მიიღეს. აღნიშნულ დროს მათთვის ცნობილი გახდა, რომ ა. მ-ოვს მეუღლის (ე. კ-ერი) თანხმობის გარეშე თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე საცხოვრებელი ბინა, რომელიც პრივატიზების შედეგად მის სახელზე ირიცხებოდა, გაუჩუქებია თავის დისშვილ ლ. ი-ოვაზე (ს.ფ. 1-4, 69-71).
მოპასუხე ლ. ი-ოვამ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ სადავო ბინის პრივატიზებაზე არსებობდა ე. კ-ერის თანხმობა, რომლითაც თავისი წილი საკუთრება უსასყიდლოდ დაუთმო მეუღლეს _ ა. მ-ოვს. ამასთან, ე. კ-ერმა პრივატიზაციის შემდეგ მითითებულ ბინაში 12 წელი იცხოვრა და მთელი ამ დროის განმავლობაში არ გამოუხატავს არანაირი სურვილი, გამხდარიყო მისი მესაკუთრე. ე. კ-ერმა იცოდა სადავო ბინის გაჩუქების თაობაზე, უფრო მეტიც, აღნიშნული მისი სურვილიც იყო (ს.ფ. 50-51, 97-100).
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილებით ლ. გ. და თ. ა-ძეების სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე ბინის 1/2 წილზე ბათილად იქნა ცნობილი ა. მ-ოვსა და ლ. ი-ოვას შორის 1992 წლის 29 ივნისს ნოტარიუს ლ. გ-იანის მიერ გაფორმებული ჩუქების ხელშეკრულება; ლ. გ. და თ. ა-ძეები ცნობილ იქნენ თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე ლ. ი-ოვას საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის 1/2-ის თანამესაკუთრეებად; ცვლილება შევიდა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ჩანაწერებში და თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე უძრავი ნივთის თანამესაკუთრეებად ლ. ი-ოვასთან ერთად ცნობილ იქნენ ლ. გ. და თ. ა-ძეები 1/2 ნაწილში.
საქალაქო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილად იქნა მიჩნეული შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე სადავო ბინის პრივატიზაცია განხორციელდა 1992 წლის 1 ივნისს, ნოტარიუს ლ. გ-იანის მიერ დამოწმებული პრივატიზაციის ხელშეკრულებით (რეესტრში რეგისტრაციის ნომერი ¹40985);
პრივატიზაციის მომენტისათვის სადავო ბინაში ჩაწერილები იყვნენ: ე. კ-ერი _ 1936 წლიდან, ა. მ-ოვი _ 1991 წლიდან;
1992 წლის 28 ივნისს თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე ბინა ა. მ-ოვის მიერ გასხვისდა დისშვილზე _ ლ. ი-ოვაზე ნოტარიუს ლ. გ-იანის მიერ დამოწმებული ჩუქების ხელკშეკრულების საფუძველზე (რეესტრში რეგისტრაციის ¹4-612);
ა. მ-ოვი და ე. კ-ერი იყვნენ მეუღლეები;
სადავო ბინა წარმოადგენდა მეუღლეების _ ა. მ-ოვისა და ე. კ-ერის თანასაკუთრებას;
სადავო ბინის სრულად ან მისი შესაბამისი წილის გასხვისებაზე (გაჩუქებაზე) ე. კ-ერის მიერ დადგენილი წესით თანხმობა არ გაცემულა;
ა. მ-ოვი გარდაიცვალა 2004 წლის 17 ივნისს;
ე. კ-ერი გარდაიცვალა 2004 წლის 13 ივლისს;
ლ. თ. და გ. ა-ძეები არიან ე. კ-ერის მეხუთე რიგის მემკვიდრეები, კერძოდ, ლ. ა-ძე არის ე. კ-ერის დედის ძმის შვილიშვილი, თ. ა-ძე _ დედის ძმის შვილი, გ. ა-ძე _ დედის ძმის შვილიშვილი.
საქალაქო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაციის (უსასყიდლოდ გადაცემის) შესახებ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილების პირველ პუნქტზე, რომლის თანახმად, ბინების პრივატიზაცია წარმოადგენდა მოქალაქეთათვის სახელმწიფო და საზოგადოებრივ საბინაო ფონდში მათ მიერ დაკავებული საცხოვრებელი სახლის (ბინების) ნებაყოფლობით შეღავათიანი პირობებით საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემას. სასამართლოს განმარტებით, აღნიშნული ნორმატიული აქტი საცხოვრებელი სახლის (ბინის) არც ერთ დამქირავებელს ან მის ოჯახის წევრს არ აყენებდა პრივილეგირებულ მდგომარეობაში და საცხოვრებელი სახლის (ბინის) პრივატიზაციისას თანაბარი უფლებით სარგებლობდა ყველა ის პირი, რომელიც წარმოადგენდა ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებელს ან მისი ოჯახის წევრს. ასეთ შემთხვევაში საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები გამოთქვამდნენ ნებას, თავიანთი კონსტიტუციური უფლების რეალიზაციის მიზნით საკუთრებაში მიეღოთ საცხოვრებელი სახლი (ბინა), რომელიც მათ გადაცემული ჰქონდათ სარგებლობაში. აღნიშნულს ადასტურებდა დასახელებული დადგენილების მე-5 მუხლის პირველი აბზაცი, რომლის თანახმად, საცხოვრებელი სახლი (ბინა) უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც არიან ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები.
ზემომითითებული ნორმების საფუძველზე საქალაქო სასამართლომ განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში სადავო ბინაზე საკუთრების უფლების ა. მ-ოვის სახელზე რეგისტრაციის ფაქტი არ ნიშნავდა ე. კ-ერის მიერ საკუთრების უფლებაზე უარის თქმას. ე. კ-ერის თანხმობა პრივატიზაციის განხორციელებაზე გულისხმობდა საკუთრების უფლების მოპოვებას ოჯახის ყველა წევრის სასარგებლოდ. მოცემულ თანხმობასთან დაკავშირებით სასამართლომ აღნიშნა, რომ მასში საუბარი იყო მხოლოდ ა. მ-ოვის სახელზე ბინის გადაფორმებაზე და არა იმაზე, რომ ე. კ-ერმა თავისი საკუთრების წილზე უარი განაცხადა, ამასთან, თანხმობა რაიმე კონკრეტულ თარიღზე მითითებას არ შეიცავდა.
საქალაქო სასამართლოს მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში ა. მ-ოვის მიერ სადავო ფართის რეგისტრაციის ფაქტი არ გამორიცხავდა მისი ოჯახის წევრის _ ე. კ-ერის სასარგებლოდ ამ უფლების შეძენის ფაქტს, რადგან მისი რეგისტრაციით ა. მ-ოვმა უზრუნველყო საკუთრების უფლება, რაც მან მოიპოვა ოჯახის ყველა წევრის, კერძოდ კი ე. კ-ერის სასარგებლოდ. ა. მ-ოვის მიერ სადავო ფართის პრივატიზაციით ე. კ-ერზე გავრცელდა საკუთრების უფლება (თანასაკუთრების უფლება) და მას შეეძლო, მოეთხოვა საკუთრების შეძენის ინსტიტუტთან დაკავშირებული მოქმედების განხორციელება. ამდენად, საჯარო რეესტრში მათი უფლების რეგისტრაცია ნიშნავდა თავიანთი უფლების (საკუთრების) უზრუნველყოფას საჯარო რეესტრის ინსტიტუტით. აღნიშნული საკითხის თავისებურების გათვალისწინებით, საკუთრების უფლების წარმოშობა არ შეიძლებოდა დაკავშირებოდა მხოლოდ საჯარო რეესტრის ინსტიტუტს. კონკრეტულ შემთხვევაში გასათვალისწინებელი იყო, რომ ე. კ-ერმა მოიპოვა თავისი საკუთრების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის უფლება.
ზემოაღნიშნულის გათალისწინებით, საქალაქო სასამართლომ დაასკვნა, რომ ე. კ-ერის წილი პრივატიზებულ სადავო ბინაში 1/-2-ით უნდა განსაზღვრულიყო.
საქალაქო სასამართლოს მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში უნდა გამოყენებულიყო სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლი, რომლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, სამკვიდრო (სამკვიდრო ქონება) მოიცავს მამკვიდრებლის როგორც ქონებრივი უფლებების (სამკვიდრო აქტივი), ისე მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მას ჰქონდა სიკვდილის მომენტისათვის. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, სამკვიდროში შედის საერთო საკუთრების წილი, რომელიც მამკვიდრებელზე მოდიოდა, ხოლო თუ ქონების ნატურით გაყოფა შეუძლებელია, მაშინ _ ამ ქონების ღირებულება.
საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ე. კ-ერის უფლება, რომელიც მას წარმოეშვა საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილებით, სამკვიდროში შედიოდა. შესაბამისად, მემკვიდრეებს გააჩნდათ ე. კ-ერის კუთვნილი წილის _ 1/2-ის მოთხოვნის უფლება, რომელიც მოიცავდა ასევე წილის გამოყოფის უფლებასაც, რაზეც ხანდაზმულობის ვადა არ ვრცელდებოდა.
საქალაქო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილების მეხუთე ნაწილზე, რომლის თანახმად, საცხოვრებელი სახლი (ბინა) უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც ამ საცხოვრებელი სახლის დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები არიან და სამოქალაქო კოდექსის 959-ე მუხლზე, რომლის მიხედვით, თითოეულ მოწილეს შეუძლია განკარგოს თავისი წილი, ხოლო საზიარო საგნის განკარგვა ხდება მხოლოდ ერთობლივად. აღნიშნული ნორმების საფუძველზე სასამართლომ განმარტა, რომ სადავო ბინაზე თანაბარი წილით საკუთრების უფლება მოპოვებული ჰქონდათ ა. მ-ოვსა და ე. კ-ერს, შესაბამისად, ა. მ-ოვს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას უფლება არ ჰქონდა, საზიარო საგანი მთლიანად განეკარგა (ს.ფ. 184-192).
დასახელებული გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებულ ნაწილში სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ლ. ი-ოვამ, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და აღნიშნულ ნაწილში ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
აპელანტის მოსაზრებით, საქალაქო სასამართლომ ჯეროვნად არ შეაფასა მოწმეთა ჩვენებები. მათ საფუძველზე ალბათობის მაღალი ხარისხით დასტურდებოდა, რომ, რამდენადაც ე. კ-ერსა და ა. მ-ოვს შვილი არ ჰყავდათ, მათ ოჯახში, ფაქტობრივად, შვილად მიღებული იყო ლ. ი-ოვა. ორივე მათგანს სურდა, რომ მათი ერთადერთი მემკვიდრე სწორედ ლ. ი-ოვა ყოფილიყო, ხოლო მოწინააღმდგე მხარეებს _ ლ. თ. და გ. ა-ძეებს ა. მ-ოვთან და ე. კ-ერთან კარგი ურთიერთობა არ ჰქონდათ.
აპელანტი არ დაეთანხმა საქალაქო სასამართლოს მიერ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილების განმარტებას. აღნიშნული დადგენილება ე. კ-ერს საკუთრების უფლებაზე უარის თქმის შესაძლებლობას აძლევდა, რაც მან განახორციელა მთელი ბინის მეუღლის საკუთრებაში გადაცემაზე თანხმობით.
დაზუსტებულ სააპელაციო საჩივარში აპელანტმა მიუთითა სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე და განმარტა, რომ ე. კ-ერისათვის იმთავითვე იყო ცნობილი სადავო ჩუქების ხელშეკრულების შესახებ, რასაც მოწმეთა ჩვენებები ადასტურებდა. გარდა ამისა, ხანდაზმულობასთან მიმართებით აპელანტმა საგულისხმოდ მიიჩნია ისიც, რომ ე. კ-ერს აღნიშნული ფაქტი სადავოდ არასდროს გაუხდია. მოთხოვნა აღძრული იყო 2006 წელს, ე.ი. ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებიდან 14 წლის შემდეგ, მაშინ როდესაც, სამოქალაქო კოდექსის 129-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ხანდაზმულობის საერთო ვადა შეადგენს 10 წელს (ს.ფ. 198-209, 249-258).
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 18 სექტემბრის განჩინებით ლ. ი-ოვას სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს შეფასებები და მიიჩნია, რომ ე. კ-ერს საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილების მეხუთე მუხლით მოპოვებული ჰქონდა სადავო ბინის 1/2-ზე საკუთრების უფლება, იმ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების გათვალისწინებით, რომ ბინის პრივატიზაციის მომენტისათვის სადავო ბინაში ე. კ-ერი ცხოვრობდა, რომელიც ამ ბინაში ჩაწერილი იყო 1936 წლიდან. ის გარემოება, რომ ე. კ-ერს თავისი უფლება არ დაურეგისტრირებია, არ წარმოადგენდა ამ უფლების გაქარწყლების საფუძველს, რადგან აღნიშნული უფლება პრივატიზაციის ხელშეკრულების დადებით, მისივე თანხმობით ბინის ა. მ-ოვის სახელზე გაფორმების მიუხედავად, ე. კ-ერის მიერ კანონის საფუძველზე იყო რეალიზებული.
ხანდაზმულობის საკითხთან მიმართებით სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლზე და განმარტა, რომ ხანდაზმულობა იწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტიდან. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი ეფარდება იმ დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება. მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა იმ დღიდან, როცა პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ. თუკი პირმა თავისი დაუდევრობის, გულგრილობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის თაობაზე, მაშინ ხანდაზმულობის ვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ.
სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, კონკრეტულ შემთხვევაში კითხვა ამგვარად იყო დასმული: როდის გაიგო ე. კ-ერმა თავისი უფლების დარღვევის თაობაზე. ამასთან, რამდენადაც ხანდაზმულობით სარჩელზე უარის თქმის პოზიცია წამოყენებული იყო მოპასუხის მხრიდან, სამოქალაქო კოდექსის 102-ე მუხლიდან გამომდინარე ამ გარემოების მტკიცების ტვირთი სწორედ მას უნდა დაკისრებოდა. მოპასუხე აღნიშნულის დადასტურებას შეეცადა მოწმეთა ჩვენებებით, რომელთა ერთობლიობაში შეფასებაც, სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, არ იძლეოდა საკმარის ინფორმაციას საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებასთან დაკავშირებით (როდის გახდა ცნობილი ე. კ-ერისათვის ჩუქების ხელშეკრულების დადების შესახებ). ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, აპელანტმა სასარჩელო ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით ვერ შეძლო მისი წილი მტკიცების ტვირთის რეალიზაცია, შესაბამისად, ვერ გააქარწყლა მოსარჩელის მიერ მითითებული გარემოება მისთვის ჩუქების ხელშეკრულების შესახებ შეტყობის თაობაზე.
სააპელაციო სასამართლომ ასევე გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს დასკვნა ჩუქების ხელშეკრულების ბათილობასთან დაკავშირებით და აღნიშნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში სადავო ბინა წარმოადგენდა კანონის საფუძველზე წარმოშობილ საერთო საკუთრებას. სამოქალაქო კოდექსის 959-ე მუხლის მიხედვით, თითოეულ მოწილეს შეუძლია განკარგოს თავისი წილი, ხოლო საზიარო საგნის განკარგვა ხდება მხოლოდ ერთობლივად. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოცემული ნორმის ანალიზი ცხადყოფდა, რომ საზიარო საგნის მოწილეს არ შეეძლო თანამესაკუთრის წილი ქონების განკარგვა მასთან შეთანხმების გარეშე. კონკრეტულ შემთხვევაში ა. მ-ოვმა თანამესაკუთრის _ ე. კ-ერის თანხმობის გარეშე უსასყიდლოდ გაასხვისა მთელი ქონება, რის გამოც სახეზე იყო მართლსაწინააღმდეგო განკარგვა, რამდენადაც სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის თანახმად, ბათილია გარიგება, თუ იგი არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს (ს.ფ. 313-323).
სააპელაციო სასამართლოს აღნიშნული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ლ. ი-ოვამ, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის ხელახლა განსახილველად იმავე სასამართლოსათვის დაბრუნება, შემდეგი მოტივებით:
სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა მოწმეთა ჩვენებები. მათი შინაარსის სრულყოფილად გაცნობა იძლევა დასკვნის საფუძველს, რომ ე. კ-ერმა სადავო ჩუქების ხელშეკრულების თაობაზე იცოდა. უფრო მეტიც, მოწმეები ადასტურებდნენ არა მხოლოდ ჩუქების ცოდნის ფაქტს, არამედ იმასაც, რომ ლ. ი-ოვასათვის ბინის ჩუქება თავად ე. კ-ერის სურვილს წარმოადგენდა, რადგან მას კასატორი შვილივით უყვარდა. საგულისხმოა, რომ ე. კ-ერი ლ. ი-ოვასთან ერთად ჩუქების ხელშეკრულების დადების შემდგომ სადავო სახლში წლების განმავლობაში ცხოვრობდა. შესაბამისად, მისთვის ცნობილი უნდა ყოფილიყო ტექინვენტარიზაციის ბიუროში სახლთმფლობელობის მესაკუთრედ ლ. ი-ოვას რეგისტრაციის თაობაზე. ამდენად, ე. კ-ერის სიცოცხლეშივე გაშვებულ იქნა სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა, ვინაიდან მას არ დაუყენებია სასარჩელო მოთხოვნა ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ. შესაბამისად, ხანდაზმული იყო მოსარჩელეთა მოთხოვნა, მით უფრო, რომ აღიძრა 2006 წელს, ე.ი. ჩუქების ხელშეკრულების დადებიდან 14 წლის შემდეგ.
კასატორის მითითებით, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას ხუთი მოწმე ცალსახად ადასტურებდა, რომ ე. კ-ერმა იცოდა 1992 წლის 29 ივნისის ჩუქების ხელშეკრულების შესახებ და იწონებდა მას. გარდა ამისა, დამატებით, სამი მოწმე (ლ. ამირეჯიბი, მ. ქურდიანი, ვ. ბ-ძე) მიუთითებდა იმ გარემოებაზე, რომ ე. კ-ერი სიცოცხლის ბოლომდე კმაყოფილი იყო ჩუქებით, ვინაიდან დასაჩუქრებული (ლ. ი-ოვა), ფაქტობრივად, მისი შვილობილი იყო. აღნიშნულის საწინააღმდეგო მტკიცებულება მოსარჩელეებს არ წარუდგენიათ.
კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ ხანდაზმულობასთან მიმართებით მტკიცების ტვირთი მხარეთა შორის არასწორად გაანაწილა. მოსარჩელეები ვალდებული იყვნენ ემტკიცებინათ, რომ ე. კ-ერმა ჩუქების ხელშეკრულების თაობაზე ნამდვილად არ იცოდა, რასაც ადგილი არ ჰქონია. ისინი ასევე ვერ ამტკიცებდნენ, რომ მათ აღნიშნული ხელშეკრულების შესახებ 2005 წლის 12 იანვარს ნოტარიუსისგან შეიტყვეს და მანამდე არაფერი იცოდნენ. რამდენადაც ე. კ-ერმა სიცოცხლეშივე გაუშვა სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა, მისი მემკვიდრეების მოთხოვნა თავისთავად ხანდაზმული იყო (ს.ფ. 346-355).
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მხარეთა ახსნა-განმარტებების მოსმენის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების გამოკვლევის შედეგად მიიჩნევს, რომ უნდა გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 18 სექტემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს, შემდეგ გარემოებათა გამო:
სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილია:
თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე სადავო საცხოვრებელ სახლში ე. კ-ერი ჩაწერილი იყო 1936 წლიდან, ხოლო ა. მ-ოვი _ 1991 წლიდან;
ე. კ-ერი და ა. მ-ოვი იყვნენ ცოლ-ქმარი. მათ შვილი არ ჰყოლიათ;
1992 წლის 1 ივნისს ა. მ-ოვმა თბილისში, ... ქ.¹1-ში მდებარე ბინის პრივატიზება მოახდინა თავის სახელზე ე. კ-ერის თანხმობით;
1992 წლის 29 ივნისს ა. მ-ოვმა დისშვილს _ ლ. ი-ოვას აჩუქა აღნიშნული ბინა ხელშეკრულების საფუძველზე;
ა. მ-ოვი გარდაიცვალა 2004 წლის 17 ივნისს;
ე. კ-ერი გარდაიცვალა 2004 წლის 13 ივლისს;
ლ. თ. და გ. ა-ძეები არიან ე. კ-ერის მეხუთე რიგის მემკვიდრეები, კერძოდ, ლ. ა-ძე არის ე. კ-ერის დედის ძმის შვილიშვილი, თ. ა-ძე _ დედის ძმის შვილი, გ. ა-ძე _ დედის ძმის შვილიშვილი.
საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას პრივატიზებული სადავო ბინის თანამესაკუთრედ ე. კ-ერის ცნობის ნაწილში. აღნიშნულთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ სწორად განმარტა საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაციის (უსასყიდლო გადაცემის) შესახებ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილების პირველი პუნქტი, ამავე დადგენილების მე-5 პუნქტის პირველი აბზაცი და სწორად დაასაბუთა, რომ მითითებული დადგენილების საფუძველზე საცხოვრებელი სახლის (ბინის) პრივატიზაციისას თანაბარი უფლებებით სარგებლობდნენ ის პირები, რომლებიც წარმოადგენდნენ ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლებს, ან მათი ოჯახის წევრებს. საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის ¹107 დადგენილებით მინიჭებული უფლება, შესაბამისი წილის გათვალისწინებით, ვრცელდება დამქირავებელთან ერთად მცხოვრებ ოჯახის ყველა წევრზე, მიუხედავად იმისა, რომ ბინაზე საკუთრების უფლება მათივე თანხმობით შეიძლება აღირიცხოს ერთ-ერთ დამქირავებელზე. აღნიშნული დადგენილების მე-5 პუნქტის პირველი აბზაცის თანახმად, საცხოვრებელი სახლი (ბინა) უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები არიან.
ამდენად, სადავო ბინის მხოლოდ ა. მ-ოვის სახელზე პრივატიზაციის მიუხედავად, აღნიშნული ბინის თანამესაკუთრეს ე. კ-ერიც წარმოადგენდა, რომელიც ბინაში ჩაწერილი იყო და ცხოვრობდა პრივატიზების მომენტში, მიუხედავად იმისა, რომ მას თავისი საკუთრების უფლება არ დაურეგისტრირებია. აღნიშნულის გათვალისწინებით, ა. მ-ოვს შეეძლო მხოლოდ მისი თანასაკუთრების წილის და არა საერთო საკუთრების ბინის (საზიარო საგნის) სრულად განკარგვა. ამასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ სწორად მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 959-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, თითოეულ მოწილეს შეუძლია განკარგოს თავისი წილი, ხოლო საზიარო საგნის განკარგვა ხდება მხოლოდ ერთობლივად.
რაც შეეხება ხანდაზმულობის საკითხს, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ამ ნაწილში სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა დაუსაბუთებელია. სააპელაციო სასამართლომ სარჩელის ხანდაზმულობა გამორიცხა იმ მოტივებით, რომ მოწმეთა ჩვენებები ე. კ-ერის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების ცოდნის შესახებ ზოგადი განმარტებებით შემოიფარგლებოდა, ასევე, მოწმეები არ მიუთითებდნენ სადავო ხელშეკრულების შეტყობის რაიმე კონკრეტულ დროზე. თუ რატომ იყო მოწმეთა ჩვენებები იმდენად ზოგადი, რომ გამოირიცხებოდა მათი გაზიარება, სააპელაციო სასამართლოს კონკრეტულად არ დაუსაბუთებია, ხოლო რაც შეეხება მოწმეთა ჩვენებებში ე. კ-ერის მიერ ნაჩუქრობის ხელშეკრულების შეტყობის ზუსტი დროის მიუთითებლობას, აღნიშნული გარემოება, თავისთავად, ასევე არ გამორიცხავს ბინის განკარგვის ფაქტის ე. კ-ერის მიერ არცოდნას.
სარჩელის ხანდაზმულობასთან მიმართებით სააპელაციო სასამართლომ კითხვა ამგვარად დასვა: როდის გახდა ცნობილი ე. კ-ერისათვის სადავო ნაჩუქრობის ხელშეკრულების დადების შესახებ, ხოლო მითითებული ფაქტობრივი გარემოების მტკიცების ტვირთი მოპასუხეს დააკისრა. საკასაციო სასამართლო ამგვარად მტკიცების საგნის განსაზღვრას და მტკიცების ტვირთის განაწილებას არასწორად მიიჩნევს.
როდესაც საუბარია იმაზე, იცოდა თუ არა ე. კ-ერმა სადავო ნაჩუქრობის თაობაზე, უდავოდ გასათვალისწინებელია ა. მ-ოვსა და ე. კ-ერს შორის არსებული ურთიერთობა. საყურადღებოა, რომ მოცემულ შემთხვევაში საქმე შეეხება ცოლ-ქმარს, რომლებსაც შვილი არ ჰყოლიათ და, მიუხედავად ამისა, ქორწინებაში იმყოფებოდნენ 59 წლის განმავლობაში (იხ. ქორწინების მოწმობა, ს.ფ. 15), ხოლო სადავო ჩუქების ხელშეკრულების დადებიდან ერთად ცხოვრობდნენ კიდევ 12 წელი. ამასთან, ისინი წარმოადგენდნენ ცნობილ მეცნიერებს და განსწავლულ ადამიანებს. გარდა ამისა, სადავო ბინა წარმოადგენდა ე. კ-ერის დედისეულ ქონებას. ბინის პრივატიზების დროს ე. კ-ერი იყო უკვე ასაკოვანი, 72 წლის, რა ასაკშიც, კანონისმიერი პირველი რიგის მემკვიდრეების არყოლის პირობებში, ჩვეულებრივ, ადამიანი ზრუნავს ოჯახის მემკვიდრეობის შემდგომ ბედზე. ე. კ-ერი გარდაიცვალა ა. მ-ოვის გარდაცვალების შემდეგ, 84 წლის ასაკში. მას ოჯახის ქონების შემდგომ ბედზე მთელი ამ ხნის განმავლობაში _ არც მეუღლის გარდაცვალებამდე და არც მისი გარდაცვალების შემდგომ არ უზრუნია, საქმიდან გამომდინარე, მას არც ანდერძი შეუდგენია და არც რაიმე მოქმედებით გამოუხატავს სურვილი, რომ ქონების მემკვიდრის საკითხი გადაეწყვიტა.
ჩვეულებრივ, ნორმალური ურთიერთობის პირობებში, მეუღლეები ისეთ მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებას, როგორიცაა მათი მომავალი სამკვიდრო ქონების ბედის საკითხი, იღებენ ურთიერთშეთანხმებით და აღნიშნულის თაობაზე ორივე მეუღლე საქმის კურსშია, ხოლო სხვაგვარი შემთხვევა წარმოადგენს გამონაკლისს. თუკი ე. კ-ერმა არ იცოდა მეუღლის მიერ ოჯახის ბინის დისშვილისთვის დატოვების გადაწყვეტილების მიღების შესახებ, აღნიშნული ნიშნავს, რომ მეუღლემ მას ეს გარემოება დაუმალა და მისგან ფარულად განკარგა საერთო ქონება. ამდენად, ამ შემთხვევაში სახეზე უნდა იყოს ჩვეულებრივისაგან განსხვავებული სიტუაცია და უნდა არსებობდეს მოტივი, რის გამოც ე. კ-ერს არ უნდა სცოდნოდა მეუღლის მიერ ქონების მემკვიდრის საკითხის გადაწყვეტის შესახებ.
ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, საქმეზე მტკიცების საგანი უნდა იყოს ის გარემოება, რომ ე. კ-ერმა არ იცოდა ნაჩუქრობის შესახებ და ამის თაობაზე არც უნდა სცოდნოდა, რისი მტკიცების ტვირთიც ეკისრება მოსარჩელეს. ამ შემთხვევაში მოსარჩელეები, ფაქტობრივად, სადავოდ ხდიან ცოლ-ქმარს შორის ჩვეულებრივი გადაწყვეტილებების მიღებისაგან განსხვავებული სიტუაციის არსებობას, რომ მეუღლემ, მიუხედავად ექვსი ათწლეულის განმავლობაში ერთობლივი თანაცხოვრებისა, არ იცოდა მეორე მეუღლის მიერ ოჯახის მომავალი სამკვიდრო მასის ბედის გადაწყვეტის შესახებ. აღნიშნული გარემოება, ანუ ასეთი განსხვავებული ვითარების არსებობაც მათვე უნდა დაამტკიცონ. ამასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ უნდა გამოარკვიოს, იყო თუ არა ე. კ-ერსა და ა. მ-ოვს შორის ურთიერთობა ჩვეულებრივისაგან განსხვავებული, რის გამოც ე. კ-ერს არ უნდა სცოდნოდა მეუღლის მიერ სადავო ბინის განკარგვის ფაქტი, არსებობდა თუ არა რაიმე მოტივი, რაც ა. მ-ოვის მიერ ბინის გასასხვისებლად მეუღლისაგან ფარულად მოქმედებას დაასაბუთებდა. ამასთან დაკავშირებით სააპელაცო სასამართლომ ასევე ხელახლა უნდა შეამოწმოს მოწმეთა ჩვენებები და გამოარკვიოს, თუ დგინდება, რომ ნაჩუქრობის შესახებ ე. კ-ერმა არ იცოდა.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 18 სექტემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;
საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
