ას-397-370-2010 11 ოქტომბერი, 2010 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნ. კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მოსამართლეები:

ლ. ლაზარაშვილი, ვ. როინიშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები: 1. პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანება

2. მ.შ-ძე, ნ.ე-ძე, მ.მ-ძე, რ.კ-ძე, რ.ა-ძე, ი.ც-ძე, თ.ბ-ძე, დ.ხ-ძე

მოწინააღმდეგე მხარე _ შპს “B. თ.”

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 11 თებერვლის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი _ სამუშაოზე აღდგენა, იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანების თავმჯდომარე დ. მ-შვილმა სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს “B. თ.-ის” მიმართ მ.შ-ძის, ნ.ე-ძის, მ.მ-ძის, რ.კ-ძის, რ.ა-ძის, ი.ც-ძის, ნ.ც-ძის დ.ხ-ძისა და თ.ბ-ძის სამუშაოზე აღდგენისა და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურების შესახებ შემდეგი საფუძვლებით: 2007 წლიდან ზემოხსენებული პირები მუშაობდნენ მოპასუხე ორგანიზაციაში მკერავებად. შპს “B. თ.-ის” დირექტორის 2008 წლის 11 აპრილის ბრძანებით ისინი შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მესამე ნაწილის საფუძველზე უკანონოდ გათავისუფლდნენ დაკავებული თანამდებობიდან. 2008 წლის 16 მარტს საზოგადოებაში შეიქმნა პროფკავშირი, სადაც მ.შ-ძე და სხვებიც გაწევრიანდნენ. სწორედ აღნიშნული გახდა სამსახურიდან მათი გათავისუფლების მიზეზი, რითაც დაირღვა საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის, “პროფესიული კავშირების შესახებ” კანონის მე-2 მუხლის მესამე პუნქტის, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 87-ე კონვენციის მე-2 მუხლის მოთხოვნები. ამასთან, სადავო ბრძანებაში დასახელებულ პირთა სამუშაოდან დათხოვის საფუძვლად მითითებული შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მესამე ნაწილი შრომითი ხელშეკრულების მოშლას არ ითვალისწინებს. მ.შ-ძისა და სხვათა გათავისუფლებისას მოპასუხეს პროფკავშირების თანხმობა არ მიუღია.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ მოსარჩელის მიერ აღნიშნული პირები სამუშაოდან გათავისუფლდნენ კანონის მოთხოვნათა სრული დაცვით, შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მესამე ნაწილის საფუძველზე და მიეცათ ერთი თვის ანაზღაურება. დაუსაბუთებელია სასარჩელო განცხადების მითითება, რომ ისინი დათხოვნილ იქნენ პროფკავშირში მათი გაწევრიანების გამო, ვინაიდან აღნიშნული ფაქტი მისთვის ცნობილი გახდა მხოლოდ სარჩელიდან.

დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის მქონე მესამე პირებმა მ.შ-ძემ, ნ.ე-ძემ, მ.მ-ძემ, რ.კ-ძემ, რ.ა-ძემ, ი.ც-ძემ, ნ.ც-ძემ, დ.ხ-ძემ და თ.ბ-ძემ ასევე მიმართეს სარჩელით სასამართლოს შპს “B. თ.” მიმართ და მოითხოვეს სამუშაოდან გათავისუფლების შესახებ ბრძანების ბათილად ცნობა, სამუშაოზე აღდგენა და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება, რაც ასევე იმით დაასაბუთეს, რომ მოპასუხემ სამუშაოდან დაითხოვათ მათი პროფკავშირში გაერთიანების გამო.

ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2009 წლის 25 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, პროფკავშირების აჭარის რესპუბლიკურ გაერთიანებას უარი ეთქვა მ.შ-ძის, ნ.ე-ძის, მ.მ-ძის, რ.კ-ძის, რ.ა-ძის, ი.ც-ძის, ნ.ც-ძის დ.ხ-ძისა და თ.ბ-ძის სამუშაოზე აღდგენისა და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურებაზე, ასევე არ დაკმაყოფილდა დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის მქონე მესამე პირების მოთხოვნა.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება პროფკავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანების თავმჯდომარე დ.მ-შვილმა გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 11 თებერვლის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო: სააპელაციო პალატამ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებანი:L2007 წლიდან მ. შ-ძე, ნ. ე-ძე, მ. მ-ძე, რ. კ-ძე, რ. ა-ძე, ი. ც-ძე, ნ. ც-ძე, თ. ბ-ძე და დ. ხ-ძე მუშაობდნენ შპს “B. თ.-ში” მკერავებად. საზოგადოების დირექტორის 2008 წლის 11 აპრილის ბრძანებით ისინი გათავისუფლდნენ დაკავებული თანამდებობიდან საქართველოს შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მესამე ნაწილის საფუძველზე. 2008 წლის 30 ივლისის საოქმო განჩინებით სასამართლომ არასათანადო მოსარჩელეს _ აჭარის გაერთიანებულ პროფკავშირებს შესთავაზა სათანადო მხარით შეცვლა, რაზეც მან უარი განაცხადა, ხოლო მ.შ-ძემ, ნ.ე-ძემ, მ.მ-ძემ, რ.კ-ძემ, რ.ა-ძემ, ი.ც-ძემ, ნ.ც-ძემ, თ.ბ-ძემ და დ.ხ-ძემ მოითხოვეს საქმეში ჩაბმა მესამე პირებად დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით.

პალატამ მიიჩნია, რომ მოცემული დავის საგანს წარმოადგენს რა შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ ბრძანების ბათილად ცნობა, სამუშაოზე აღდგენა და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება, ამასთან, მესამე პირები დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით სამსახურიდან გათავისუფლდნენ შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის “დ” ქვეპუნქტის საფუძველზე, სადავო ურთიერთობის მოსაწესრიგებლად სასამართლომ მართებულად იხელმძღვანელა სპეციალური კანონით _ შრომის კოდექსით.

სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მითითება, რომ მისი სასარჩელო მოთხოვნა ეფუძნება “პროფესიული კავშირების შესახებ” კანონის მე-20 მუხლს, ვინაიდან კანონის აღნიშნული დანაწესი ითვალისწინებს პროფკავშირის უფლებამოსილებას, დაიცვას პროფკავშირის წევრის უფლებები კანონით დადგენილ ფარგლებში, რაც მის ნაცვლად სასამართლოში სარჩელის წარდგენას არ გულისხმობს. პალატის მითითებით, სხვისი სახელით სარჩელის შეტანა ეწინააღმდეგება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობას, ვინაიდან მოსარჩელეა პირი, რომელიც სარჩელს აღძრავს საკუთარი ინტერესების დასაცავად. მოცემულ შემთხვევაში აჭარის პროფკავშირმა სასამართლოში სარჩელი შეიტანა სხვა პირთა უფლებების დასაცავად, რაც დაუშვებელია.

სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ მოცემული საქმის მასალებით არ დასტურდება, მ.შ-ძე და სხვები იყვნენ თუ არა ზოგადად პროფკავშირის და, კერძოდ, მოსარჩელე ორგანიზაციის წევრები, შესაბამისად, დაუსაბუთებელია აპელანტის არგუმენტი, რომ მოპასუხე თავის ზემოხსენებულ მუშაკებს ავიწროვებდა და საბოლოოდ დაითხოვა სამუშაოდან სწორედ აჭარის პროფკავშირში მათი გაწევრიანების საფუძველზე. ამასთან, სასამართლომ მიიჩნია, რომ სარჩელის დასაბუთებულობის შემთხვევაშიც იგი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 84-ე მუხლის შესაბამისად, ვერ დაკმაყოფილდებოდა, რადგან არასათანადო მოსარჩელემ უარი განაცხადა სათანადო მხარის მის შეცვლაზე. პალატამ აღნიშნა, რომ მოქმედი შრომის კანონმდებლობა მუშაკის სამუშაოდან გათავისუფლებისას პროფკავშირის თანხმობის არსებობას არ ადგენს.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანების თავმჯდომარე დ. მ-შვილმა გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით პროფკავშირების სათანადო მოსარჩელედ ცნობა, მოპასუხის ¹36 ბრძანების ბათილობა, თანამშრომლების სამუშაოზე აღდგენა და განაცდური ხელფასის ანაზღაურება შემდეგი ოდენობით: მ.შ-ძეს _ 5499.99, ნ.ე-ძეს _ 4830.92, დ.ხ-ძეს _ 5439.27, ი.ც-ძეს _ 3698.63, მ.მ-ძეს _ 6238.98, რ.ა-ძეს _ 3868.83, თ.ე-ძეს _ 2026.99, რ.კ-ძეს _ 4876.69 ლარის ანაზღაურება შემდეგი საფუძვლებით: სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ მ.შ-ძისა და სარჩელში მითითებულ სხვათა პირთა მოპასუხე ორგანიზაციაში მუშაობისას მათ მიმართ სისტემატურად ირღვეოდა საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე პუნქტი, 30-ე მუხლის პირველი პუნქტი, ევროპის სოციალური ქარტიის მე-4 მუხლის მეორე პუნქტი, რადგან დასაქმებულებს ეკრძალებოდათ შესვენებით სარგებლობა, მათ მიმართ ხორციელდებოდა სიტყვიერი შეურაცხყოფა და საბოლოოდ ისინი სამუშაოდან გათავისუფლდნენ პროფკავშირში გაწევრიანების გამო, კერძოდ, 2008 წლის 10 აპრილს, 18.00 საათზე მოსარჩელემ შეატყობინა მოპასუხეს პროფკავშირის შექმნის თაობაზე, ხოლო ამავე წლის 11 აპრილს, 11.00 საათზე მ.შ-ძე და სხვები დათხოვნილ იქნენ სამსახურიდან.

სააპელაციო პალატამ ყურადღება არ გაამახვილა, რომ შპს “B. თ.-სათვის” ცნობილი იყო პროფკავშირის შექმნის შესახებ და არასწორია მოპასუხის მითითება, რომ მ.შ-ძისა და სხვათა პროფკავშირში გაწევრიანების თაობაზე სასარჩელო განცხადებიდან შეიტყო. მოპასუხე არ უარყოფს, რომ 2008 წლის 10 აპრილს პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანებასა და შპს “B. თ.-ს” შორის შესდგა შეხვედრა, რა დროსაც, ცხადია, საუბარი იქნებოდა სადავო პროფკავშირის შექმნაზე. ასევე საწარმოში პროფკავშირული კომიტეტის შექმნა მხარეს ეცნობა კასატორის წერილით, რომელიც მოპასუხემ არ ჩაიბარა და ფოსტის მეშვეობით დაბრუნდა უკან.

შპს “B. თ.-მა” დაარღვია შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 87-ე მუხლის მე-4 მუხლი, რადგან სამუშაოდან დათხოვნილი მესამე პირები პროფკავშირის წევრები იყვნენ. მხარეთა შორის დადებული შრომითი ხელშეკრულება აწესებდა დასაქმებულის სამუშაოდან გათავისუფლების პირობებს, სადაც არასწორად იქნა შეტანილი მე-13 პუნქტი 6-თვიანი გამოსაცდელი ვადის დაწესების შესახებ. აღნიშნულ გარემოებას მხარეები დაეთანხმნენ. მითითებული პირობები დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის მქონე მესამე პირებს არ დაურღვევიათ, შესაბამისად, არც მათი დათხოვნის საფუძველი არ წარმოშობილა და სადავო ბრძანება ცნობილ უნდა იქნეს ბათილად. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოს უნდა ეხელმძღვანელა შრომის კოდექსის 32-ე, 44-ე მუხლებით და მოპასუხისათვის დაეკისრებინა იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება. პალატამ კი გამოიყენა შრომის კოდექსის 37-ე, 38-ე მუხლები.

აღსანიშნავია სააპელაციო სასამართლოს სხდომაზე შპს “B. თ.-ის” წარმომადგენლის განმარტება, რომ მესამე პირები მუშაობისას გაიფიცნენ და ხელმეორედ მითითებული ფაქტის თავიდან ასაცილებლად ადმინისტრაციამ საჭიროდ ჩათვალა ამ მუშაკთა დათხოვნა სამუშაოდან. ამდენად, აღნიშნულით დაირღვა საქართველოს კონსტიტუციის 33-ე მუხლი, შრომის კოდექსის 51-ე მუხლის მეექვსე ნაწილი და 49-ე მუხლის მეათე ნაწილი.

დაუსაბუთებელია სასამართლოს მოსაზრება კასატორის არასათანადო მოსარჩელედ ცნობასთან დაკავშირებით, რადგან, “პროფესიული კავშირების შესახებ” კანონის მე-20 მუხლის შესაბამისად, პროფკავშირი უფლებამოსილია, სასამართლოში დაიცვას თავისი წევრების უფლებები. აღნიშნულთან დაკავშირებით არსებობს სასამართლო პრაქტიკაც (ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2007 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილება, საქმე ¹3/ბ-567), რაც სააპელაციო პალატამ არ გაითვალისწინა.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე იმავე მოთხოვნითა და საფუძვლებით საკასაციო საჩივარი შეიტანეს ასევე მ.შ-ძემ, ნ.ე-ძემ, მ.მ-ძემ, რ.კ-ძემ, რ.ა-ძემ, ი.ც-ძემ, თ.ბ-ძემ და დ.ხ-ძემ.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მ.შ-ძის, ნ.ე-ძის, მ.მ-ძის, რ.კ-ძის, რ.ა-ძის, ი.ც-ძის, თ.ბ-ძის, დ.ხ-ძისა და პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანების საკასაციო საჩივრები არ უნდა დაკმაყოფილდეს და სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება უნდა დარჩეს უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის “გ” ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას.

მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს განჩინება არსებითად სწორია, თუმცა იგი იურიდიულად დაუსაბუთებელია, კერძოდ:

მოსარჩელეთა მოთხოვნას წარმოადგენს სამუშაოდან გათავისუფლების ბრძანებათა ბათილად ცნობა, სამუშაოზე აღდგენა და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება.

საქმეში წარმოდგენილი მოსარჩელეებსა და მოპასუხეს შორის გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულებების 1.1 პუნქტით მოსარჩელეები კონკრეტულ სამუშაოზე დასაქმდნენ შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე ექვსთვიანი გამოსაცდელი ვადით. ამავე ხელშეკრულების 6.1.13 პუნქტით, ხელშეკრულების ექვსთვიანი გამოსაცდელი ვადის განმავლობაში დამსაქმებელს შეუძლია, დაითხოვოს პერსონალი მიზეზის დაუსახელებლად (ტ. I, ს.ფ. 78-100). უდავოდ დადგენილია, რომ მოსარჩელეები _ მ.შ-ძე, ნ.ე-ძე, მ.მ-ძე, რ.კ-ძე, რ.ა-ძე, ი.ც-ძე, თ.ბ-ძე და დ.ხ-ძე სამუშაოდან გათავისუფლდნენ გამოსაცდელ ვადაში. შრომის კოდექსის მე-9 მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, დამსაქმებელს უფლება აქვს, გამოსაცდელი ვადის განმავლობაში ნებისმიერ დროს დადოს კანდიდატთან შრომითი ხელშეკრულება ან მოშალოს გამოსაცდელი ვადით დადებული შრომითი ხელშეკრულება. ზემოხსენებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასებით, დამსაქმებელს სრული უფლება ჰქონდა, გაეთავისუფლებინა გამოსაცდელი ვადით შერჩეული პირები აღნიშნულ ვადაში ისე, რომ არ მიეთითებინა სამუშაოდან გათავისუფლების საფუძველი.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელეთა მოთხოვნა სამუშაოზე აღდგენისა და თანამდევი იურიდიული შედეგების დადგენის თაობაზე დაუსაბუთებელია და მისი დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი არ არსებობს.

რაც შეეხება გასაჩივრებული განჩინების დაუსაბუთებულობას, სააპელაციო სასამართლომ განჩინებით არასწორად განმარტა “პროფესიული კავშირის შესახებ” კანონის მე-20 მუხლი და შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის “დ” ქვეპუნქტი.

სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანება არ წარმოადგენს სათანადო მხარეს, ვინაიდან მას აქვს უფლება, დაიცვას თავისი წევრის უფლებები მხოლოდ კანონმდებლობის შესაბამისად, რაც გულისხმობს არა ამ პირის ნაცვლად სარჩელის შეტანას, არამედ კანონის შესაბამისად მისი უფლების დაცვას. ამ ნაწილში სააპელაციო სასამართლომ სრულიად გაიზიარა პირველი ინსტანციის დასკვნა (ტ. I, ს.ფ. 53), რომ სარჩელი აღძრულია არასათანადო პირის _ პროფესიული კავშირის მიერ, რომელსაც არა აქვს უფლება, მოითხოვოს მისი წევრების სამუშაოზე აღდგენა.

საზოგადოებრივი გაერთიანებების, მათ შორის, პროფესიული კავშირების შექმნისა და მათში გაერთიანების უფლება საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლით საქართველოს მოქალაქეთათვის გარანტირებული უფლებაა და იგი უზრუნველყოფს დემოკრატიულ საზოგადოებაში ადამიანების თვითგანვითარებას.

“პროფესიული კავშირის შესახებ” კანონის მე-20 მუხლის “ა” პუნქტის მიხედვით, პროფესიულ კავშირს უფლება აქვს პროფკავშირის წევრების შრომითი უფლებების დასაცავად, კანონმდებლობის შესაბამისად, წარადგინოს სარჩელი, შეიტანოს განცხადება და გამოვიდეს სასამართლოში ან შრომითი დავის განმხილველ სხვა ორგანოებში. ამავე კანონის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, პროფესიული კავშირი არის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრული წესით შექმნილი არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი, საქმიანობის მიხედვით _ საერთო საწარმოო, პროფესიული ინტერესებით დაკავშირებულ პირთა (მუშაკთა) ნებაყოფლობითი საზოგადოებრივი გაერთიანება (ორგანიზაცია), რომლის მიზანია თავისი წევრების შრომითი, სოციალურ-ეკონომიკური და სამართლებრივი უფლებებისა და ინტერესების დაცვა და წარმომადგენლობა, ხოლო მე-3 მუხლის მე-12 პუნქტის თანახმად, პროფკავშირის წევრი არის ფიზიკური პირი (მუშაკი, დროებით უმუშევარი, პენსიონერი, სტუდენტი), რომელიც იზიარებს (ეთანხმება) პროფკავშირის წესდებას, ასრულებს მას და ირიცხება პროფკავშირულ ორგანიზაციაში.

აღნიშნული ნორმების ანალიზიდან გამომდინარე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ პროფესიული კავშირის შექმნის მიზანი და საქმიანობის ძირითადი მიმართულება მასში გაერთიანებულ პირთა უფლებების დაცვაა. ამავდროულად, საყურადღებოა და მნიშვნელოვანი, განისაზღვროს პროფკავშირის წევრის დასაცავად სარჩელის წარდგენის დროს პროფესიული კავშირების საპროცესო სტატუსი. ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, პროფესიული კავშირი, რომელიც სარჩელით ითხოვს პროფკავშირის წევრის სამუშაოზე აღდგენას, არის ამავე წევრის, ანუ მოსარჩელის წარმომადგენელი და არა მოსარჩელე.

აღსანიშნავია ის გარემოებაც, რომ პროფკავშირის მიერ სარჩელის აღძვრა პროფკავშირის წევრების შრომითი უფლების დასაცავად ამავე პროფკავშირის წევრებს სადავოდ არ გაუხდიათ, უფრო მეტიც, თვითონაც მიმართეს სასამართლოს იგივე სასარჩელო მოთხოვნით.

საკასაციო სასამართლო ასევე არ იზიარებს სააპელაციო პალატის მიერ შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის “დ” ქვეპუნქტის განმარტებას, კერძოდ:

საქართველოს კონსტიტუციის 30-ე მუხლით აღიარებულია პირის უმიშვნელოვანესი სოციალური უფლება _ შრომის უფლება და დადგენილია, რომ შრომა თავისუფალია. შრომის კონსტიტუციური უფლება გარანტირებულს ხდის პირის თავისუფლებას, შრომითი საქმიანობის არჩევანში და მის განხორციელებაში, ამასთან, აწესებს სახელმწიფოს ვალდებულებას დასაქმებული მოქალაქის შრომითი უფლებების დაცვაში, რაც უზრუნველყოფილია სათანადო კანონით _ შრომის კოდექსით.

შრომითი ხელშეკრულება ვალდებულებითი ხელშეკრულების სპეციალური სახეა და მას კერძო-სამართლებრივი ხელშეკრულებებისაგან განასხვავებს ის გარემოება, რომ შრომითი ხელშეკრულების დადების შემდეგ კერძო სამართლის ერთ-ერთი უმთავრესი _ მხარეთა თანასწორობის პრინციპი გარკვეულ სახეცვლილებას განიცდის და დაქირავებული დამოკიდებულია დამქირავებლის ნებაზე, მის მითითებებზე და მის მიერ განსაზღვრულ სამუშაო თუ ორგანიზაციულ პირობებზე. ამდენად, ამ ურთიერთობებში აშკარად გამოკვეთილია დამქირავებლის უპირატესი მდგომარეობა “სუსტ” მხარესთან _ დაქირავებულთან შედარებით, რაც უდავოდ იწვევს “ძლიერი” მხარის მიერ თავისი უფლებების გადამეტებულად, მეორე მხარის საზიანოდ გამოყენების საშიშროებას. სწორედ ამგვარ “უთანასწორობაში” ბალანსის აღდგენასა და დაცვას ემსახურება შრომის კოდექსი, რომელიც საერთაშორისო კანონმდებლობისა და საქართველოს კონსტიტუციის ნორმების ურთიერთშეჯერებით ადგენს დაქირავებულის უფლებათა დაცვის სტანდარტებს.

საქართველოს კონსტიტუციის 30-ე მუხლის პირველი ნაწილით, შრომა თავისუფალია. შრომის თავისუფლება ნიშნავს იმას, რომ თითოეულ ადამიანს უფლება აქვს, თავისუფლად განახორციელოს შრომითი საქმიანობა, აირჩიოს შრომითი საქმიანობის სფერო, პროფესია და უმუშევრობის დროს ისარგებლოს სახელმწიფო გარანტიით. შრომის თავისუფლება არ ნიშნავს სახელმწიფოს ვალდებულებას, მოქალაქეთა დასაქმებაზე, თუმცა, ამავდროულად, შრომის უფლების კონსტიტუციით აღიარება მიზნად უსახავს სახელმწიფოს, იზრუნოს სოციალურ-ეკონომიკური პირობების გაუმჯობესებაზე, თავისი მოქალაქეების დასაქმების უზრუნველყოფის ხელშეწყობაზე და ამასთან, ამ უფლების სამართლებრივი რეგულირების მიზნით, სათანადო სამართლებრივი რეჟიმის ჩამოყალიბებაზე.

შრომის კონსტიტუციური უფლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია დასაქმების დაცვის უფლება, რაც გულისხმობს დასაქმებულ პირთა დასაცავად გარკვეული სამართლებრივი მექანიზმების არსებობას _ შრომის კოდექსსა თუ შრომის ურთიერთობის მომწესრიგებელ აქტებში დასაქმებულთა უფლების დაცვის მარეგულირებელი საერთაშორისო ნორმების ასახვას. ამ მხრივ უმნიშვნელოვანესია საერთაშორისო აქტები, რომლებიც იცავენ დასაქმებულს სამუშაოდან წინასწარი შეტყობინებისა და ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე გათავისუფლებისაგან. ევროპის სოციალური ქარტიის 4.4 მუხლით (რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 2005 წლის 1 ივლისის ¹1876_რს დადგენილებით), შრომის სამართლიანი ანაზღაურების მიღების უფლების განხორციელების მიზნით, მხარეები ვალდებულებას იღებენ, აღიარონ თითოეული მუშაკის მიერ დასაქმების შეწყვეტის შესახებ შეტყობინების წინასწარი მიღების უფლება. ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის (საქართველოში ძალაშია 1994 წლის 3 აგვისტოდან) მე-6 მუხლის თანახმად, ამ პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ შრომის უფლებას, ხოლო ამავე მუხლის მეორე ნაწილით კი, ამ პაქტით მონაწილე სახელმწიფოთა ღონისძიებანი, ამ უფლების სრულად განხორციელების მიზნით, შეიცავენ პროფესიულ-ტექნიკური სწავლებისა და მომზადების პროგრამებს, განუხრელი ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული განვითარებისა და სრული საწარმოო დასაქმების გზებსა და მეთოდებს ისეთ პირობებში, რომლებიც უზრუნველყოფენ ადამიანის ძირითად პოლიტიკურ და ეკონომიკურ თავისუფლებებს. ადამიანის სოციალურ უფლებებთან დაკავშირებით მნიშვნელოვან დანაწესს ადგენს 1948 წლის 10 დეკემბრის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის (ძალაშია საქართველოს უზენაესი საბჭოს 1991 წლის 15 სექტემბრის დადგენილებით) 22-ე მუხლი, რომლის თანახმად ყოველ ადამიანს, როგორც საზოგადოების წევრს, აქვს სოციალური უზრუნველყოფის უფლება და უფლება, განახორციელოს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ დარგებში, ნაციონალური მეცადინეობისა და საერთაშორისო თანამშრომლობის მეშვეობით და ყოველი სახელმწიფოს სტრუქტურისა და რესურსების შესაბამისად, ის უფლებები, რომლებიც აუცილებელია მისი ღირსების შენარჩუნებისა და პიროვნების თავისუფალი განვითარებისათვის. ეჭვს არ იწვევს ის გარემოება, რომ შრომის თავისუფლება ფართო გაგებით პირდაპირ კავშირშია ადამიანის ღირსებასა და თავისუფალ განვითარებასთან.

ამდენად, ზემოაღნიშნული საერთაშორისო სამართლის ნორმები გვაძლევენ უალტერნატივო დასკვნის საშუალებას დასაქმებულთა შრომის უფლების მინიმალური სტანდარტებით დაცვაზე სახელმწიფოს ვალდებულებაზე და ამასთანავე მის მიზანზე, აღნიშნული სტანდარტების, ქვეყნის ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების თანამდევად, მხოლოდ დაქირავებულის სასარგებლოდ შეცვლაზე. საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულით აღიარებული სახელმწიფოებრივი ნება სოციალური სახელმწიფოს დამკვიდრებისა, პირდაპირ და უშუალო კავშირშია შრომის უფლების დაცვასთან, რაც ცალსახად გულისხმობს დასაქმებულის უფლების დაცვას.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოქმედი შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის “დ” ქვეპუნქტი არ შეიძლება განმარტებულ იქნეს, როგორც დამქირავებლის ცალმხრივი უფლება, ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე გაათავისუფლოს დასაქმებული.

აღნიშნული დასკვნის საფუძველს იძლევა თვით ზემოხსენებული ნორმების არსი, კერძოდ, მითითებული ნორმები ადგენენ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტას შრომითი ურთიერთობის მოშლის საფუძველზე. ამდენად, აღნიშნული ნორმები ადგენენ მხარეთა ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის შედეგს და არა იმ წინაპირობებს, რაც უნდა უძღოდეს სამართლებრივი შედეგის დადგომას. მითითებული ნორმები უფლებააღმჭურველი ნორმებია, რომლითაც ერთ-ერთ მხარეს შეუძლია, მოშალოს ხელშეკრულება. ამდენად, აღნიშნული ნორმები არ შეიძლება იყოს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, ვინაიდან მათში არ არის მოცემული წინაპირობები _ აღწერილობითი ნაწილი. იმისათვის, რომ შემოწმდეს ნორმის გამოყენების საფუძვლიანობა, ესა თუ ის იურიდიული ფაქტები უნდა შეესაბამებოდეს ნორმაში მითითებულ წინაპირობებს და იწვევდეს ამავე ნორმით განსაზღვრულ შედეგს. ზემოაღნიშნული ნორმები ამგვარ წინაპირობებს არ შეიცავენ. შრომის კოდექსის პირველი მუხლის მეორე ნაწილის თანახად, შრომით ურთიერთობასთან დაკავშირებული საკითხები, რომლებსაც არ აწესრიგებს ეს კოდექსი ან სხვა სპეციალური კანონი, რეგულირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმებით, შესაბამისად, ასეთ შემთხვევებში გამოყენებულ უნდა იქნეს სამოქალაქო კოდექსის ის ნორმები, რომლებიც აწესრიგებენ ხელშეკრულების მოშლის საფუძვლებს (სამოქალაქო კოდექსის 352-ე, 405-ე მუხლები).

საგულისხმოა, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 7 აპრილის ¹ 2/1/456 განჩინებით, საკონსტიტუციო სასამართლომ განიხილა რა საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის “დ” ქვეპუნქტის არაკონსტიტუციურობის საკითხი, მიიჩნია, რომ მოსარჩელე მხარის შეხედულება მითითებული ნორმის შინაარსთან დაკავშირებით მცდარია და მიუთითა: “კონსტიტუციურ სარჩელში ყურადღება გამახვილებულია იმაზე, რომ სადავო ნორმა დამსაქმებელს აძლევს თვითნებობისა და დასაქმებულის სამუშაოდან უსამართლო და უპირობო გათავისუფლების საფუძველს. მოსარჩელეთა წარმომადგენელ რ. ლ-იანის მოსაზრებით, სადავო ნორმა არაკონსტიტუციურია მისი შინაარსობრივი დატვირთვის გამო. კოლეგიას მიაჩნია, რომ მოსარჩელე მხარის შეხედულება საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის “დ” ქვეპუნქტის შინაარსთან დაკავშირებით მცდარია. გასაჩივრებული ნორმით არ არის მოწესრიგებული შრომითი ხელშეკრულების მოშლის ინსტიტუტი, ხელშეკრულების მოშლის წესი და პირობები. სადავო ნორმა წარმოადგენს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლების ჩამონათვალის ნაწილს და არა შრომითი ხელშეკრულების მოშლის მარეგულირებელ ნორმას. აქედან გამომდინარე, პოტენციურად შეუძლებელია მსჯელობა საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის “დ” ქვეპუნქტზე, როგორც დამსაქმებლის მხრიდან შრომითი ხელშეკრულების მოშლისას თვითნებობის შესაძლო დამდგენ ნორმაზე.”

ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული განჩინებით არასწორად განმარტა კანონი, მაგრამ მიღებული გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, რაც მისი ძალაში დატოვების საფუძველია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

მ.შ-ძის, ნ.ე-ძის, მ.მ-ძის, რ.კ-ძის, რ.ა-ძის, ი.ც-ძის, თ.ბ-ძის, დ.ხ-ძისა და პროფესიული კავშირების აჭარის რესპუბლიკური გაერთიანების საკასაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდეს.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 11 თებერვლის განჩინება დარჩეს უცვლელად.

საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.