ას-68-379-04 13 ივლისი, 2004 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. ახალაძე (თავმჯდომარე),

ნ. კვანტალიანი,

მ. სულხანიშვილი

დავის საგანი: ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

ს/ს ,,ს-მა” სარჩელი აღძრა სასამართლოში მოპასუხე ს/ს «გ-ის» მიმართ ზიანის ანაზღაურების შესახებ. მოსარჩელის განმარტებით, ს/ს «ს-ი» დაფუძნდა სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს 1997წ. 24 ოქტომბრის ბრძანებით და აქციათა 100 პროცენტი დარჩა სახელმწიფო საკუთრებაში. სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს 1998წ. 12 თებერვლის ბრძანების საფუძველზე გამოცხადდა კონკურსი ს/ს «ს-ის» სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ აქციათა პაკეტის საწესდებო კაპიტალის 100%-ის მართვის უფლებით გადაცემაზე და განისაზღვრა საკონკურსო პირობები. კონკურსში მონაწილეობა მიიღეს ახლად დაფუძნებულმა ს/ს «კ-ამ» და ს/ს «ი-მა». სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული აქციების საკონკურსო საფუძველზე მართვის უფლების გადაცემის უზრუნველყოფის კომისიამ გამარჯვებულად ცნო ს/ს «ი-ი». სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროსა და ს/ს «ი-ს» შორის 1998წ. 1 მაისის ხელშეკრულების «ს-ის» სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ აქციათა პაკეტის ს/ს «ი-ისათვის» მართვის უფლებით გადაცემის შესახებ მე-6 მუხლის 6.3.4. პუნქტის თანახმად, მმართველმა საზოგადოებამ ,,ი-მა” პასუხისმგებლობა იკისრა სს «ს-ის» ვალდებულებებზე, მათ შორის დავალიანებებზე მართვის უფლებით გადაცემული წილის შესაბამისად. მმართველი საზოგადოება ს/ს «ი-ი» არ ასრულებდა ს/ს «ს-თან» არსებულ სამეურნეო-სახელშეკრულებო ვალდებულებებს ბუნებრივი გაზის ყიდვა-გაყიდვასა და ტრანსპორტირებაზე, არ იხდიდა ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების საფასურსა და მოხმარებული გაზის საფასურს, რის გამოც ს/ს «ს-ი» ჩავარდა მძიმე ფინანსურ მდგომარეობაში. აღნიშნულს ადასტურებს სარჩელში მითითებული გაუცემელი ხელფასები, გეგმით გათვალისწინებული გაზსადენის აღდგენითი სამუშაოების მოცულობის შეუსრულებლობა, გაზრდილი ტექნოლოგიური დანაკარგები, ასევე ბიუჯეტისადმი ვალის წარმოშობა, რაც მტკიცდება შემოსავლების სამინისტროს მსხვილ გადამხდელთა ინსპექციის 2000წ. 5 ოქტომბრისა და 2001წ. 29 მარტის წერილებით. მოცემულ დოკუმენტებში აღნიშნულია, რომ ს/ს «ი-ის» მართვამდე ს/ს «ს-ს» გააჩნდა ბიუჯეტისადმი ზედმეტობა 280093 ლარის ოდენობით, ხოლო მისი მართვის დასასრულს ბიუჯეტისადმი დავალიანებამ 7.5 მილიონი ლარი შეადგინა. დავალიანებების წარმოშობის ძირითად მიზეზად მოსარჩელემ დაასახელა მმართველი სს «ი-ის» მიერ ქონების მართვის სამინისტროსთან გაფორმებული ხელშეკრულებითა და ასევე ს/ს «ს-თან» სამეურნეო ხელშეკრულებებით ნაკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობა, რადგანაც ამ პერიოდში ს/ს «ი-ი» იყო ს/ს «ს-ის» შემოსავლების განმკარგველი და იგი მიზანმიმართულად არ აძლევდა საშუალებას საზოგადოებას, მოეხდინა ანგარიშსწორება ბიუჯეტთან, დაეფარა საექსპლოატაციო ხარჯები და ანგარიშსწორება ეწარმოებინა სხვა დებიტორ-კრედიტორებთან. მოსარჩელის განმარტებით, ზემოხსენებული დარღვევების შესასწავლად ქონების მართვის სამინისტროს ბრძანებით შეიქმნა ს/ს «ს-ის» სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული აქციათა პაკეტის მართვის შემსწავლელი კომისია, რომელმაც დასკვნაშიც აღნიშნა, რომ ს/ს «ი-ი» ვერ ასრულებს სახელმწიფოს დაკვეთებს, რის გამოც ადგილი ჰქონდა ხელშეკრულების უხეში დარღვევის ფაქტებს. მოცემული საკითხი ასევე შეისწავლა კონტროლის პალატამ, რომელმაც წერილობით მიუთითა სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს, ჩამოერთვა ს/ს «ი-ისათვის» მართვის უფლება. მოსარჩელის მითითებით, 1999წ. დამდეგს მმართველმა საზოგადოება «ი-მა» თანამდებობიდან გაათავისუფლა დირექტორი და წამყვანი სპეციალისტები, რის შემდეგაც დაუბრკოლებლად გააფორმა კაბალური სამეურნეო ხელშეკრულება ბუნებრივი აირის ტრანსპორტირებაზე, რაც ძალაში შევიდა 1999წ. 1 თებერვლიდან. ამ ხელშეკრულების თანახმად, «ი-მა» დაავალდებულა, ხოლო ს/ს «ს-მა» აიღო ვალდებულება, ტექნოლოგიური პროცესებისათვის ბუნებრივი გაზის შესყიდვა ეწარმოებინა ს/ს «ი-იდან». 1999წ. 1 იანვრიდან ს/ს «გ-მა» ყალბი ბრძანების საფუძველზე გაზარდა ბუნებრივი აირის შესასყიდი საბითუმო ტარიფი 123.9 ლარიდან 198,25 ლარამდე, რითაც ს/ს «ს-ს» 1999წ. თებერვალში, მარტში, აპრილსა და მაისში ზედმეტად გადაახდევინა 4294720 ლარი. მოსარჩელის განმარტებით, ს/ს «გ-ის» მიერ აღიარებული ჩათვლებიდან ყურადსაღებია ჩათვლა საქართველოს საგზაო ფონდში. როგორც შემდეგში გაირკვა, ჩათვლები ს/ს «ს-ის» სასარგებლოდ არ განხორციელებულა. მოსარჩელე მოითხოვს ს/ს «გ-ს», რომელმაც დაარღვია ქონების მართვის სამინისტროსთან ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, დაეკისროს საგზაო ფონდისადმი ხელოვნურად წარმოშობილი ვალი – 718238 ლარი.

მოსარჩელემ მიიჩნია, რომ «გ-ის» მიერ ბიზნესგეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების შესრულების შემთხვევაში, ტექნიკურ-ეკონომიკური გათვლებით აირის დანაკარგები წელიწადში შემცირდებოდა მინიმუმ 19%-ით, რისი შემდგომი რეალიზაციის შემთხვევაში საზოგადოება მიიღებდა დამატებით შემოსავალს. ს/ს «ს-მა» მოითხოვა ს/ს «გ-ისათვის» 54.994.247 ლარის გადახდის დაკისრება. პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის მოსამზადებელ ეტაპზე ს/ს «ს-მა» სსკ-ის 83-ე მუხლის შესაბამისად, გაზარდა სასარჩელო მოთხოვნა და მოითხოვა მოპასუხისათვის 60.809401 ლარის დაკისრება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 17 ივნისის გადაწყვეტილებით ს/ს «ს-ის» სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და ს/ს «გ-ს» მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 21257402,5 ლარის გადახდა, რაც მოპასუხემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 25 დეკემბრის განჩინებით გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა, ხოლო საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო კოლეგიის 2003წ. 11 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ს/ს «ს-ის» უფლებამონაცვლის _ შპს «დ-ის» სარჩელი დაკმაყოფილდა და ს/ს «გ-ს» მის სასარგებლოდ დაეკისრა 48170333 ლარის გადახდა. კოლეგიამ დაადგინა, რომ 1999წ. 1 თებერვალს ს/ს «გ-სა” და ს/ს «ს-ს” შორის გაფორმდა სამეურნეო ხელშეკრულება ბუნებრივი აირის ტრანზიტის შესახებ. ამ ხელშეკრულების 2.2 პუნქტის შესაბამისად, «ს-ს” ბუნებრივი აირის შესყიდვა ტექნოლოგიური პროცესებისათვის უნდა ეწარმოებინა ს/ს «ი-იდან”. სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანებით დამტკიცდა ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის მეთოდიკა, რენტაბელობის დონე კი განისაზღვრა 18 პროცენტის ოდენობით. ამ ბრძანების საფუძველზე ს/ს «გ-მა” 1998წ. 24 დეკემბრის ¹59 ბრძანებით ცვლილება შეიტანა 1998წ. 28 ივლისის ¹21 ბრძანებაში და 1999წ. 1 იანვრიდან თვითნებურად გაზარდა ბუნებრივი აირის შესასყიდი საბითუმო ტარიფი 123,9 ლარიდან, რაც დადგენილი იყო 1998წ. 28 ივლისის ¹21 ბრძანებით 198,25 ლარამდე. ს/ს «გ-მა” ამ საკითხზე ისევ სათბობენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ბრძანებაზე დაყრდნობით, 1999წ. 11 მარტს კვლავ გამოსცა ბრძანება, რომლითაც ძალაში დატოვა 1000 მ³ ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასი _ 198 ლარი და 25 თეთრი. როგორც შემდგომში გაირკვა, სათბობენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება რეგისტრირებული არ იყო არც სამინისტროს კანცელარიაში და არც იუსტიციის სამინისტროს ნორმატული აქტების სახელმწიფო რეესტრში, როგორც ამას ითვალისწინებს «ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონის 53-61-ე მუხლები. სწორედ, ამიტომ იგი არ წარმოადგენს იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ნორმატიულ აქტს. კოლეგიამ მიუთითა, რომ სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრომ და ს/ს «გ-მა” არ გაითვალისწინეს, რომ ბუნებრივ აირზე საეალიზაციო ფასი სახელმწიფო რეგულირებადია და იგი უნდა მიეღოთ ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ კანონის მე-6, მე-7 და მე-13 მუხლებისა და «ნორმატიული აქტების შესახებ» კანონის 33-ე და 38-ე მუხლების მოთხოვნათა დაცვით. კოლეგიამ აღნიშნა, რომ მმართველმა საზოგადოება «ი-მა” 1999წ. თებერვალ-მაისში ტექნოლოგიური დანაკარგების სახით ბუნებრივი აირის გაზრდილი ტარიფით შესყიდვით ს/ს «ს-ს” მიაყენა 4,294,79 ლარის ზარალი, რის გამოც იგი სკ-ის 385-ე მუხლის შესაბამისად, ს/ს «ს-ს” უნდა დაბრუნებოდა უსაფუძვლო გამდიდრების შესახებ წესების მიხედვით. იმავე კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი პუნქტისა და «ა” ქვეპუნქტის შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში სადავო თანხის გადახდის ვალდებულება არარსებობდა გაზრდილი ტარიფის დამტკიცებაზე ნორმატიული აქტის არ არსებობის გამო. კოლეგიამ მიიჩნია, რომ ს/ს «ს-ისათვის” ბუნებრივი აირის გაზრდილი ტარიფით შესყიდვის ფაქტი დასტურდებოდა მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი გაანგარიშებით. აუდიტორული დასკვნით ასევე დადგენილია, რომ გაზრდილი ტარიფით «გ-მა” «ს-ს” მიაყენა 4.294.907,8 ლარის პირდაპირი ზარალი. იმის გამო, რომ ს/ს «გ-მა” დაუმტკიცებელი ტარიფით ბუნებრივი აირის ღირებულების გაზრდილი ოდენობით უკანონოდ მიღების შესახებ სამართლებრივ საფუძვლის ხარვეზი თავიდანვე იცოდა, იგი სსკ-ის 981-ე მუხლის შესაბამისად, ვალდებულია, უკანონოდ მიღებულ თანხაზე 869-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული წესით გადაიხადოს პროცენტი. კოლეგიამ იხელმძღვანელა სკ-ის 411-412-ე მუხლებით და მიიჩნია, რომ ს/ს «გ-ისათვის” ს/ს «ს-ისათვის” მიყენებული ზიანი წინასწარ იყო სავარაუდო, ხოლო მისი მოქმედება კი წარმოადგენს ზიანის დადგომის უშუალო შედეგს, რის გამოც ს/ს «გ-ს” შპს «დ-ის» სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 6.831.143 ლარის გადახდა.

კოლეგიამ ჩათვალა, რომ შპს «დ-ის” სასარგებლოდ ქონების მართვის სამინისტროსა და «ი-ს” შორის 1998წ. 1 მაისს დადებული ხელშეკრულების 6.3.4 მუხლის თანახმად, საბიუჯეტო დავალიანება 15.865.562 ლარის ოდენობით, რომელიც წარმოიშვა ს/ს «გ-ის” მართვის პერიოდში, გადასახდელად მასვე უნდა დაეკისროს.

კოლეგიამ ჩათვალა, რომ ქონების მართვის სამინისტროსა და «ი-ს” შორის დადებული ზემოხსენებული ხელშეკრულების 6.3.4 მუხლის, სკ-ის 349-ე და 728-ე მუხლების შესაბამისად, შპს «დ-ის» სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს ს/ს «გ-ს” საქართველოს საბაჟო დეპარტამენტის რეგიონალური საბაჟოს დავალიანება _ 4.194.214 ლარი, ასევე 718.238,00 ლარის ოდენობით.

სასამართლომ დაადგინა, რომ ს/ს «ს-ის” (მიმწოდებელი) და ს/ს «ი-ს” (მყიდველი) შორის ბუნებრივი აირის ყიდვა-გაყიდვის შესახებ 1998წ. 4 მარტის ხელშეკრულების შესაბამისად და იმავე მხარეებს შორის 1998წ. 1 აგვისტოს ბუნებრივი აირის ტრანპორტირების შესახებ ხელშეკრულების თანახმად, ს/ს «ი-ზე” რეალიზებული ბუნებრივი აირისა და «ს-ის” მიერ გაწეულმა მომსახურების ღირებულებამ შეადგინა სულ 3.613.531,88 ლარი. «ს-ის” დავალიანებებმა, რაც «გ-ის” საკუთრებაში მყოფი გაზის მეურნეობებს გააჩნდათ და რაც გადაიწერა «გ-მა”, შეადგინა 1.120.029,9 ლარი, ე.ი სს «გ-ის” ასანაზღაურებელმა თანხამ 1998 წელს შეადგინა 4.733.561,78 ლარი. ს/ს «ი-მა” (ს/ს «გ-ი”) 1998 წელს «ს-ს” ფაქტობრივად აუნაზღაურა 737.566,9 ლარი. აქედან გამომდინარე, ს/ს «ი-ის” დებიტორულმა დავალიანებამ 1998წ. მდგომარეობით ს/ს «ს-ის” მიმართ შეადგინა 3.995.994,9 ლარი. კოლეგიამ დაადგინა, რომ «ს-სა” (გამტარებელი) და «ი-ს” (მიმღები) შორის ბუნებრივი აირის ტრანსპორტირებაზე 1998წ. 1 აგვისტოს ხელშეკრულების შესაბამისად, «გ-ის” ასანაზღაურებელმა ტრანსპორტირებული ბუნებრივი აირის ღირებულებამ 1999 წელს შეადგინა 22.035.005,9 ლარი. 1999წ. 1 თებერვლის ხელშეკრულების 2.2 მუხლის შესაბამისად კი «გ-იდან” ტექნიკური დანაკარგების შევსებისათვის შესყიდული ბუნებრივი აირის ღირებულებამ შეადგინა 10.117.907,8 ლარი. – სს «გ-ის” მიერ ანაზღაურებულია 3.511.900,5 ლარი. «გ-ის” ვალმა კი სარჩელში მითითებული 9.249.124,1 ლარის ნაცვლად 1999 წელს შეადგინა 8.415.197,6 ლარი. ე.ი სულ 1998-1999 წლებში წარმოშობილმა «გ-ის” დავალიანებამ «ს-ის” სასარგებლოდ შეადგინა 12.401.192,4 ლარი. კოლეგიის განმარტებით, მოპასუხე მხარემ მთავარ სხდომაზე განმარტა, რომ შპს «დ-ის» სარჩელი ხანდაზმულია, რომ იგი ეყრდნობა «გ-სა” და ქონების მართვის სამინისტროს შორის 1998წ. 1 მაისის ხელშეკრულებას, რომელიც მოქმედებდა 1999წ. 1 იანვრამდე, ხოლო სარჩელი აღძრულია 2002წ. 15 თებერვალს. ეს მაშინ, როცა «გ-ის” ხელშეკრულება ქონების მართვის სამინისტროსთან შეწყდა არა 1999წ. 1 იანვარს, არამედ 1999წ. 10 სექტემბერს. ხანდაზმულობის ვადა 1999წ. 10 სექტემბრიდან უნდა აითვალოს, რამდენადაც 1998წ. 1 მაისიდან 1999წ. 10 სექტემბრამდე „ს-ის“ აქციათა 100% მართვის უფლებით გადაცემული ჰქონდა სს „გ-ს“, რის გამოც „ს-ი“ სარჩელს ვერ აღძრავდა მინდობილ მესაკუთრის მიმართ, ე.ი. ხანდაზმულობის ვადა მოსარჩელეს მიერ გაშვებული არ არის. სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოპასუხის მიერ „ს-სა“ და შპს „დ-ს“ შორის დადებული მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულების ბათილობის მოტივად მოყვანილია ის გარემოება, რომ თითქოს ამ ხელშეკრულების დადებაზე „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის 54.6 მუხლის შესაბამისად, აუცილებელი ყოფილიყოს ქონების მართვის სამინისტროს თანხმობა, ეს მაშინ, როცა, ჯერ ერთი, აღნიშნული ხელშეკრულება დავის საგანს არ წარმოადგენს და მეორეც, ქონების მართვის სამინისტროს ამ ხელშეკრულების კანონიერებაზე პრეტენზია არ გამოუთქვამს. კოლეგიამ მიუთითა, რომ მოპასუხე უკანონოდ მიიჩნევს ქონების მართვის სამინისტროსა და სს „ი-ს“ შორის 1998წ. 1 მაისს დადებულ ხელშეკრულებას იმ მოტივით, რომ თითქოს იგი ეწინააღმდეგებოდეს საქართველოს პრეზიდენტის 1997წ. 20 აპრილის ¹206 ბრძანებულებას „ს-ის“ საწესდებო კაპიტალში არსებული ქონების ნაწილის „კ-ისათვის“ გადაცემის შესახებ, რომ 1999წ. 15 იანვრის მიღება-ჩაბარების აქტით „ს-ის“ ქონება გადასცემოდეს «კ-ას» და თითქოს ქონების მართვის სამინისტროსთან დადებული ხელშეკრულების მოქმედება შეწყვეტილიყოს 1999წ. 1 სექტემბერს. ეს მოსაზრება კოპლეგიამ უსაფუძვლოდ მიიჩნია.

საოლქო სასამართლოს ზემოხსენებული გადაწყვეტილება ს/ს «გ-მა» გაასაჩივრა საკასაციო წესით და მიუთითა, რომ შპს „დ-ი“ საქმეში მოსარჩელედ ჩაება მას შემდეგ, რაც ს/ს „ს-მა“ მას მოთხოვნის უფლება დაუთმო. სკ-ის 54-ე მუხლის შესაბამისად, მხარემ აღნიშნული გარიგება უცილოდ ბათილად მიიჩნია, ვინაიდან გარიგების ფასი აღემატება 60 მილიონ ლარს, მაშინ, როცა ს/ს „ს-ის“ საწესდებო კაპიტალი ამ თანხაზე ოცჯერ ნაკლებია. ამიტომ ასეთ გარიგებას „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის 54.6 მუხლის „მ“ პუნქტის შესაბამისად, ს/ს „ს-ის“ დამფუძნებლის _ ქონების მართვის სამინისტროს თანხმობა ესაჭიროებოდა. აღნიშნულის გამო, კასატორმა კოლეგიის მსჯელობა, რომ ეს ხელშეკრულება დავის საგანს არ წარმოადგენდა, არასწორად ჩათვალა. კასატორმა არ გაიზიარა სასამართლოს მითითება, თითქოს სკ-ის 349-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელე ის მესამე პირი ყოფილიყოს, ვის სასარგებლოდაც დაიდო ხელშეკრულება ქონების მართვის სამინისტროსა და «ი-ს» შორის. ასევე არ არსებობს არავითარი საკუთრების მინდობა, რადგან მინდობილი საკუთრება მინდობილ მესაკუთრეს უფლებას აძლევს, გაასხვისოს ქონება, რისი უფლებაც სს „ი-ს“ არ გააჩნდა. კასატორის განმარტებით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მხარისათვის დაკისრებული თანხები მხოლოდ მოსარჩელის გაანგარიშებას ეყრდნობა, რომლებიც ს/ს „გ-მა“ სადავოდ გახადა. კასატორის განმარტებით, საქმეზე დაინიშნა საბუღალტრო ექსპერტიზა, მაგრამ ექსპერტებმა ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე უარი განაცხადეს დავალების შესრულებაზე. სასამართლომ ნაცვლად იმისა, რომ ექსპერტთა დაუსაბუთებელი უარი არ მიეღო და საქმე ხელახლა გადაეგზავნა საექსპერტო დაწესებულებისათვის, საქმე სათანადოდ მომზადებულად ჩათვალა და ს/ს «გ-ის» წარმომადგენელთა პროტესტის მიუხედავად, მაინც ჩაატარა მთავარი სხდომა, სადაც სრულიად დაეყრდნო იმ მონაცემებს, რომლებიც მოსარჩელის ერთპიროვნულ პოზიციას გამოხატავდნენ. ექსპერტიზა კი დაინიშნა სარჩელის მოთხოვნის ფინანსური დასაბუთების გასარკვევად. კასატორი არ დაეთანხმა გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის პირველ ნაწილს, რომლითაც ს/ს „გ-ს“ მოსარჩელის სასარგებლოდ 4,294,729.4 ლარი დაეკისრა და რაც 1999წ. იანვარ-მაისში მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის გადახდილი ბუნებრივი აირის საფასურის ნაწილს, კერძოდ, 198,25 ლარსა და 123,9 ლარს შორის ფასთა სხვაობას წარმოადგენდა. სამართლებრივ საფუძვლად მითითებულია ის, რომ ბუნებრივი აირის საფასურზე ფასის გაზრდა 123,9 ლარიდან 198,25 ლარად ს/ს „გ-მა“ განახორციელა სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1993წ. 23 დეკემბრის ¹73 ბრძანებაზე დაყრდნობით, რომელიც ნორმატიული აქტების რეესტრში არ არის გატარებული და, შესაბამისად, არც ნორმატიულ აქტს წარმოადგენდა. აღნიშნულის საფუძველზე სასამართლომ ს/ს «გ-ს» აღნიშნული თანხა უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებზე დაყრდნობით აზღვევინა. ზემოაღნიშნული კასატორმა არ გაიზიარა, ვინაიდან არ არსებობს არც ერთი საკანონმდებლო თუ კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი, რომელიც სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს აღჭურავდა უფლებით, დაედგინა სარეალიზაციო ბუნებრივი აირის საფასური, მით უფრო ნორმატიული აქტის გამოცემით. მხარის აზრით, სასამართლომ ვერ მიუთითა ნორმა, რომელიც გ-მა დაარღვია. ამასთან, ბუნებრივი აირის სარეალიზაციო ფასის სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის ბრძანებით დადგენის შემთხვევაშიც, არსებობდა სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1999წ. 5 მარტის ¹15 ბრძანება, რომელიც 10 მარტიდან ძალაში შესულ ნორმატიულ აქტს წარმოადგენდა და ს/ს „გ-ის“ 1999წ. 11 მარტის ბრძანებისათვის სამართლებრივ საფუძვლად შეიძლება ყოფილიყო გამოყენებული. კასატორის მითითებით, იმ გარემოების დაშვებისასაც, რომ ბუნებრივი აირის სარეალიზაციო ფასის დადგენა სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის ბრძანებით უნდა მომხდარიყო, უსაფუძვლო გამდიდრებას ადგილი მაინც არ ექნებოდა, რადგან მოსარჩელისათვის იმთავითვე იყო ცნობილი, რომ ასეთი ნორმატიული აქტი არ არსებობდა. მას შეეძლო შესაბამისი ნორმატიული აქტის არარსებობაზე დაყრდნობით უარი ეთქვა ფასთა შორის სხვაობის გადახდაზე. მხარის აზრით, სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა არა 976-ე მუხლის პირველი ნაწილი, არამედ ამ მუხლის მეორე ნაწილი. სასამართლოს სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნდა მოპასუხისათვის 1999წ. იანვარ-მაისის პერიოდში 4.294.729.4 ლარის დასაკისრებლად და ასეთი საფუძველი რომც ჰქონოდა ეს საფუძველი იარსებებდა 1999წ. იანვარ-თებერვლისათვის და არა 1999წ. მარტ-მაისისათვის. კასატორმა მიუთითა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის მეორე ნაწილით ს/ს „გ-ს“ მოსარჩელის სასარგებლოდ მიუღებელი შემოსავლის სახით დაეკისრა 6.831.143 ლარი, რაც ბიზნეს-გეგმით გათვალისწინებული 32 მილიონი ლარის ინვესტიციების განუხორციელებლობის შედეგად წარმოქმნილ ზიანს წარმოადგენდა. მხარის აზრით, სასამართლო კოლეგიამ 2002წ. 17 ივნისს ამ საფუძვლით ს/ს «გ-ს» დააკისრა 3.692.320 ლარი, თუმცა საქმის განმეორებითი განხილვის დროს ეს ზიანი გაურკვეველი მიზეზის გამო გაორმაგდა. კასატორის განმარტებით, აღნიშნულ თანხა მოპასუხეს დაეკისრა სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროსთან გაფორმებული ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევის გამო, თუმცა არანაირ სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევას სს „გ-ის“ მხრიდან ადგილი არ ჰქონია. აღნიშნული ხელშეკრულების 4.1.17 პუნქტით ს/ს „გ-ს“ ევალებოდა ეხელმძღვანელა კონკურსში წარდგენილი ბიზნეს-გეგმით და მას შესაბამისი ღონისძიებები უნდა განეხორციელებინა დამკვეთის ანუ «კ-ის» დაკვეთების მიხედვით. მხარის მითითებით, დაკვეთა არ მომხდარა, რაც გამორიცხავს რაიმე ვალდებულების შეუსრულებლობას ს/ს „გ-ის“ მხრიდან. შესაბამისად, არ არსებობს ზიანის ანაზღაურების წინაპირობა. აქედან გამომდინარე, კასატორის აზრით, სასამართლომ სკ-ის 411-ე მუხლი არასწორად გამოიყენა. კასატორმა მოითხოვა თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 11 ნოემბრის გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საქმის მასალების შესწავლისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი გადაწყვეტილების გაუქმების ნაწილში საფუძვლიანია, იგი უნდა დაკმაყოფილდეს და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სსკ-ის 394-ე მუხლის «ე» პუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ გადაწყვეტილების სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ დავის განხილვისას სასამართლოს არ გაურკვევია მოსარჩელის მხარეზე დამოუკიდებელი მოთხოვნის გარეშე ჩართული მესამე პირის უფლებამოსილების საკითხი. კერძოდ:

სასამართლო კოლეგიის @2002წ. 13 მაისის განჩინებით დაკმაყოფილდა ს/ს «ს-ის» განცხადება საქართველოს ქონების მართვის სამინისტროს მოსარჩელის მხარეზე მესამე პირად დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე ჩაბმის თაობაზე. მითითებული განჩინებით სასამართლომ საქმეში მესამე პირის ჩართვა გადაწყვიტა იმ საფუძლით, რომ ვინაიდან ქონების მართვის სამინისტრო ს/ს «ს-ის» აქციათა პაკეტის 100%-ის მფლობელია, სასამართლოს გადაწყვეტილებამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს მის უფლებებსა და მოვალეობებზე.

ამავე სასამართლოს 2004წ. 10 ნოემბრის სხდომაზე მიღებული განჩინებით არ დაკმაყოფილდა საწარმოთა მართვის სააგენტოს წარმომადგენლის შუამდგომლობა მის ნაცვლად საქმეში მესამე პირად საქართველოს ეკონომიკისა და ვაჭრობის სამინისტროს ჩართვის შესახებ იმ მოტივით, რომ ,,განმცხადებელი არ ასაბუთებს, თუ რა გავლენა შეიძლება მოახდინოს ამ სასამართლო გადაწყვეტილებამ მის უფლებებსა და მოვალეობებზე ერთ-ერთი მხარის მიმართ.» დასახელებული განჩინება სამართლებრივად დაუსაბუთებელია. კერძოდ:

სსკ-ის 89-ე მუხლით ყოველ დაინტერესებულ პირს, რომელიც არ აცხადებს დამოუკიდებელ მოთხოვნას დავის საგანზე ან მის ნაწილზე, შეუძლია მიმართოს სასამართლოს განცხადებით, რათა დაუშვას იგი საქმეში მესამე პირად მოსარჩელის ან მოპასუხის მხარეზე, რადგან სასამართლო გადაწყვეტილებას ამ საქმეზე შეუძლია შემდგომში გავლენა მოახდინოს მის უფლებებსა და მოვალეობებზე ერთ-ერთი მხარის მიმართ. მესამე პირად დაშვების საკითხს მხარეთა მოსაზრებების გათვალისწინებით წყვეტს სასამართლო.

მითითებული ნორმის ანალიზი ცხადჰყოფს, რომ მესამე პირების ჩაბმა საქმეში დასაშვებია, თუ მათ სასამართლო გადაწყვეტილების მიმართ იურიდიული ინტერესი გააჩნიათ, რაც გამოვლინდება სასამართლო გადაწყვეტილებით მესამე პირთა უფლებებსა და მოვალეობებზე გავლენის მოხდენის რეალურ შესაძლებლობაში. ამდენად, სასამართლომ მესამე პირის საქმეში ჩართვის საკითხის გადაწყვეტისას უნდა გამოიკვლიოს დავასთან დაკავშირებით პირის იურიდიული ინტერესის არსებობა-არარსებობის საკითხი და დაასაბუთოს ვარაუდი იმისა, რომ მიღებული გადაწყვეტილება გავლენას მოახდენს (ან არ მოახდენს) მესამე პირის უფლებებსა და მოვალეობებზე.

სასამართლომ მხოლოდ ზემოხსენებულ გარემოებათა გამორკვევის შემდეგ და საჯარო სამართლის იურიდიული პირის საქმიანობის წესის განმსაზღვრელი ნორმატიული აქტების აუცილებელი გათვალისწინებით უნდა იმსჯელოს სუბიექტის საქმეში მესამე პირად ჩართვის ან მისი სხვა პირით შეცვლის მიზანშეწონილობაზე.

გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მოპასუხეს დაეკისრა 48.170.333 ლარის გადახდა შპს «დ-ის» სასარგებლოდ. სასამართლო თანხის ოდენობის განსაზღვრისას უმეტეს შემთხვევაში ეყრდნობა სასარჩელო განცხადებაში დაფიქსირებულ მოსარჩელის გაანგარიშებას, აგრეთვე კონტროლის პალატის აქტს, ს/ს «ს-ის» სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ აქციათა პაკეტის მართვის საკითხთა შემსწავლელი კომისიის დასკვნას; ს/ს «ს-ის» მიერ წარმოდგენილ აუდიტორულ დასკვნებს. აღნიშნულ დოკუმენტებში მითითებული გარემოებების სისწორისა და სიზუსტის ექსპერტის მიერ შემოწმება მოითხოვა თვით შპს «დ-მა.» სასამართლო კოლეგიის 2003წ. 14 მაისის საბუღალტრო ექსპერტიზის დანიშვნის განჩინებითაც მითითებულ გარემოებათა სისწორე მხოლოდ სპეციალისტის ცოდნის გამოყენებითაა შესაძლებელი. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ საქმეზე საბუღალტრო ექსპერტიზის დასკვნა მიღებული არ არის. ასეთ შემთხვევაში სასამართლოს უნდა ემსჯელა, რატომ გამოირიცხა სპეციალისტის ცოდნის გამოყენების აუცილებლობა.

ამასთან, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით სასამართლოს არ დაუსაბუთებია, რომელ უდავო დოკუმენტებთან ურთიერთშეჯერებით დასტურდება სასარჩელო განცხადებით წარმოდგენილ გაანგარიშებათა უტყუარობა და რამდენად საკმარის მტკიცებულებას წარმოადგენს იგი. აღნიშნულით სასამართლო კოლეგიის მიერ დარღვეულია სსკ-ის 105-ე მუხლის მეორე ნაწილი, რომლის თანახმად, სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს სასამართლო სხდომაზე მათს ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ.

გადაწყვეტილების მესამე პუნქტით მოპასუხეს დაკისრებული აქვს ს/ს «ს-ის» საბიუჯეტო დავალიანების 15.865.562 ლარის ოდენობით გადახდა შპს «დ-ის» სასარგებლოდ. ამ შემთხვევაში სასამართლო ეყრდნობა სასარჩელო განცხადებაში მითითებულ გარემოებას საბიუჯეტო დავალიანების არსებობის თაობაზე და მსხვილ გადამხდელთა ინსპექციის 2002წ. 15 აპრილის შედარების აქტს.

მოცემულ შემთხვევაში სასამართლოს არ გამოუკვლევია ს/ს «ს-ის» მიერ საბიუჯეტო დავალიანება გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გამოტანის დროისათვის გადახდილი იყო თუ არა. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულებით შესაძლებელი იყო თუ არა საბიუჯეტო დავალიანების გადახდის დათმობა, ვინაიდან სკ-ის 204-ე მუხლის თანახმად, თუ ვალის გადაკისრების შესახებ შეთანხმდნენ მესამე პირი და მოვალე, მაშინ გადაკისრების ნამდვილობა დამოკიდებულია მოთხოვნის მფლობელის თანხმობაზე. კრედიტორის _ საგადასახადო ორგანოს თანხმობის არსებობა კი სასამართლოს მიერ დადგენილი არ არის.

აღნიშნულზე მსჯელობისას სასამართლომ ასევე უნდა გაითვალისწინოს საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 30-ე მუხლის მესამე ნაწილი, რომლის ძალითაც «საგადასახადო ვალდებულება სრულდება უშუალოდ გადასახადის გადამხდელის მიერ, თუ საგადასახადო კანონმდებლობით სხვა რამ არ არის დადგენილი. საგადასახადო კანონმდებლობით დადგენილ შემთხვევაში საგადასახადო ვალდებულების შესრულება შეიძლება დაეკისროს სხვა ვალდებულ პირს». ზემოხსენებული ცხადჰყოფს, რომ საგადასახადო სამართალი, სამოქალაქო კანონმდებლობისაგან განსხვავებით, გამორიცხავს ამ ურთიერთობიდან წარმოშობილი მოვალეობების გადაკისრებას მესამე პირებზე. მხარეებს არა აქვთ უფლება, მოაწესრიგონ თავიანთი საგადასახადო ვალდებულებები გარიგების საშუალებით. საქართველოს კონსტიტუციის 94-ე მუხლის პირველი ნაწილით სავალდებულოა გადასახადებისა და მოსაკრებლების გადახდა კანონით დადგენილი ოდენობით და წესით. აღნიშნული წესების საწინააღმდეგოდ მხარეთა შეთანხმება მართლსაწინააღმდეგო გარიგებაა და სკ-ის 54-ე მუხლით იგი ბათილად უნდა იქნეს მიჩნეული.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 25 დეკემბრის განჩინებით საოლქო სასამართლოს მიეთითა გამოეკვლია მტკიცებულებები და სათანადო სამართლებრივი შეფასება მიეცა მათთვის, რაც სასამართლოს არ გაუთვალისწინებია. კერძოდ:

სასამართლო გადაწყვეტილების მეექვსე პუნქტით მოპასუხეს დაეკისრა 12.401.192,4 ლარის გადახდა. სასამართლოს ეს დასკვნა ეყრდნობა: 1. ს/ს «ს-სა» და ს/ს «ი-ს» შორის ბუნებრივი აირის ყიდვა-გაყიდვის 1998წ. 4 მარტის ხელშეკრულებას, რომლის 3.13 პუნქტით ხელშეკრულების მოქმედების ვადა განისაზღვრა 3 თვით _ 1998წ. 4 ივნისამდე. 2. ს/ს «ს-სა» და ს/ს «ი-ს» შორის 1998წ. 1 აგვისტოს გაზის ტრანსპორტირების ხელშეკრულებას, რომლის მოქმედების ვადა განისაზღვრა 1998წ. 13 დეკემბრის ჩათვლით. ამავე ხელშეკრულებით დაწესდა ანგარიშსწორების წესი, რომლის თანახმად ბუნებრივი აირის ტრანსპორტირების ღირებულების დაფარვა წარმოებს ავანსის სახით ყოველი თვის 10 და 25 რიცხვებში. 3. 1998წ. თებერვლის ს/ს «გ-სა» და ს/ს «ს-ს» შორის ბუნებრივი აირის მიწოდების ხელშეკრულებას, რომლის 4.4 პუნქტითაც დადგენილი იყო, რომ ანგარიშსწორება უნდა ეწარმოებინათ მომდევნო თვის 15 რიცხვში. მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის არსებობდა რა პერიოდულად შესასრულებელი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობანი, სასამართლომ, იმის გათვალისწინებით, თუ როდის იქნა სარჩელი სასამართლოში შეტანილი, უნდა გამოარკვიოს ამ მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხი. ამ მიმართებით კოლეგიამ უნდა დაადგინოს, როდის გაიგო ან უნდა გაეგო მოსარჩელეს მისი უფლებების დარღვევის შესახებ.

გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით კასატორს დაეკისრა ბუნებრივი აირის გაზრდილი ტარიფით შესყიდვით გამოწვეული ზიანის 4.294.729,4 ლარისა და მასზე დარიცხული პროცენტის 3.865.255 ლარის გადახდა. სასამართლო კოლეგიის მოსაზრებით, აღნიშნული თანხა ვალდებულების გარეშეა გადახდილი, რამაც ს/ს «გ-ის» უსაფუძვლო გამდიდრება გამოიწვია. მოცემულ შემთხვევაში სასამართლომ სკ-ის 976-ე მუხლზე დაყრდნობით ს/ს «გ-ს» ისე დააკისრა თანხის უკან დაბრუნება, არ გამოურკვევია, მიღებული ბუნებრივი აირის რეალიზაცია რა ფასში მოახდინა თვით ს/ს «ს-მა» და შესაბამისად, რეალურად განიცადა თუ არა მან ზიანი.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა თვლის, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება სსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

ს/ს «გ-ის» წარმომადგენლების ვ. ა-ის და ა. კ-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 11 ნოემბრის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.