საქმე ¹ას-1058-1325-09 23 მარტი, 2010 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე)

მოსამართლეები:

ნ. კვანტალიანი (მომხსენებელი), ლ. ლაზარაშვილი

სხდომის მდივანი _ ლ.სანიკიძე

კასატორი _ ე. ო-ძე (მოსარჩელე)

წარმომადგენელი _ ვ.ცხ-ძე

მოწინააღმდეგე მხარე _ ნ. და ხ. ო-ძეები (მოპასუხე)

წარმომადგენელი _ გ.დ-ია

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2009 წლის 6 აგვისტოს განჩინება განჩინება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი _ სამკვიდრო მოწმობაში ცვლილებების შეტანა, მესაკუთრედ ცნობა, თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ე. ო-ძემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში ნ. და ხ. ო-ძეების მიმართ ქ.თბილისის ნოტარიუს ნ.მ-იას მიერ 2008 წლის 24 სექტემბერს გაცემულ სამკვიდრო მოწმობაში ცვლილების შეტანის გზით მამკვიდრებლის დანაშთი ქონების 1/3 ნაწილის მიკუთვნების, ასევე ხ. ო-ძისათვის 28333 ლარის დაკისრების შესახებ შემდეგი საფუძვლებით: 2007 წლის 23 აპრილს გარდაიცვალა მოსარჩელის მამა ჯ. ო-ძე, რომელსაც დარჩა სამი პირველი რიგის მემკვიდრე: მეუღლე ნ. ო-ძე და შვილები _ ე. და ხ. ო-ძეები. 2007 წლის 20 ივლისს ე. ო-ძემ, სამკვიდროს მიღების მიზნით, განცხადება შეიტანა მამკვიდრებლის საცხოვრებელ და სამკვიდროს მდებარეობის ადგილას, ლანჩხუთის რაიონის სოფელ ... ნოტარიუს ლ.რ-შვილთან. ნ. ო-ძემ 2008 წლის 24 სექტემბერს ამავე შინაარსის განცხადებით მიმართა ქ.თბილისის ნოტარიუს ნ.მ-იას და იმავე დღეს მიიღო სამკვიდრო მოწმობა მთლიან სამკვიდროზე, რა დროსაც მოსარჩელის კუთვნილი წილი არ გაუთვალისწინებიათ. 2003 წლის 18 თებერვლის ჩუქების ხელშეკრულებით დასტურდება, რომ ჯ.ო-ძემ ხ. ო-ძეს აჩუქა ბინა მდებარე ქ.თბილისში, ... ქ.¹16-ში, 1 კორპუსის ¹30-ში, რომელიც 2007 წლის 1 ნოემბერს ხ.ო-ძემ 85000 ლარად გაასხვისა. სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე, 1477-ე და 1162-ე მუხლების თანახმად, ხ.ო-ძე ვალდებულია, მოსარჩელეს გადაუხადოს აღნიშნული ბინიდან მისი წილის საკომპენსაციო თანხა.

მოპასუხე ნ. ო-ძემ სარჩელი მოსარჩელისათვის სამკვიდროდან 1/6 წილის მიკუთვნების ნაწილში ცნო, ხოლო დანარჩენ ნაწილში მიიჩნია, რომ მოთხოვნა საფუძველს მოკლებულია.

მოპასუხე ხ. ო-ძემ სარჩელი მოსარჩელისთვის სამკვიდროდან 1/3 წილის მიკუთვნების ნაწილში ცნო და განმარტა, რომ მისთვის ე.ო-ძის სასარგებლოდ კომპენსაციის დაკისრების ნაწილში მოთხოვნა დაუსაბუთებელია, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 1477-ე მუხლი კომპენსაციის გადახდის დაკისრების შესაძლებლობას ითვალისწინებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც სამკვიდროს გაყოფისას წილთა გადანაწილების დროს ერთ-ერთი მემკვიდრე ვერ იღებს სამკვიდრო წილს ნატურით, რაც მოცემულ შემთხვევასთან კავშირში არ არის.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2009 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილებით ე. ო-ძის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, ე.ო-ძე ცნობილ იქნა საჯარო რეესტრში ნ. ო-ძის სახელზე რიცხული უძრავი ქონების _ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების 1000 კვ.მ მიწის ნაკვეთისა და მასზე განთავსებული 75.8 კვ.მ საცხოვრებელი სახლის, ასევე 1500 კვ.მ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის 1/4-ის მესაკუთრედ, შესაბამისად, ცვლილება შევიდა ნ.მ-იას მიერ 2008 წლის 24 სექტემბერს ჯ.ო-ძის სამკვიდრო ქონებაზე ნ.ო-ძის სახელზე გაცემულ სამკვიდრო მოწმობაში, ე. ო-ძის სარჩელი ხ. ო-ძისათვის მის სასარგებლოდ 28333 ლარის დაკისრების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში ე. ო-ძემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2009 წლის 6 აგვისტოს განჩინებით ე. ო-ძის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად, გაუქმდა ამავე პალატის 2009 წლის 15 ივლისის განჩინება უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების თაობაზე და ყადაღა მოეხსნა ხ. ო-ძის კუთვნილ ქ.თბილისში, ...-3-ის პირველი მიკრო-რაიონის 37-ე კორპუსში ¹35 ბინას შემდეგ გარემოებათა გამო: სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები მათი სამართლებრივი შეფასება. პალატის მოსაზრებით, უსაფუძვლოა აპელანტის არგუმენტი, რომ მამკვიდრებლის მეუღლის _ ნ. ო-ძის თანასაკუთრების უფლება არ იყო რა რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, იგი, სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის მიხედვით, სამკვიდრო ქონების ნაწილზე თანამესაკუთრედ არ უნდა მიჩნეულიყო. სასამართლომ მიიჩნია, რომ აპელანტის მოსაზრება გასაზიარებელი იქნებოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი ერთ-ერთი მეუღლე უძრავ ნივთს გაასხვისებდა კეთილსინდისიერ შემძენზე, რომელიც ენდო საჯარო რეესტრის ჩანაწერს, რომ უძრავი ნივთის მესაკუთრე მხოლოდ ის მეუღლეა, რომელმაც ხსენებული ქონება გაასხვისა. ასეთ შემთხვევაში მეუღლეთა თანასაკუთრების უფლება მესამე პირებთან მიმართებაში არ მოქმედებს, თუ აღნიშნული თანასაკუთრების უფლება საჯარო რეესტრში დარეგისტრირებული არ არის, ამავდროულად, როდესაც არსებობს ისეთი სამართალურთიერთობა, რომელიც მხოლოდ ოჯახის წევრებს ეხებათ და მათ შორის არანაირი დავა არ არსებობს, სამოქალაქო კოდექსის 1158-ე მუხლიდან გამომდინარე, არ არსებობს არც იმის სამართლებრივი საჭიროება, რომ ქორწინების განმავლობაში შეძენილი უძრავი ნივთი საჯარო რეესტრში აუცილებლად მეუღლეთა თანასაკუთრების უფლებით აღირიცხოს.

სასამართლომ უსაფუძვლოდ ჩათვალა აპელანტის მოსაზრება, რომ, სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე და 1473-ე მუხლების მიხედვით, წილის გათანაბრებისათვის, სამკვიდროს უნდა მიმატებოდა ხ. ო-ძის მიერ ჩუქების სახით მიღებული ქონება 90 000 ლარის ოდენობით და, ამავე კოდექსის 1477-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, მოპასუხეს დაკისრებოდა წილთა გასათანაბრებელი თანხა – 28 333 ლარი. მოცემულ შემთხვევაში აპელანტმა ზემოხსენებულ სამართლის ნორმები არასწორად განმარტა, რადგან სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე მუხლის მიხედვით, მამკვიდრებლისაგან სამკვიდროს გახსნამდე ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში მემკვიდრის მიერ საჩუქრის სახით მიღებული ნივთი სამკვიდრო მასაში კი არ უნდა შევიდეს, არამედ სამკვიდროს გაყოფისას იგი მემკვიდრის წილში უნდა ჩაითვალოს. პალატის მოსაზრებით, სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის სიტყვა-სიტყვითი განმარტების შემთხვევაში, აპელანტის ზემოხსენებული არგუმენტი მართებული იქნებოდა, მაგრამ ასეთ შემთხვევაში იგი ეწინააღმდეგება ამავე კოდექსის 1455-ე მუხლსა და სამოქალაქო ბრუნვის ინტერესებს, შესაბამისად, მთლიანად სამოქალაქო კოდექსის ისეთ ფუძემდებლურ პრინციპებს, როგორიცაა კერძო ავტონომია, ხელშეკრულების თავისუფლება, საკუთრების გარანტია და სხვა. სასამართლომ ჩათვალა, რომ მითითებული კანონის დანაწესი უნდა განიმარტოს ლოგიკური ახსნა-განმარტების საფუძველზე, რის შედეგადაც ნათელია, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლით არ შეიძლება შვილს, ანუ პირველი რიგის მემკვიდრეს, ევალებოდეს მშობლისაგან საჩუქრის სახით მიღებული ნივთის სამკვიდრო მასაში დაბრუნება, ვინაიდან მამკვიდრებელმა სიცოცხლეში გამოხატა ნება და შვილს აჩუქა თავის საკუთრებაში არსებული ქონება. ხსენებული ნორმის სიტყვა-სიტყვითი განმარტების შემთხვევაში, იარსებებს არა ჩუქების ხელშეკრულება, არამედ ნივთის თხოვების ხელშეკრულება, რომლის ვადაც იწურება მამკვიდრებლის გარდაცვალებისთანავე, სამკვიდროს გახსნის დღეს. კონსტიტუციის 21-ე მუხლის თანახმად, დაუშვებელია, მშობელს აეკრძალოს თავისი შეხედულებითა და სურვილით შვილისათვის ქონების ჩუქება. სასამართლომ ჩათვალა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის სიტყვა-სიტყვითი განმარტების შემთხვევაში, შვილს ევალება მამკვიდრებლის გარდაცვალებისას სამკვიდროში შეიტანოს მისგან საჩუქრის სახით მიღებული ნივთი, თუნდაც ამისათვის ხუთ წელზე მეტი ვადაც იყოს გასული, ხოლო ამავე კოდექსის 1455-ე მუხლის მიხედვით კი, ნებისმიერ, მათ შორის, მეხუთე რიგის მემკვიდრესაც (გარდა შვილისა) არ ევალება, სამკვიდროს გახსნის შემდეგ მამკვიდრებლისაგან მიღებული ნივთის სამკვიდროს მასაში შეტანა, ხოლო სამკვიდროდან ხუთი წლის გასვლის შემდეგ ნაჩუქარი ნივთის ღირებულება სამკვიდრო წილშიც კი არ შევა. მეტიც, სასამართლოს მითითებით, სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის სიტყვა-სიტყვითი განმარტებისას, თუ მამკვიდრებელი თავის სიცოცხლეში გარეშე პირს აჩუქებს რაიმე ნივთს, ამ უკანასკნელს სამკვიდროს გახსნის შემდეგ ნაჩუქრის სამკვიდრო მასაში შეტანა არ ეკისრება, ხოლო მამკვიდრებლის შვილი კი ვალდებულია, ნაჩუქარი ნივთი უკანვე, სამკვიდრო წილში დააბრუნოს. სასამართლომ მიიჩნია, რომ მნიშვნელოვანია, გაირკვეს სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის პირველწყარო, ანუ რეცეფცირებულია თუ არა იგი სხვა ქვეყნის სამართლიდან და სამართლის ნორმის თარგმნის დროს ხომ არ დაიშვა მექანიკური შეცდომა. პალატის მითითებით, სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის პირველწყაროს წარმოადგენს გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 2050-ე პირველი პარაგრაფი, თუმცა, სამწუხაროდ, იგი ქართულ ენაზე მნიშვნელოვანი შინაარსობრივი ხარვეზებით იქნა თარგმნილი. აღნიშნული პარაგრაფის სათაურია „კანონით მემკვიდრთა ვალდებულება წილების გათანაბრების შესახებ“, რომლის პირველი ნაწილის ზუსტი შინაარსი შემდეგია: „მემკვიდრეები, რომლებიც მიწვეული იქნებიან სამკვიდროს მისაღებად, როგორც კანონით მემკვიდრეები, ვალდებული არიან სამკვიდრო ქონების გაყოფამდე ურთიერთმიმართებაში გაითვალისწინონ ყოველივე ის, რაც მათ მიიღეს მამკვიდრებლისაგან მის სიცოცხლეში ქონებიდან გამოყოფის სახით, თუ მამკვიდრებელს (ქონების) გადაცემისას სხვა რამ არ დაუდგენია“. გერმანულ იურიდიულ ლიტერატურაში ერთმნიშვნელოვნად არის განმარტებული, რომ მოცემულ ნორმაში იგულისხმება ის შემთხვევა, როდესაც მამკვიდრებელი (მშობელი), თავის სიცოცხლეშივე ერთ-ერთ მემკვიდრეს (შვილს) წინასწარ საკუთრებაში გადასცემს ქონების იმ ნაწილს, რომელსაც ეს უკანასკნელი მიიღებდა სამკვიდროს გახსნის შემთხვევაში. ამრიგად, ვინაიდან, მომავალმა მემკვიდრემ წინასწარ მიიღო თავისი წილი ქონება, აღნიშნული გარემოება მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული სამკვიდროს გახსნის და სამკვიდრო ქონების გაყოფის დროს (Pრუტტინგ-ჭეგენ-ჭეინრეიცჰ, BGB. Kომმენტარ. 2006, შ. 2564-2565). გერმანული სამართლის მიხედვით, მემკვიდრემ მამკვიდრებლის სიცოცხლეში მიღებული ქონება სამკვიდრო მასაში კი არ უნდა შეიტანოს, არამედ გაითვალისწინოს ის გარემოება, რომ მან თავისი წილი ქონება უკვე მიიღო და დამატებით ქონებაზე (სამკვიდრო მასაზე) პრეტენზია არ უნდა განაცხადოს, ხოლო, თუ კანონით მას უფრო მეტი ეკუთვნის, იგი დამატებით, სამკვიდრო მასიდან მიიღებს თავის წილ ქონებას, რათა მემკვიდრეთა წილები გათანაბრდეს. გერმანულ იურიდიულ ლიტერატურაში, ასევე ერთმნიშვნელოვნად არის განმარტებული, რომ გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 2050-ე პარაგრაფის ბოლო წინადადების სიტყვები: „თუ მამკვიდრებელს (ქონების) გადაცემისას სხვა რამ არ დაუდგენია“, ნიშნავს იმას, რომ მკაფიოდ უნდა იყოს გამოხატული ნება იმის შესახებ, რომ მამკვიდრებელი თავისივე სიცოცხლეში მომავალ კანონით მემკვიდრეს გადასცემს თავის წილ სამკვიდრო ქონებას, რაც შემდგომში სამკვიდროს გახსნისა და სამკვიდროს გამოყოფის დროს უნდა იქნეს გათვალისწინებული. თუ ეს ნება ასე მკაფიოდ არ არის გამოხატული, მაშინ იგულისხმება, რომ იდება ჩვეულებრივი ჩუქების ხელშეკრულება. ამრიგად, სასამართლოს მოსაზრებით, სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლი უნდა განიმარტოს ისე, რომ მამკვიდრებელმა (მშობელმა), თავის სიცოცხლეშივე ერთ-ერთ მემკვიდრეს (შვილს) საკუთრებაში გადასცა ქონების ის ნაწილი, რომელსაც ეს უკანასკნელი მიიღებდა სამკვიდროს გახსნის შემთხვევაში, ვინაიდან მომავალმა მემკვიდრემ წინასწარ მიიღო თავისი წილი ქონება, აღნიშნული გარემოება მემკვიდრეთა მიერ გათვალისწინებულ უნდა იქნეს სამკვიდრო ქონების გაყოფის დროს. პალატის მითითებით, აუცილებელია, რომ მამკვიდრებლის აღნიშნული ნება გამოიხატოს მკაფიოდ, წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიდება ჩვეულებრივი სახის ჩუქების ხელშეკრულება. სასამართლომ მიიჩნია, რომ ასეთ შემთხვევაში სამართალურთიერთობა უნდა მოწესრიგდეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე მუხლით, თუ სამკვიდროს გახსნამდე ხუთი წელი ჯერ კიდევ არ არის გასული. გარიგების, 1473-ე მუხლის შესაბამისად, დადებისას მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა ვადა გავიდა ქონების გადაცემიდან სამკვიდროს გახსნამდე.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება ე. ო-ძემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მისი სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, თუმცა მოგვიანებით კასატორმა თავისი მოთხოვნა შეამცირა და მოითხოვა სადავო სამკვიდროს 1/3 ნაწილის მიკუთვნება და ხ.ო-ძისათვის 5000 ლარის დაკისრება შემდეგი საფუძვლებით: სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 183-ე მუხლის, 311-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 312-ე მუხლის პირველი ნაწილის, “საჯარო რეესტრის შესახებ კანონის მე-5 მუხლის, საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2006 წლის 13 დეკემბრის ¹800 ბრძანებით დამტკიცებული “უძრავ ნივთებზე უფლებათა რეგისტრაციის შესახებ” ინსტრუქციის მე-10 მუხლის პირველი პუნქტის, ასევე სამოქალაქო კოდექსის 1158-ე, 1513-ე, 1433-ე მუხლების შინაარსიდან გამომდინარე, საკუთრების უფლების გაფორმება და დადასტურება წარმოებს სამოქალაქო კოდექსით უძრავი ნივთებისათვის გათვალისწინებული წესით. საგულისხმოა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2002 წლის 9 დეკემბრის განჩინების მითითება, რომ მეუღლის თანასაკუთრების უფლება უნდა დარეგისტრირდეს საჯარო რეესტრში და მხოლოდ საჯარო რეესტრის ამონაწერი წარმოადგენს უძრავ ნივთზე თანასაკუთრების უფლების წარმოშობის დამადასტურებელ დოკუმენტს. სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1158-ე მუხლის შესაბამისად, ქორწინების მოწმობით შესაძლოა დადგინდეს ქორწინების განმავლობაში შეძენილ ქონებაზე მეუღლეთა თანასაკუთრების უფლება, თუმცა მეუღლეთა თანაცხოვრებისას შეძენილი ქონება შეიძლება შეძენილ იქნეს ერთ-ერთი მეუღლისათვის ნაჩუქარი ან სამკვიდრო ქონების გასხვისებიდან მიღებული თანხითაც, რის გამოც ასეთი ქონება სამოქალაქო კოდექსის 1161-ე მუხლის თანახმად, მეუღლეთა თანასაკუთრებად ვერ ჩაითვლება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, არასწორია მხოლოდ ქორწინების მოწმობის საფუძველზე უპირობოდ იმ გარემოების დადგენა, რომ ქორწინების განმავლობაში შეძენილი ქონება მეუღლეთა თანასაკუთრებაა, მით უმეტეს, როდესაც მხარეს, შესაბამისი პროცესუალური ფორმით, კონკრეტულ ქონებაზე ამ უფლების აღიარება არ მოუთხოვია. ამდენად, მეუღლეთა საერთო თანასაკუთრებისადმი ამა თუ იმ ქონების მიკუთვნებისათვის მნიშვნელოვანია, ქონება მოპოვებული იყოს მეუღლეთა ერთობლივი შრომითა და საერთო სახსრებით (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2006 წლის 8 სექტემბრის ¹ას-33-489-06 გადაწყვეტილება). სასამართლომ დაარღვია დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპები, როდესაც სარჩელის ან შეგებებული სარჩელის წარდგენის გარეშე, მოპასუხე ცნო მესაკუთრედ ისეთ ქონებაზე, რომელიც მას არ ეკუთვნის ან ეკუთვნის უფრო მცირე მოცულობით. აღსანიშნავია, რომ აწ გარდაცვლილ ჯ.ო-ძის სახელზე რიცხული ქონების საფუძველს წარმოადგენდა მიღება-ჩაბარების აქტი, რომელიც გაიცა ჯ.ო-ძის ოჯახის წევრებზე _ ჯ., ნ., ხ. და ე. ო-ძეებზე. აღნიშნული გარემოება დასტურდება საჯარო რეესტრის ამონაწერებით. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს ნ. ო-ძისთვის, მტკიცებულებათა ურთიერთშეჯერების გზით, თანასაკუთრების უფლებით უნდა მიეკუთვნებინა სამკვიდრო ქონების არა 1\2, არამედ 1\3 ნაწილი და სამკვიდრო გახსნილად უნდა დაედგინა ჯ. ო-ძის მიერ დატოვებული ქონების არა 1\2, არამედ 3\4 ნაწილზე. სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია სამოქალაქო კოდექსის მე-4 მუხლის მეორე ნაწილის დანაწესი, როდესაც უარი განაცხადა ამავე კოდექსის 1473-ე მუხლის გამოყენებაზე იმ მოტივით, რომ ნორმის სიტყვა-სიტყვითი განმარტება უსამართლოდ ჩათვალა. გარდა ამისა, დასახელებული მუხლი მისი ქართული შინაარსით სასამართლომ არაკონსტიტუციურად მიიჩნია და, ამავე კოდექსის მე-6 მუხლის მეორე ნაწილის საფუძველზე საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიმართვის ნაცვლად, იმსჯელა მისი თარგმნის ნაკლოვანებაზე. დაუსაბუთებელია სასამართლოს მოსაზრება, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის სიტყვა-სიტყვითი მნიშვნელობა არღვევს სამოქალაქო ბრუნვის პრინციპებსა და ეწინააღმდეგება როგორც საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლს, ისე სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე მუხლს. ამ კუთხით სააპელაციო პალატის მსჯელობა არ შეესაბამება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2004 წლის 19 მაისის ¹ას-38-347-04 განჩინების დასკვნას, რომ, სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე და 1455-ე მუხლების შესაბამისად, სამკვიდროს გაყოფისას მემკვიდრის წილში ჩაითვლება მხოლოდ იმ ქონების ღირებულება, რომელიც მან საჩუქრის სახით მიიღო მამკვიდრებლისაგან სამკვიდროს გახსნამდე ხუთი წლის განმავლობაში. სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის შინაარსი პირდაპირ და უშუალოდ უკავშირდება ამავე კოდექსის 1455-ე და 1477-ე მუხლებს და ემსახურება მემკვიდრეთა შორის სამკვიდრო მასის სამართლიანად განაწილებას. სააპელაციო პალატამ არ გაითვალისწინა, რომ მამკვიდრებელი უფლებამოსილია, სიცოცხლეშივე დაეხმაროს თავის ერთ-ერთ შვილს და გამოუყოს ქონება, რის შედეგადაც შვილმა შეიძლება გაიუმჯობესოს თავისი მატერიალური მდგომარეობა, ხოლო სხვა შვილს, ასეთი დახმარების საჭიროების არარსებობს გამო, ქონება თავის სიცოცხლეშივე არ გამოუყოს, თუმცა აღნიშნული არ შეიძლება მეორე შვილის სამკვიდრო წილის შემცირების საფუძველი გახდეს. ასეთ შემთხვევაში პირველი შვილის სამკვიდრო წილი იზრდება მანამდე გამოყოფილი ქონების ხარჯზე, მეორისა კი მცირდება. მსგავსი პრობლემის აღმოსაფხვრელად და მემკვიდრეობითი სამართლის განვითარების შედეგად შემუშავდა სამკვიდრო წილთა გათანაბრების პრინციპი, რომლის შესაბამისად, ყველა მემკვიდრემ უნდა მიათვალოს თავის წილს ის, რაც მას მამკვიდრებლისაგან ქონებიდან გამოყოფის სახით ჰქონდა მიღებული და გათანაბრების თანხა გამოაკლდეს საერთო ოდენობას. მიღებული თანხა კი უნდა მიემატოს გათანაბრების თანხის მოთხოვნის უფლების მემკვიდრეს. დაუსაბუთებელია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის თარგმნის სისწორის შესახებ, როდესაც მიიჩნია, რომ აღნიშნული ნორმის სწორად განმარტებისთვის უნდა მოიძებნოს ქართული ნორმის პირველწყარო და შემოწმდეს, რამდენად სწორად იქნა იგი თარგმნილი, ხოლო შეცდომის აღმოჩენის შემთხვევაში, ქართული ნორმა უნდა განიმარტოს პირველწყაროს მიხედვით. საფუძველს მოკლებულია სასამართლოს მოსაზრება, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის პირველწყაროს წარმოადგენს გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 2050-ე პარაგრაფი, საიდანაც ზემოხსენებული ნორმის არასწორად თარგმნის შედეგად შეიცვალა მისი სამართლებრივი შინაარსი, ვინაიდან საქართველოს ნორმა არ შეესაბამება გერმანიის იურიდიულ ლიტერატურაში ერთმნიშვნელოვნად დამკვიდრებულ შეხედულებებს და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლი განმარტებულ უნდა იქნეს გერმანულ ლიტერატურაში გამოთქმული განმარტებების მიხედვით. აღსანიშნავია, რომ სხვა ქვეყნების სამართლის შესწავლა მიზნად ისახავს საქართველოს სამართლის განვითარება-დახვეწას და სხვა სახელმწიფოთა კანონმდებლობის თარგმნით არ შემოიფარგლება. სააპელაციო პალატამ არასაწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლის ბოლო წინადადება, რომელიც ფაქტობრივად გაგებულ უნდა იქნეს იმდაგვარად, რომ მამკვიდრებლისათვის გადაცემული ქონება არ უნდა მიეთვალოს სამკვიდროს. სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე მუხლის მსგავსი ნორმები მოიპოვება უცხო ქვეყნების არა ერთ კანონმდებლობაში და მათი პრინციპი წილთა გათანაბრების ნაწილში ემთხვევა ერთმანეთს. რაც შეეხება გათანაბრების წესს, იგი დამოკიდებულია სახელმწიფოს შიდა კანონმდებლობასა და სასამართლო პრაქტიკაზე. ასევე უკანონოა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ განჩინების გაუქმების ნაწილშიც, ვინაიდან სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიება ემსახურება დავის საგნის დაცვას და მიმართულია სასამართლო გადაწყვეტილების დაუბრკოლებელი აღსრულებისკენ.

AA

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ე. ო-ძის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ხოლო სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება დარჩეს უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებებს და დასკვნებს დავაზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით და, ამასთან, აღნიშნავს, რომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებთან დაკავშირებით კასატორს დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია არ წარმოუდგენია.

საკასაციო სასამართლო სრულიად იზიარებს სააპელაციო პალატის დასკვნას ნ. ო-ძის თანასაკუთრების უფლებასთან დაკავშირებით და ამ მიმართებით უსაფუძვლოდ მიიჩნევს კასატორის მოსაზრებას, რომ სასამართლომ ნ.ო-ძეს მიაკუთნა მის საკუთრებაში არარსებული ქონება, ვინაიდან იგი საჯარო რეესტრში თანამესაკუთრედ რეგისტრირებული არ იყო. აღნიშნულით სასამართლომ უგულებელყო სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის პირველი ნაწილი, 311-ე მუხლის პირველი ნაწილის და 312-ე მუხლის პირველი ნაწილის მოთხოვნები.

სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლის მიხედვით, რეესტრის მონაცემების მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე.ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორედ, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. აღნიშნული ფორმულირება რეესტრში რეგისტრირებულ ნივთზე უფლების კეთილსინდისიერი შემძენის ინტერესების დაცვის სამართლებრივ გარანტიას წარმოადგენს. ფაქტობრივი გარემოება _ პირის საჯარო რეესტრში მესაკუთრედ რეგისტრაცია უტყუარი ფაქტია მანამ, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. სწორედ კანონის ეს დათქმა იძლევა დასკვნის საფუძველს, რომ საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული ფაქტების უტყუარობა უდავო არ არის და მასზე გავლენას ახდენს როგორც უფლებამოსილი პირის შედავება, ასევე ობიექტური ფაქტორი, რომლის არსებობის შესახებაც ცნობილია სხვა პირებისთვის. ერთ-ერთ ასეთ გარემოებას წარმოადგენს ნივთზე კანონით წარმოშობილი თანასაკუთრების უფლება.

სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საერთო(თანაზიარი და წილადი) საკუთრება წარმოიშობა კანონის ძალით ან გარიგების საფუძველზე. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო სრულიად იზიარებს სააპელაციო პალატის განმარტებას, რომ მოცემულ ურთიერთობაში პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოს სამოქალაქო კოდექსის 1158-ე მუხლს, რომლის ძალითაც მეუღლეთა მიერ ქორწინების განმავლობაში შეძენილი ქონება წარმოადგენს მათ საერთო ქონებას (თანასაკუთრებას). ამდენად, პირს თანასაკუთრების უფლება მეუღლის ქონებაზე წარმოუშვა კანონმა და ამ უფლების საჯარო რეესტრში დაურეგისტრირებლობა თანამესაკუთრეს უკარგავს უფლებას, მხოლოდ საკუთრებაში არსებული ქონების კეთილსინდისიერი მესამე პირების მიერ შეძენის შემთხვევაში, რომლებისთვისაც უცნობი იყო ამ უფლების არსებობის შესახებ. ამდენად, ქორწინების რეგისტრაციით წარმოშობილი ნივთზე მეუღლის თანასაკუთრება სანივთო უფლებაა და მის წინაშე ვალდებულია ყველა ის პირი, რომლისთვისაც ცნობილია ამ უფლების არსებობის თაობაზე. ბუნებრივია, ეს ვალდებულება ვრცელდება ოჯახის წევრებზეც, რომლებიც ვალდებული არიან, გაითვალისწინონ თანასაკუთრებაში არსებულ ქონებასთან დაკავშირებით მოთხოვნებზე თანამესაკუთრის უფლება, მიუხედავად იმისა, საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულია თუ არა ეს უფლება.

აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მითითებას გასაჩივრებული განჩინების წინააღმდეგობას საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2002 წლის 9 დეკემბრის განჩინების განმარტებასთან მიმართებით. დასახელებული განჩინებით სასამართლომ იმსჯელა რა სანივთო სამართლებრივი უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის აუცილებლობაზე, მიუთითა, რომ “შემძენის ინტერესებიდან გამომდინარე, მეუღლეთა ქორწინების განმავლობაში ერთად შეძენილ, სამოქალაქო კოდექსის 1158-ე მუხლით გათვალისწინებულ უძრავ ქონებაზე (თანასაკუთრებაზე) მეუღლეთა საკუთრების უფლება წარმოიშობა მხოლოდ საჯარო რეესტრში ორივე მათგანის რეგისტრაციის შემდეგ. წინააღმდეგ შემთხვევაში მესამე პირების მიმართ რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად” (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2002 წლის 9 დეკემბრის განჩინება). ამდენად, განსხვავებით განსახილველი დავისგან, მითითებული განჩინებით სასამართლომ იმსჯელა ნივთის კეთილსინდისიერად შემძენი მესამე პირებისათვის საჯარო რეესტრის მონაცემთა უტყუარობის თაობაზე.

საკასაციო სასამართლო ასევე უსაფუძვლოდ მიიჩნევს კასატორის არგუმენტს, სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე და 1455-ე მუხლების საფუძველზე ე. ო-ძის სასარჩელო მოთხოვნის კანონიერების თაობაზე იმ მოტივით, რომ წილის გათანაბრებისათვის, სამკვიდროს უნდა მიმატებოდა ხ. ო-ძის მიერ ჩუქების სახით მიღებული ქონება და, ამავე კოდექსის 1477-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, მოპასუხეს ჩუქებით მიღებული ქონების ღირებულებიდან უნდა დაეკისროს წილთა გასათანაბრებელი თანხა. საკასაციო სასამართლო საკასაციო პრეტენზიის და სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთების შემოწმების შედეგად საჭიროდ მიიჩნევს დასახელებული ნორმების განმარტებას, კერძოდ:

სამოქალაქო კოდექსის 1455-ე მუხლით სამკვიდროს გაყოფისას თითოეული მემკვიდრის წილში ჩაითვლება იმ ქონების ღირებულება, რომელიც მან საჩუქრის სახით მიიღო მამკვიდრებლისაგან სამკვიდროს გახსნამდე ხუთი წლის განმავლობაში. აღნიშნული ნორმით, სამკვიდროს გაყოფისას მემკვიდრის წილში იმ ქონების ღირებულება გაითვალისწინება, რომელიც მამკვიდრებელმა სიცოცხლეში აჩუქა მას. ნაჩუქარი ქონების ღირებულების გათვალისწინება ნიშნავს მემკვიდრის წილის სწორედ ამ ღირებულების ფარგლებში შემცირებას, ანუ თუ მემკვიდრემ ჩუქებით მიიღო 1000 ლარის ქონება, მისი წილი სამკვიდროში სწორედ ამ ქონებით შემცირდება. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მამკვიდრებლის მიერ გაჩუქებულ ქონებასთან დაკავშირებით სხვა რაიმე დათქმას კანონი არ ადგენს. სამკვიდროში ნაჩუქარი ქონების შეტანა უზრუნველყოფს სხვა მემკვიდრეების ინტერესების დაცვას იმ მიმართებით, რომ ადრე დასაჩუქრებულ მემკვიდრეს საჩუქრის ღირებულება მისაღებ სამკვიდროში ჩაეთვლება და მისი წილი ამ ფარგლებში შემცირდება, რაც პროპორციულად სხვა მემკვიდრეთა წილის გაზრდას გამოიწვევს.

რაც შეეხება სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლს, ამ ნორმით, მემკვიდრეები, რომლებიც მოწვეული იქნებიან სამკვიდროს მისაღებად, ვალდებულნი არიან წილთა გათანაბრებისათვის გაყოფამდე სამკვიდროს მიათვალონ ყოველივე ის, რაც მათ მიიღეს მამკვიდრებლისაგან მის სიცოცხლეში მშობლების ქონებიდან გამოყოფის სახით, თუ მამკვიდრებელს სხვა რამ არ დაუდგენია.

უპირველესად უნდა აღინიშნოს, რომ კანონის განსახილველი დათქმა ნათლად ასახავს ქვეყანაში დამკვიდრებულ იმ ტრადიციულ საოჯახო ურთიერთობას, რომლითაც მშობელი სიცოცხლეშივე ოჯახისგან დამოუკიდებლად მცხოვრებ ერთ-ერთ შვილს, როგორც ოჯახის წევრს და მის მემკვიდრეს, თავისი ქონებიდან გარკვეულ ნაწილს გადასცემს (გამოუყოფს). კანონის აღნიშნული დანაწესი მხოლოდ კონკრეტულ სუბიექტებს შორის ურთიერთობებს აწესრიგებს _ ნორმის შინაარსიდან აშკარად ჩანს, რომ ამ ნორმით მოწესრიგებული ურთიერთობის სუბიექტები გარდაცვლილი მშობლის შვილები არიან, რასაც ადასტურებს ნორმაში არსებული გამონათქვამი “მშობლების ქონებიდან”.

მითითებული ნორმით კანონი ადგენს წილთა გათანაბრების წესს, რაც გულისხმობს მემკვიდრეების წილების განსაზღვრისას მშობლების ქონებიდან მხოლოდ გამოყოფის სახით მიღებული ქონების გათვალისწინებას. ამ დანაწესის მიზანია, თანამემკვიდრეთა ინტერესების დაცვა სამართლიანობის პრინციპით და ყველა მემკვიდრისათვის თანაბარი წილის მიკუთვნება. ამასთან, ამავე ნორმით ზუსტად არის განსაზღვრული ნორმის რეგულაციას დაქვემდებარებული ქონება _ ერთ-ერთი მემკვიდრე შვილისათვის მშობლის ქონებიდან გამოყოფის სახით გადაცემული ქონება. კასატორის არგუმენტის საწინააღმდეგოდ, ნორმის დისპოზიცია არ იძლევა იმგვარი განმარტების საშუალებას, რომ წილთა გათანაბრებისათვის სამკვიდრო ქონებას მიეთვალოს ასევე საჩუქრად გაცემული ქონებაც, თუნდაც ჩუქების ხელშეკრულება მშობელსა და შვილს შორის იყოს დადებული. მშობლის მიერ შვილისათვის ჩუქების სახით ქონების გადაცემასა და გამოყოფის სახით ქონების გადაცემას შორის არსებითი განსხვავებაა, რაც ქონების მესაკუთრის _ მშობლის ნებაშია გამოხატული, კერძოდ, პირველ შემთხვევაში მშობელი (როგორც გარიგების მხარე) მხოლოდ კეთილი ნებისა და სურვილის საფუძველზე თავის ქონებას უსასყიდლოდ გადასცემს შვილს საკუთრებაში, ხოლო მეორე შემთხვევაში მშობელი წინასწარ, თავის სიცოცხლეშივე გამოუყოფს და გადასცემს ერთ-ერთ შვილს ქონების ნაწილს სამკვიდრო ქონებიდან და მშობლის (როგორც გარიგების მხარის) ნება ქონების გარკვეული მიზნით _ სამკვიდრო ქონებიდან წინასწარ წილის გამოყოფის სახით გადაცემაშია. შესაბამისად, ორივე საფუძვლით მიღებულ ქონებასთან დაკავშირებით მემკვიდრის უფლებებსა და ვალდებულებებს სამემკვიდრეო სამართალი დამოუკიდებლად, სხვადასხვა ნორმებით (სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე და 1455-ე მუხლები) აწესრიგებს.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო კიდევ ერთხელ ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1473-ე მუხლი გარკვევით, არაორაზროვნად ადგენს ქონების სახეს, რომელზედაც ნორმით გათვალისწინებული გათანაბრების უფლება უნდა გავრცელდეს და იგი სხვა დასკვნის ან ნორმის სხვა სახით ინტერპრეტაციის საშუალებას არ იძლევა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ე. ო-ძის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2009 წლის 6 აგვისტოს განჩინება დარჩეს უცვლელად.

საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.