გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3კ-1284-02 3 აპრილი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. ახალაძე (თავმჯდომარე),

ქ. გაბელაია,

ნ. კვანტალიანი

დავის საგანი: ბინაში გადახდილი თანხის დაკისრება (ძირითადი სარჩელი) მიღებული შემოსავლის დაკისრება (შეგებებული სარჩელი).

აღწერილობითი ნაწილი:

დ. ო-მ სარჩელი შეიტანა სასამართლოში და მოითხოვა ბ-ებისათვის გადახდილი 60000 აშშ დოლარის დაბრუნება შემდეგი საფუძვლით: 1997წ. ოქტომბერს მოპასუხეებს: მ. და თ. ბ-ებს შეუთანხმდა 105000 აშშ დოლარად მათი კუთვნილი ბინისა და ავეჯის შეძენაზე. 1997წ. 13 ოქტომბერს გადაუხადა 30000 აშშ დოლარი, შემდგომ გადაიხადა ამდენივე. საბოლოოდ გადასახდელი დარჩა 45000 დოლარი, მაგრამ მისი დაფარვა დათქმულ დროში ვერ შეძლო, რის გამოც ბ-ები განაწყენდნენ და მონახეს სხვა მყიდველი.

მოპასუხეებმა სარჩელი ცნეს 17200 აშშ დოლარის ნაწილში და განმარტეს, რომ დ. ო-ს შეუთანხმდნენ თბილისში, ... მდებარე თავისი საკუთრების სახლის განვადებით ნასყიდობაზე, რაზეც შედგენილ იქნა ხელწერილი. მყიდველს 1997წ. ოქტომბრიდან 1998წ. მაისის ბოლომდე უნდა გადაეხადა 70000 აშშ დოლარი. 1997წ. 13 ოქტომბერს გადაიხადა 10000 აშშ დოლარი, ხოლო შემდგომ _ პროცენტის სახით 7200 დოლარი. სახლი მყიდველმა შეიძინა სასტუმროდ გამოყენების მიზნით. 1998წ. 15 აპრილს თ. ბ-ა მოჰყვა ავტოავარიაში, რითაც ისარგებლა დ. ო-მ და უარი განაცხადა ხელშეკრულებასა და დანარჩენი თანხის გადახდაზე. ო-ს სურდა სახლის მითვისება შეთანხმებულის გადახდის გარეშე. ის მთელი წლის განმავლობაში სახლს იყენებდა სასტუმროდ, აქირავებდა უცხოელებზე და ღებულობდა მოგებას.

კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 4 მაისის გადაწყვეტილებით დ. ო-ს სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: ბ-ებს დაეკისრათ 37000 აშშ დოლარის გადახდა. დანარჩენი 22800 აშშ დოლარის ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა დაუსაბუთებლობის გამო.

სასამართლოს გადაწყვეტილება ორივე მხარემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2001წ. 27 აპრილის გადაწყვეტილებით საჩივრები დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით თ. და მ. ბ-ებს გადასახდელად დაეკისრათ 17200 აშშ დოლარი, დანარჩენ ნაწილში სარჩელს ეთქვა უარი.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება მხარეებმა გაასაჩივრეს საკასაციო წესით.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2001წ. 12 დეკემბრის განჩინებით თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2001წ. 27 აპრილის გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმე დაბრუნდა ხელახალი განხილვისათვის. საკასაციო სასამართლომ გადაწყვეტილების გაუქმებას საფუძვლად დაუდო ის გარემოება, რომ თ. და მ. ბ-ებს სააპელაციო სასამართლოში შეგებებული სარჩელის მიღებაზე საპროცესო ნორმების დარღვევით ეთქვათ უარი. საქმის ხელახალი განხილვის დროს სააპელაციო სასამართლოს 2002წ. 17 აპრილის სხდომაზე ბ-ების შეგებებული სარჩელი წარმოებაში იქნა მიღებული. შეგებებულ სარჩელში მხარეებმა მოითხოვეს 1997წ. ოქტომბრიდან ერთი წლის განმავლობაში სადავო სახლის სასტუმროდ გამოყენების შედეგად მიღებული სარგებლის 69000 აშშ დოლარი დაკისრება, ასევე სახლის არასწორი ექსპლუატაციის გამო მიყენებული ზარალის, 1000 აშშ დოლარის, ანაზღაურება, ბინის უსაფუძვლო დაყადაღებისათვის – 40000 აშშ დოლარის, მკურნალობის ხარჯებისათვის – 2000 აშშ დოლარის, ბანკის კრედიტით სარგებლობის გამო მიყენებული ზიანისათვის – 18400 აშშ დოლარის მორალური ზიანისათვის კი 50000 აშშ დოლარის დოდო ო-სათვის დაკისრება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2002წ. 12 ივნისის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 4 მაისის გადაწყვეტილებით გაუქმდა და საქმეზე მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც დოდო ო-ს სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: მ. და თ. ბ-ებს დ. ო-ს სასარგებლოდ გადახდათ 17200 აშშ დოლარის ექვივალენტი თანხა ლარებში გადახდის დღისათვის დადგენილი კურსით. მათვე გადახდათ დ. ო-ს სასარგებლოდ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის თანხა – 1135 ლარი. სარჩელის დარჩენილი ნაწილის დაკმაყოფილებაზე დ. ო-ს ეთქვა უარი. თ. და მ. ბ-ების შეგებებული სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. დ. ო-ს დაეკისრა მ. და თ. ბ-ების სასარგებლოდ 69000 აშშ დოლარის ექვივალენტი თანხის ლარებში გადახდა დღისათვის დადგენილი კურსით. მ. და თ. ბ-ებს უარი ეთქვათ სარჩელის დარჩენილი ნაწილის დაკმაყოფილებაზე დაუსაბუთებლობის გამო. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ თ. ბ-ა და დ. ო- შეთანხმდნენ თბილისში, ... მდებარე ბ-ას კუთვნილი სახლის გადახდის განვადებით ნასყიდობაზე 70000 აშშ დოლარად. დ. ო-ს თ. ბ-ასათვის 1997წ. 1 ნოემბრიდან 1998წ. 30 მაისამდე უნდა გადაეხადა ყოველთვიურად 15-20 ათასი აშშ დოლარი 2%-ის დარიცხვით. სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ სახლი იყო სასტუმროდ გამოსაყენებლად ვარგისი, კარგი რემონტით. დ. ო-ს პირველად, ფულის გადაცემისთანავე, გადაეცა ბ-ას სახლის გასაღები. აღნიშნული აღიარა თვითონ დ. ო-მ რაც სააპელაციო სასამართლომ სსკ-ს 131-ე მუხლის თანახმად ჩათვალა საკმარის მტკიცებულებად და საფუძვლად დაუდო სასამართლო გადაწყვეტილებას. დადგენილ იქნა ასევე, რომ გადახდის განვადებით ნასყიდობის პირობები დარღვეულ იქნა თვითონ დოდო ო-ს მიერ. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სკ-ს 508-ე მუხლის თანახმად მყიდველის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობისა და უარის თქმისას, ყოველი მხარე ვალდებულია, დაუბრუნოს ერთმანეთს ის, რაც ხელშეკრულებით მიიღეს. ამდენად, ბ-ებმა უნდა დაუბრუნონ ო-ს მიღებული 17200 აშშ დოლარი, დანარჩენ ნაწილში კი ო-ს სარჩელს უარი ეთქვა დაუსაბუთებლობის გამო. რაც შეეხება შეგებებულ სარჩელს და მოთხოვნას სასტუმროს გაქირავებით მიღებული სარგებლის, 69000 აშშ დოლარის, დაბრუნების შესახებ, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად ჩათვალა, რომ დ. ო-ა ბ-ების საკუთრების სახლს 1997წ. ოქტომბრიდან 1998წ. ოქტომბრამდე იყენებდა სასტუმროდ, აქირავებდა 4 უცხოელ პირზე და ღებულობდა სარგებელს. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ გამოიყენა უსაფუძვლოდ გამდიდრების მომწესრიგებელი ნორმები და სსკ-ს 248-ე მუხლის გათვალისწინებით სარჩელი აღნიშნულ ნაწილში დააკმაყოფილა. რაც შეეხება შეგებებული სარჩელის სხვა დანარჩენ მოთხოვნებს, როგორიცაა: 40000 აშშ დოლარი ბინის უსაფუძვლო დაყადაღებისათვის, 18400 აშშ დოლარი ბანკის კრედიტით მიყენებული ზიანისათვის, მკურნალობის ხარჯებისათვის, 50000 აშშ დოლარი არაქონებრივი ზიანისათვის, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ შეგებებული სარჩელის ავტორებმა აღნიშნული ვერ დაასაბუთეს და ვერ წარმოადგინეს მტკიცებულებები, ამიტომ მათი აღნიშნული მოთხოვნები არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2002წ. 12 ივნისის გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანა დ. ო-მ, რომლითაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების გამოტანა შემდეგი საფუძვლით: სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ სახლი 70000 აშშ დოლარად იყო შეფასებული არასწორია, რადგან მხარეთა შორის შეთანხმებული ფასი შეადგენდა 100000 აშშ დოლარის, ავეჯის საფასური კი 5000 აშშ დოლარს, აქედან მას გადახდილი აქვს 60000 აშშ დოლარი. სასამართლომ შეფასების გარეშე დატოვა მოწმეთა ჩვენებები და მოპასუხის აღიარება, რითაც დაარღვია სსკ-ს 105-ე და 131-ე მუხლები. სასამართლომ ასევე არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება იმის თაობაზე, რომ მოპასუხეთა სახლით სარგებლობდა 1998წ. ოქტომბრამდე. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით მოცემულ მოწმეთა ჩვენებები არ შეეფერება სინამდვილეს, რადგან სახლის გასაღები მან უკან დააბრუნა 1998წ. მაისში. სასამართლომ მტკიცებულებათა შეფასება მათი ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური განხილვის საფუძველზე არ განახორციელა, რითაც დაარღვია სსკ-ს 105-ე მუხლის მოთხოვნა. კასატორი ასევე მიუთითებს, რომ სასამართლოს არ უნდა გამოეყენებინა ნასყიდობის მომწესრიგებელი ნორმები, რადგან დაცული არ ყოფილა ხელშეკრულების ფორმა. სასამართლოს გამყიდველის, ასევე მყიდველის მიმართ უნდა გამოეყენებინა უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმები. რაც შეეხება შეგებებულ სასარჩელო მოთხოვნას, სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სკ-ს 979-ე და 985-ე მუხლები, რადგან აღნიშნული მუხლები გამოიყენება საგნის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლოდ ანაზღაურების დროს. სასამართლოს ორივე სასარჩელო მოთხოვნის დაკვალიფიცირებისას უნდა გამოეყენებინა ძველი კოდექსის 486-ე და ახალი სკ-ს 981-ე მუხლები და ისე გამოეტანა გადაწყვეტილება.

სამოტივაციო ნაწილი:

პალატამ შეისწავლა საქმის მასალები, საკასაციო საჩივრის საფუძვლები და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს. შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატას შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია ფაქტობრივი გარემოება, რომ 1997წ. 13 ოქტომბერს მხარეთა შორის მოხდა შეთანხმება, რომლის თანახმად თ. ბ-ა დ. ო-ს მიყიდდა თბილისში, ... მდებარე ბინას, რაშიც დ. ო-ს 1998წ. 30 მაისამდე უნდა გადაეხადა 70000 აშშ დოლარი განვადებით თვეში 15-20 აშშ დოლარის გადახდით, რაზეც დაირიცხებოდა თანხის 2%. აღნიშნულის შესახებ მხარეებმა გააფორმეს შინაურული ხელწერილი. სააპელაციო სასამართლოს მიერ ასევე დადგენილია, რომ 1997წ. ოქტომბრიდან, მას შემდეგ, რაც დ. ო-ს გადაეცა სადავო ბინის გასაღები, იგი ბინას იყენებდა სასტუმროდ, აქირავებდა უცხოელ სტუმრებზე და იღებდა სარგებელს. პალატის მიერ ასევე დადგენილია, რომ თ. ბ-ამ დ. ო-საგან მიიღო ბინის ღირებულების ნაწილი – 17200 აშშ დოლარი. სააპელაციო სასამართლომ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა ო-ს სარჩელი რადგან მიიჩნია, რომ დ. ო-მ ვერ დაადასტურა ფაქტობრივი გარემოება, თითქოს გადახდილი აქვს 60000 აშშ დოლარი, ხოლო 17200 აშშ დოლარის მიღების ფაქტს თვითონ ბ-ები ადასტურებენ და აღნიშნული თანხა დაუბრუნდა დ. ო-ს სკ-ს 508-ე მუხლით, რომლის თანახმად ვალდებულების შეუსრულებლობისა და უარის თქმისას ყოველი მხარე ვალდებულია, დააბრუნოს ის, რაც ხელშეკრულებით მიიღო: პალატა თვლის, რომ სააპელაციო სასამართლომ მოცემულ შემთხვევაში არასწორად გამოიყენა სკ-ს 508-ე მუხლი, რადგან სასამართლომ გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, 1997წ. 25 ნოემბერს ძალაში შესული სამოქალაქო კოდექსი, მაშინ, როდესაც აღნიშნული კოდექსის 1507-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად აღნიშნული კოდექსი ვრცელდება მხოლოდ იმ ურთიერთობებზე, რომელიც წარმოიშვა ამ კოდექსის ამოქმედების შემდეგ. სააპელაციო სასამართლოს მიერ კი დადგენილია ფაქტობრივი გარემოება, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებაზე შეთანხმება მხარეთა შორის ზეპირი ფორმით მოხდა 1997წ. 13 ოქტომბერს, ე.ი ახალი სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე. მხარეთა შორის ზეპირი შეთანხმება ახალი სამოქალაქო კოდექსის მოქმედების პერიოდშიც რომ მომხდარიყო, 508-ე მუხლის გამოყენების საფუძვლები მაინც არ არსებობს, რადგან აღნიშნული მუხლი ეხება ნასყიდობის გადახდას განვადებით. მოცემულ სიტუაციაში მხარეებს შორის არ დადებულა ნასყიდობის ხელშეკრულება კანონით დადგენილი წესით, არ გაფორმებულია წერილობითი ფორმით და არ დადასტურებულა სანოტარო წესით. სკ-ს 183-ე მუხლის თანახმად კი უძრავი ნივთის შესაძენად საჭიროა სანოტარო წესით დამოწმებული საბუთი და შემძენის რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. სკ-ს 323-ე მუხლი ითვალისწინებს, რომ ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი მხარე იღებს ვალდებულებას უძრავ ნივთზე საკუთრება გადასცეს სხვას ან შეიძინოს იგი, უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. ამდენად, სასამართლოს არ უნდა გამოეყენებინა 508-ე მუხლი.

პალატა თვლის, რომ, მართალია, მხარეთა შორის ბინის ნასყიდობის შესახებ მოლაპარაკება მოხდა ახალი სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე, მხარეთა შორის ურთიერთობა დაიწყო ძველი კოდექსის მოქმედების პირობებში, მაგრამ გაგრძელდა ახალი სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედების შემდეგაც. მხარეები არ უარყოფენ, რომ დ. ო-ა თანხას იხდიდა ახალი სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედების შემდეგაც. აქედან გამომდინერე, პალატას მიაჩნია, რომ მხარეთა შორის ხელშეკრულების არ არსებობის გამო მათი რესტიტუცია უნდა მოხდეს ახალი სკ-ს 976-ე მუხლის საფუძველზე (უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმები). პალატა იზიარებს საკასაციო საჩივრის მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ სააპელაციო სასამართლოს უფლება არ ჰქონდა, გამოეყენებინა ნასყიდობის მომწესრიგებელი წესები. რადგან ხელშეკრულება არ არის დადებული კანონით დადგენილი წესით და ბათილია, ამიტომ როგორც გამყიდველის, ისე მყიდველის მიმართ გამოყენებული უნდა იქნეს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმები.

სააპელაციო სასამართლომ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა თ. ბ-ას შეგებებული სარჩელი და სკ-ს 979-ე, 985-ე მუხლების საფუძველზე დ.ო-ს დააკისრა მიღებული სარგებლის დაბრუნება. პალატა იზიარებს საკასაციო საჩივრის მოსაზრებას, რომ მოცემულ შემთხვევაში არასწორად იქნა გამოყენებული სკ-ს 979-ე მუხლი, რადგან აღნიშნული მუხლი სარგებლის უკან დაბრუნების მოვალეობას ადგენს მხოლოდ მაშინ, თუ სარგებელი მიღებულია საგნის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლო ანაზღაურების სახით. მოცემულ შემთხვევაში საგნის ანუ ბინის დაზიანება, განადგურდება ან ჩამორთმევა არ მომხდარა. პალატას მიაჩნია, რომ როგორც სარჩელის, ისე შეგებებული სარჩელის განხილვის დროს სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა სკ-ს 981-ე მუხლი. აღნიშნული მუხლი გულისხმობს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას, თუ მიმღებმა იცოდა ან უხეში გაუფრთხილებლობის გამო მისთვის უცნობი იყო სამართლებრივი საფუძვლის ხარვეზის არსებობა. მოცემულ შემთხვევაში მხარეებმა იცოდნენ, რომ მათ მიერ გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება არ იყო კანონით დადგენილი წესის შესაბამისად გაფორმებული, რომ ფაქტობრივად არ არსებობდა ნასყიდობის ხელშეკრულება და იგი ხარვეზიანი იყო. ამ ნორმის გათვალისწინებით უნდა მოხდეს როგორც სარჩელის, ისე – შეგებებული სარჩელის დაკმაყიფილება და ამ მუხლიდან გამომდინარე შეიძლება სკ-ს 979-ე მუხლების გამოყენება.

სააპელაციო სასამართლომ დააკისრა რა ო-ს მიღებული სარგებლის გადახდა ბ-ას სასარგებლოდ, მიღებული სარგებელი განსაზღვრა დღეში 60 აშშ დოლარად და ასე გადაიანგარიშა თანხა. სააპელაციო სასამართლომ არ გამოარკვია ფაქტობრივი გარემოება, თუ რა ინტენსიურობით იყო დატვირთული სასტუმრო და ასევე მხედველობაში არ მიიღო ის გარემოება, რომ დღეში 60 დოლარი არ წარმოადგენს სარგებელს, იგი არის საფასური, რომელშიც შედის ის ხარჯებიც, რომელსაც სასტუმროს მეპატრონე ეწევა (საუზმე, მომსახურე პერსონალის ხელფასი, სინათლისა და გათბობის გადასახადები და სხვა). 979-ე მუხლით კი გათვალისწინებულია მიღებული სარგებლის უკან დაბრუნება. პალატა თვლის, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ არასწორადაა გამოყენებული სამოქალაქო კოდექსის მუხლები, ურთიერთობები არასწორად არის დაკვალიფიცირებული, რაც სსკ-ს 393-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია, რადგან სააპელაციო სასამართლოს არა აქვს დადგენილი მთელი რიგი ფაქტობრივი გარემოებები, კერძოდ დადგენილი არ არის მიღებული სარგებელი, სადავო ბინის ბ-ებისათვის დაბრუნების დრო და ა.შ. საკასაციო სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას, თვითონ გამოიტანოს გადაწყვეტილება, რის გამოც საქმე ხელახალი განხილვისათვის უნდა დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ს 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

დ. ო-ს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2002წ. 12 ივნისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს იმავე პალატას.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.