ას-494-463-2010 9 ნოემბერი, 2010 წელი,

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნ. კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მოსამართლეები:

ლ. ლაზარაშვილი, პ. ქათამაძე

სხდომის მდივანი _ ლ.სანიკიძე

კასატორი _ გ. მ-ძე (მოსარჩელე)

წარმომადგენელი _ გ.გ-იანი

მოწინააღმდეგე მხარე _ ბ. ბ-შვილი (მოპასუხე)

წარმომადგენელი _ ც.დ-შვილი

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 8 აპრილის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი _ დანაშაულით მიყენებული მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

გ. მ-ძემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში ბ. ბ-შვილის მიმართ ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად მიყენებული მორალური ზიანის _ 100000 ლარისა და მატერიალური ზიანის _ მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების შესახებ შემდეგი საფუძვლებით: 2003 წლის 24 იანვარს მომხდარი ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად, რაც დადასტურებულია საგამოძიებო მასალებით, მოსარჩელეს დაეჯახა ავტომანქანა, რომელსაც მოპასუხე მართავდა და გ.მ-ძემ მიიღო სხეულის მძიმე დაზიანებები. აღნიშნულის გამო, მას დაუდგინდა პირველი ჯგუფის ინვალიდობა.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ მოსარჩელის მიერ მიღებული დაზიანებები მისი ბრალით გამოწვეული არ არის, ამასთან, მან უკვე გადაუხადა გ.მ-ძეს საკომპენსაციო თანხა და მოსარჩელემ წერილობით განაცხადა, რომ მის მიმართ პრეტენზია აღარ ექნებოდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2009 წლის 3 ნოემბრის გადაწყვეტილებით გ. მ-ძის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც გ. მ-ძემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 8 აპრილის განჩინებით გ.მ-ძის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო: პალატამ აღნიშნა, რომ მოსარჩელის თავდაპირველ სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენდა არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 100 000 ლარის ოდენობით, საქმის მომზადების ეტაპზე მოსარჩელემ სარჩელის მოთხოვნა დააზუსტა და არაქონებრივ ზიანთან ერთად მოითხოვა მატერიალური ზიანის ანაზღაურებაც მიუღებელი ხელფასის სახით, რაც 2003 წლის 24 იანვრიდან 2009 წლის სექტემბრის ჩათვლით შეადგენდა 1724 ლარს. საქმეში წარმოდგენილი შპს „მ-ის“ 2009 წლის 2 თებერვლის ¹2 ცნობის თანახმად, პალატამ დაადგინა, რომ გ. მ-ძე 1988 წლის 20 მაისიდან მუშაობს „საქქალაქმშენის მ-ში“ სამუშაოთა მწარმოებლად. 1996 წელს აღნიშნული საწარმო გარდაიქმნა შპს „მ-ად“. შრომის წიგნაკის მიხედვით, გ. მ-ძე 1988 წლის 20 მაისიდან მუშაობს „საქქალაქმშენის მ-ში“, რომელიც 1996 წლის 31 ოქტომბერს გადაკეთდა შპს „მ-ად“. შრომის წიგნაკით გ. მ-ძის სამუშაოდან განთავისუფლების თარიღი არ ფიქსირდება. პალატამ განმარტა, რომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 და 102-ე მუხლების თანახმად, სასამართლო შებოჭილია არა მარტო მხარეთა სასარჩელო მოთხოვნებისა თუ შესაგებლის ფარგლებში, არამედ მხარეთა მითითებებით, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. მოცემულ შემთხვევაში აპელანტმა ვერ უზრუნველყო სამუშაოდან განთავისუფლების დამადასტურებელი ისეთი დოკუმენტის წარმოდგენა, რაც საფუძვლად დაედებოდა მიუღებელი შემოსავლის მოთხოვნას.

სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება, რომ პირველი ინსტანციის წესით საქმის განხილვისას სათანადოდ არ შეფასებულა საქმეში არსებული დათვალიერების ოქმის სქემა და 2003 წლის 12 თებერვლის ¹27 ცნობა. პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე, 106-ე მუხლებით და მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად დაადგინა საქმეზე სადავო გარემოებები, რომ, ბ. ბ-შვილის ქმედებაში სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო, 2003 წლის 24 იანვარს მომხდარ ავტოავარიასთან დაკავშირებით ქ.თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონული პროკურატურის მიერ 2007 წლის 16 თებერვალს მიღებულ იქნა დადგენილება სისხლის სამართლის საქმეზე წინასწარი გამოძიების შეწყვეტის შესახებ. აღნიშნული დადგენილება გ. მ-ძემ გაასაჩივრა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიაში, თუმცა იგი სასამართლოს 2007 წლის 14 მარტის დადგენილებითა და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიის 2007 წლის 30 მარტის დადგენილებით არ გაუქმებულა. ამ დადგენილების მიხედვით, სისხლის სამართლის საქმეზე წინასწარი გამოძიების შეწყვეტის საფუძველია ბ.ბ-შვილის ქმედებაში სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნების არარსებობა. აღნიშნული დადგენილების, ასევე შსს ქ.თბილისის სასამართლო საექსპერტო-კრიმინალისტიკური სამმართველოს ექსპერტ-კრიმინალისტთა 2003 წლის 12 თებერვლის გამოკვლევის შედეგად პალატამ დაადგინა, რომ ტექნიკური თვალსაზრისით 2003 წლის 24 იანვარს მომხდარი ავტოავარიის თავიდან აცილება ბ.ბ-შვილს არ შეეძლო და “ავტოსაგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების” შესახებ კანონის მოთხოვნები არ დაურღვევია.

პალატამ მიიჩნია, რომ სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, მიუღებელი შემოსავლის სახით მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები არ არსებობს, რის გამოც გ. მ-ძის სარჩელი ამ ნაწილში მართებულად არ დაკმაყოფილდა. პალატამ აღნიშნა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 999-ე მუხლებით პირს ზიანის ანაზღაურება ეკისრება, თუ არსებობს ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების პირობების ერთობლიობა, კერძოდ, თუ არსებობს ზიანი, იგი მიყენებულია მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით, მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებასა და ზიანს შორის არსებობს მიზეზობრივი კავშირი და ზიანის მიმყენებელს მიუძღვის ბრალი. სასამართლომ ბ. ბ-შვილის მიერ მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული მოქმედების ჩადენა ვერ დაადგინა, შესაბამისად, დელიქტური ვალდებულების წარმოშობის ერთ-ერთი მთავარი პირობა _ ზიანის მიმყენებლის ქმედების მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული ხასიათი არ დგინდება.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება გ. მ-ძემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და საქმის დაბრუნება იმავე სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად შემდეგი საფუძვლებით: სააპელაციო პალატამ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 999-ე მუხლის პირველი ნაწილი, 413-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილები, რომლებიც უნდა გამოეყენებინა, არასწორად იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლით და ასევე არასწორად განმარტა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „გ“ პუნქტი, 102-ე მუხლის მეორე ნაწილი. პალატამ განჩინების ფაქტობრივი დასაბუთების ნაწილში გამოტოვა ძირითადი გარემოება იმის შესახებ, რომ, სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის შესაბამისად, კასატორი თბილისის ცენტრალურ კლინიკურ საავადმყოფოში მკურნალობდა დიაგნოზით: ქალა ტვინის ტრავმა, თავის ტვინის დაჟეჟილობა, ნათხემის მარჯვენა ჰემისფეროს ინტრაცერებრალური ჰემატომა ოპერაციის შემდგომ პერიოდში, კბილების ნაწილობრივი ამოვარდნილობა, ზედა ყბის მეორე ტიპის მოტეხილობა, პნევმოთრაქსი. აღნიშნული დაზიანებანი მიეკუთვნება მძიმე ხარისხს, რაც სიცოცხლისათვის სახიფათოა. 2006 წლის 11 დეკემბერს გ.მ-ძის მდგომარეობის გართულების გამო მას დაუდგინდა მარჯვენა ნათხემ ხიდის კუნთის სიმსივნე, ქალა-ტვინის მძიმე ტრავმისმიერი ნარჩენი მოვლენები, ტრავმის შედეგად განვითარებული ინტელექტის ფუნქციის გამოხატული დაქვეითება. მას ჩაუტარდა ოპერაციული, სტაციონარული მკურნალობა და ამჟამადაც იმყოფება სამედიცინო მეთვალყურეობის ქვეშ. აღნიშნულის მიუხედავად, მატერიალური ზიანის - 1724 ლარის მოთხოვნის ნაწილში უარის თქმის მოტივად არასწორად მიეთითა შრომის წიგნაკის არასრულად შევსებულ და შეცდომით გაცემულ ცნობაზე. სასამართლოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლის, ზიანის ანაზღაურების საკითხში ზოგადი ნორმის ნაცვლად, უნდა გამოეყენებინა სპეციალური 999-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რადგან ამავე კოდექსის მე-2 მუხლი სამოქალაქო სამართალში ამკვიდრებს ბრალეული პასუხისმგებლობის პრინციპს, სამოქალაქო კოდექსის 999-ე მუხლი კი, სხვა ცალკეულ მუხლებთან ერთად, გამონაკლისს წარმოადგენს და ადგენს, რომ სატრანსპორტო საშუალების (მომეტებული საფრთხის წყაროს) ექსპლუატაციის შედეგად მიყენებული ზიანი სატრანსპორტო საშუალების მფლობელმა უნდა აანაზღაუროს ბრალის არსებობის მიუხედავად. მხოლოდ დაუძლეველი ძალა ათავისუფლებს მას პასუხისმგებლობისაგან.

პალატამ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლი, რომელიც იძლევა 999-ე მუხლის გამოყენების საფუძველს. გასაჩივრებული განჩინებით საჩივარზე უარის თქმას საფუძვლად უდევს ავტოავარიის საქმეზე წინასწარი გამოძიების შეწყვეტის შესახებ დადგენილება. საგამოძიებო და სასამართლო აქტების საფუძველზე მოპასუხე გათავისუფლდა სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობისაგან, მაგრამ აღნიშნული მტკიცებულებები სამოქალაქო პასუხისმგებლობისაგან განთავისუფლების საფუძველი არ არის. პალატამ არასწორად განმარტა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „გ“ პუნქტის შინაარსი, ვინაიდან მასში იგულისხმება განაჩენით, და არა დადგენილებით, დადგენილი ფაქტები, რომლებიც დამტკიცებას არ საჭიროებენ. სასამართლო ვალდებული იყო, ფაქტები დაედგინა საერთო წესით. პალატამ იურიდიულად არ შეაფასა საქმეში არსებული შემთხვევის ადგილის დათვალიერების ოქმების სქემა-დანართები, რომლითაც მოპასუხემ ავტომანქანა მოსარჩელეს დააჯახა ალ.ყაზბეგის გამზირზე ¹44 სახლის წინ ტროტუარზე. სქემაზე კარგად ჩანს მოპასუხის უხეში გაუფრთხილებლობის შედეგი. ექსპერტის 2003 წლის 12 თებერვლის ცნობა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, მტკიცებულებას არ წარმოადგენს. ასეთად შეიძლება ჩაითვალოს მხოლოდ ექსპერტთა დასკვნები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ გ. მ-ძის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება გაუქმდეს და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის “ბ” ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, ვინაიდან გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

დასახელებული ნორმის თანახმად, საკასაციო სასამართლო სააპელაციო პალატას ხელახლა განსახილველად დაუბრუნებს საქმეს, თუ საქმის განხილვისას აღმოჩნდა, რომ გადაწყვეტილების მიღებისას სასამართლომ არასრულად გამოიკვლია საქმის ის ფაქტობრივი გარემოებები, რაც არსებით გავლენას ახდენენ საქმის შედეგზე, კერძოდ:

მოცემულ შემთხვევაში სადავოს არ წარმოადგენს, რომ 2003 წლის 24 იანვარს მომხდარი ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად გ. მ-ძეს დაეჯახა რა ავტომანქანა, რომელსაც ბ. ბ-შვილი მართავდა, გ.მ-ძემ მიიღო სხეულის მძიმე დაზიანებები. სააპელაციო სასამართლომ გ.მ-ძის სარჩელი არ დააკმაყოფილა იმ საფუძვლით, რომ ბ. ბ-შვილის მიერ მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული მოქმედების ჩადენა ვერ დაადგინდა, შესაბამისად, დელიქტური ვალდებულების წარმოშობის ერთ-ერთი მთავარი პირობა, ზიანის მიმყენებლის ქმედების მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული ხასიათი არ დგინდება.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 999-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მგზავრების გადაყვანისა და ტვირთების გადაზიდვისათვის გათვალისწინებული სატრანსპორტო საშუალების მფლობელი, თუ მისი სატრანსპორტო საშუალების ექსპლუატაციას მოჰყვა ადამიანის სიკვდილი, დასახიჩრება ან ჯანმრთელობის მოშლა, ანდა ნივთის დაზიანება, ვალდებულია, დაზარალებულს აუნაზღაუროს აქედან წარმოშობილი ზიანი.

აღნიშნული ნორმა ითვალისწინებს სამოქალაქო სამართლის ზოგადი პრინციპიდან (პასუხიმგებლობა მიყენებული ზიანის გამო პირს ეკისრება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მისი მოქმედება არის ბრალეული) განსხვავებულ _ სატრანსპორტო საშუალების მომხმარებლის ისეთ განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას, რა დროსაც მისი დაკისრებისათვის ბრალეულობა სავალდებულო არ არის. ამ გამონაკლისს საფუძვლად უდევს ის გარემოება, რომ სატრანსპორტო საშუალება პოტენციური საფრთხის წყაროა და მისი მოხმარება განაპირობებს შედარებით მაღალი ხარისხით საზიანო შედეგების დადგომის შესაძლებლობას, ვიდრე სხვა ჩვეულებრივი საქმიანობისას. ავტოსატრანსპორტო საშუალების ამგვარი თვისების გამო იგი მომეტებული საფრთხის წყაროდაა მიჩნეული და, მიუხედავად იმისა, რომ მისი მოხმარება სამართლებრივად ნებადართულია, პასუხისმგებლობა მომეტებული საფრთხის წყაროდან მომდინარე ზიანისათვის, ჩვეულებრივი სამოქალაქოსამართლებრივი პასუხისმგებლობასთან შედარებით უფრო მკაცრია _ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება მომეტებული საფრთხის წყაროს მფლობელს ბრალის მიუხედავად ეკისრება. აღნიშნული გამოწვეულია იმ მატერიალური ობიექტების ფლობითა და სარგებლობით (ექსპლუატაციით ან ნებისმიერი ფორმით მისი გამოყენებით), რომელსაც განსაკუთრებული ხარისხობრივი თვისება აქვთ და ადამიანის მხრიდან მასზე სრული კონტროლის დამყარება შეუძლებელია. ამავდროულად, სამოქალაქო კოდექსის 999-ე მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების დაკისრებისას სატრანსპორტო საშუალების მფლობელის პასუხისმგებლობა უნდა გამოირიცხოს, თუ ზიანი გამოწვეულია თუნდაც ნივთის ექსპლუატაციის დროს, მაგრამ სხვა გარე ფაქტორების ზემოქმედებით და არა მომეტებული საფრთხის წყაროს თვისებებიდან გამომდინარე. პასუხისმგებლობის მთლიან ან ნაწილობრივ გამომრიცხველ გარემოებად უნდა ჩაითვალოს როგორც დაუძლეველი ძალა (სამოქალაქო კოდექსის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილი), ასევე დაზარალებულის ბრალი.

დაუძლეველი ძალაში იგულისხმება, რომ, მიუხედავად ავტომანქანის გულისყურით მართვისა, ზიანის თავიდან აცილება ვერ ხერხდება. ასეთ შემთხვევაში უნდა დადგინდეს, ზიანი გამოწვეულია თუ არა დაბრკოლებით, რომელიც არ შედიოდა ტრანსპორტის მფლობელის კონტროლის სფეროში და მას გონივრულად არ შეეძლო არც მისი წინასწარ გათვალისწინება და არც დაბრკოლების ან მისი შედეგების თავიდან აცილება, ან დაძლევა, ანუ პირი მოკლებული იყო დაბრკოლებაზე ზემოქმედების შესაძლებლობას.

სატრანსპორტო საშუალების ექსპლუატაციის შედეგად დამდგარი ზიანის დაკისრებისას უნდა გამოირიცხოს დაზარალებულის ბრალიც. დელიქტური ვალდებულებების მომწესრიგებელი ნორმები _ სამოქალაქო კოდექსი 992-1008-ე მუხლები არ ითვალისწინებს შემხვედრი ბრალის საკითხს. ამასთან, სამოქალაქო კოდექსის 326-ე მუხლის თანახმად, წესები სახელშეკრულებო ვალდებულების შესახებ გამოიყენება ასევე სხვა არასახელშეკრულებო ვალდებულებათა მიმართ, თუკი ვალდებულების ხასიათიდან სხვა რამ არ გამომდინარეობს. ამავე კოდექსის 415-ე მუხლის თანახმად, თუ ზიანის წარმოშობას ხელი შეუწყო დაზარალებულის მოქმედებამაც, მაშინ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება და ამ ანაზღაურების მოცულობა დამოკიდებულია იმაზე თუ უფრო მეტად რომელი მხარის ბრალით არის ზიანი გამოწვეული.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს სააპელაციო პალატის დასკვნას გ.მ-ძის სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის თაობაზე იმ საფუძვლით, რომ ბ. ბ-შვილის მიერ მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული მოქმედების ჩადენა ვერ დადგინდა, შესაბამისად, დელიქტური ვალდებულების წარმოშობის ერთ-ერთი მთავარი პირობა, ზიანის მიმყენებლის ქმედების მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული ხასიათი არ დგინდება. ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობის _ პირის ბრალეულობის არსებობა მოცემულ შემთხვევაში აუცილებელი არ არის. ამასთან, სატრანსპორტო საშუალების ექსპლუატაციის შედეგად დამდგარი ზიანის დაკისრებისას უტყუარად უნდა დადგინდეს ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მოთხოვნის გამომრიცხავ გარემოებათა არარსებობა.

ამდენად, საქმის ხელახლა განმხილველმა სასამართლომ, ზემოაღნიშნული დასაბუთების გათვალისწინებით, როგორც ფაქტობრივი, ისე სამართლებრივი თვალსაზრისით უნდა შეამოწმოს გ.მ-ძის სასარჩელო მოთხოვნა და თავის გადაწყვეტილებაში დაასაბუთოს გამოსაკვლევი მოთხოვნის კანონიერება.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

გ. მ-ძის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 8 აპრილის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.