ას-833-885-2011 18 ოქტომბერი, 2011 წელი,

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის შემადგენლობა

ნუნუ კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

პაატა ქათამაძე, ბესარიონ ალავიძე

სდომის მდივანი _ ლელა სანიკიძე

კასატორი _ ვქ. ა-ი

წარმომადგენელი _ ბ. ბ-ი, ი. კ-ე

მოწინააღმდეგე მხარე _ ვ. ა-ი

წარმომადგენელი _ Eნ. ბ-ა, ე. ზ-ი

გასაჩივრებული განჩინება _ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 14 მარტის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება

დავის საგანი – ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ვ. ა-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ვქ. ა-ის მიმართ ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნით, შემდეგი დასაბუთებით: ვ. ა-ი და მისი მეუღლე ნ. ა-ი არიან ხანდაზმულები და მოვლასა და პატრონობას საჭიროებენ. მოსარჩელემ ძმის შვილს ვქ. ა-ს შესთავაზა თავიანთი მოვლა და რჩენა, გარდაცვალების შემთხვევაში კი თავისი უძრავი ქონების მისთვის დატოვება. მოპასუხემ ბოროტად გამოიყენა მოსარჩელის უმწეო მდგომარეობა, ქართული ენის არცოდნა და 2008 წლის 29 აგვისტოს ხელი მოაწერინა ქართულ ენაზე შედგენილ ნასყიდობის ხელშეკრულებას საჯარო რეესტრში, რომლის შინაარსი მოსარჩელისათვის უცნობი იყო. მოსარჩელემ ხელშეკრულებას ხელი რუსულ ენაზე მოაწერა. ამის შემდგომ მოპასუხე ორი კვირით ცხოვრობდა მოხუცებთან და შემდგომ თბილისში გაემგზავრა, რამდენჯერმე მოინახულა მოსარჩელე და დაეხმარა მცირედი თანხით, რომელმაც ჯამში შეადგინა 1400 ლარი. როდესაც მოსარჩელემ ვქ. ა-ს სთხოვა მოვლა და პატრონობა, პასუხად უარი მიიღო. უძრავი ქონების გასხვისების თაობაზე მოსარჩელემ შეიტყო მას შემდეგ, როდესაც 2009 წლის პირველ სექტემბერს საგადასახადო ორგანოდან მიუვიდა წერილი წლიური დეკლარაციის წარდგენის მოთხოვნით, რადგან მას 2008 წელს მიღებული ჰქონდა 40 000 ლარზე მეტი. მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ ხელშეკრულების გაფორმების შემდგომ, ვქ. ა-მა არ მისცა მოსარჩელეს ხელშეკრულების ეგზემპლარი და შესაბამისად მოსარჩელემ არ იცოდა ხელშეკრულების შინაარსი, მას სჯეროდა, რომ სადავო დოკუმენტზე ხელმოწერით მხოლოდ უძრავი ქონების შეფასება მოახდინეს, როგორც განუმარტა მოპასუხემ. მან მეზობლის დახმარებით წაიკითხა წერილი, რადგან ქართული ენა არ იცის. მოსარჩელემ ნათესავის დახმარებით საჯარო რეესტრიდან შეიტყო, რომ უძრავი ქონება გაყიდული ჰქონდა. ხელშეკრულებაში აღმოჩნდა ჩანაწერი, რომ ვ. ა-ს მიღებული ჰქონდა 50 000 ლარი, რაც სიმართლე არ არის. ა-ებიDდღემდე იღებენ სახელმწიფოსაგან სოციალურ დახმარებას, როგორც სიღატაკის ზღვარს მიღმა ოჯახი და მათ ასევე მეზობლებიც ეხმარებიან. მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებამ, მოტყუებით გაეფორმებინა მშობლიური ენის არმცოდნე მოხუც ბიძასთან ნასყიდობის ხელშეკრულება, მოსარჩელე ყოველგვარი სახსრების გარეშე დატოვა.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო შემდეგი დასაბუთებით: მოსარჩელის მხრიდან არ ყოფილა შემოთავაზება სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებისა დადებისა. მხარეების ნება მიმართული იყო ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისაკენ. მოსარჩელემ იცის ქართული ენა და ის სრულად აცნობიერებდა გარიგების შინაარსს. ის ფაქტი რომ, მოსარჩელეს საშუალო განათლება რუსულ ენაზე აქვს მიღებული არ არის იმის მტკიცებულება, რომ მან ქართული არ იცის. მოსარჩელემ ხელშეკრულებას ხელი მოაწერა საჯარო რეესტრში კანონით დადგენილი წესით. ნასყიდობის თაობაზე მისთვის ცნობილი იყო მაშინ, როდესაც ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას. თუნდაც მოტყუებით დაედებინებინა ხელშეკრულება, მოსარჩელეს გაშვებული აქვს ერთწლიანი შედავების ვადა.

ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2010 წლის 2 სექტემბრის გადაწყვეტილებით ვ. ა-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ვ. ა-მა.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 14 მარტის გადაწყვეტილებით ვ. ა-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2010 წლის 2 სექტემბრის გადაწყვეტილება და ვ. ა-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი 2008 წლის 29 აგვისტოს უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება შემდეგი დასაბუთებით: პალატამ არ გაიზიარა ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს მიერ იმ ფაქტის დადგენა, რომ 2008 წლის 29 აგვისტოს ვ. და ვქ. ა-ებს შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება და დაადგინა, რომ მხარეთა შორის დაიდო სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება. პალატამ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს შემდეგი სამართლებრივი შეფასება მისცა: სამოქალაქო კოდექსის 50-ე და 52-ე მუხლების მიხედვით, იმის გასარკვევად, თუ რა გარიგება დადეს მხარეებმა, საკმარისი არ არის მხოლოდ წერილობით დაფიქსირებული ხელშეკრულება. აუცილებელია იმის დადგენა, თუ რომელი სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ მიმართეს მხარეებმა გამოვლენილი ნება. სადავო არ არის და დადგენილია, რომ ვქ. ა-ი, ფაქტობრივად არ დაუფლებია შეძენილ უძრავ ქონებას. ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების შემდეგ და საქმის განხილვის პერიოდშიც, სადავო უძრავ ქონებას ფლობს ვ. ა-ი და მას სხვა საცხოვრებელი არ გააჩნია. ვ. ა-ი რეგისტრირებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და იღებს საარსებო შემწეობას. აღნიშნულით დასტურდება, რომ ვ. ა-ს 2008 წლის 29 აგვისტოს გარიგებით გასხვისებული ქონება არ დაუთმია და არც გარიგებით გათვალისწინებული თანხა 50 000 ლარი არ მიუღია. სააპელაციო სასამართლოში დაკითხულ მოწმეთა ჩვენებებით დასტურდება, რომ მხარეთა შორის ნასყიდობის ხელშეკრულება არ დადებულა. მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ვქ. ა-ი მოუვლიდა ვ. ა-ს და სანაცვლოდ მიიღებდა უძრავ ქონებას. მოწმეთა ჩვენებები დამაჯერებელია, თანამიმდევრულია და ვერც აპელანტის მოწინააღმდეგე მხარემ მიუთითა მათ შეუსაბამობასა და არასარწმუნოობაზე. გამომდინარე აქედან, პალატამ დაადგინა, რომ 2008 წლის 29 აგვისტოს ვ. ა-ს არ გამოუვლენია ნება, ანაზღაურების სანაცვლოდ, ვქ. ა-ისათვის უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების გადაცემის, ხოლო ვქ. ა-ს არ გამოუვლენია ნება ანაზღაურების სანაცვლოდ, ვ. ა-ის კუთვნილ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიღებისა. შესაბამისად მხარეთა შორის არ დადებულა ნასყიდობის ხელშეკრულება. პალატამ მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც ვქ. ა-მა იკისრა ვალდებულება ერჩინა ვ. ა-ი, ხოლო ვ. ა-მა _ საკუთრებაში გადაეცა ვქ. ა-ისათვის თავისი კუთვნილი ქონება. შესაბამისად, სამოქალაქო კოდექსის 941-ე მუხლის თანახმად, მხარეთა შორის დაიდო სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება. პალატა არ დაეთანხმა აპელანტს, რომ სადავო გარიგება დაიდო მოტყუებით. სამოქალაქო კოდექსის 81-ე მუხლის თანახმად, გარიგება მოტყუებით დადებულად ითვლება მაშინ, როცა მოტყუება იწვევს ნების გამოვლენას. მოცემულ შემთხვევაში, მხარეთა ნების გამოვლენა მოტყუებას არ გამოუწვევია: მართალია მხარეებმა გააფორმეს არა ის გარიგება, რომელიც სინამდვილეში დადეს, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მხარეთა შორის, სინამდვილეში დადებული გარიგება იყო მოტყუების შედეგი _ მხარეებს სურდათ სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების დადება და სწორედ ეს გარიგება დაიდო მათ შორის. სადავო ხელშეკრულება არ არის არც შეცდომით დადებული გარიგება. გარიგება, როდესაც მხარეები განზრახ ცვლიან რეალურად დადებული გარიგების შინაარსს არ შეიძლება ჩაითვალოს შეცდომით დადებულად. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მხარეებმა წერილობით გამოავლინეს ნება იმ გარიგების დადებისა, რომელიც სინამდვილეში მათ შორის არ დადებულა, ე.ი. მხარეებმა წერილობითი გამოვლენილი ნებით დაფარეს სხვა გარიგება. ეს ნიშნავს, რომ მხარეებს არ სურდათ ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული იურიდიული შედეგის დადგომა. მათი მიზანი იყო გარიგებით დამდგარიყო სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგები. სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება ბათილია. სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, გარიგების მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს დაფარული გარიგების ანუ სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების მიმართ მოქმედი ნორმები. სამოქალაქო კოდექსის 942-ე და 945-ე მუხლები არ გამორიცხავს ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში სარჩენის მიერ მარჩენალისათვის უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემას. თუმცა 942-ე მუხლის თანახმად, უძრავი ქონების გადაცემის შემთხვევაში, ხელშეკრულება უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. სადავო ხელშეკრულება სანოტარო წესით დამოწმებული არ არის. სამოქალაქო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება ბათილია. შესაბამისად, სადავო გარიგება ბათილია და არ წარმოშობს გარიგებით გათვალისწინებულ სამართლებრივ შედეგებს. რადგან ვქ. ა-ის სახელზე საჯარო რეესტრში, სადავო ქონებაზე, რეგისტრირებულია უფლება ბათილი გარიგების საფუძველზე ანუ არარსებული უფლება, ეს ჩანაწერი უნდა გაუქმდეს და სადავო ქონება საჯარო რეესტრში ვ. ა-ის საკუთრებად უნდა აღირიცხოს. სამოქალაქო კოდექსის 949-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, ხელშეკრულების შეწყვეტისას გადაცემული უძრავი ქონება უბრუნდება სარჩენს. დადგენილია, რომ მხარეთა შორის დადებული სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება შეწყვეტილია. ამიტომ, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე მარჩენალის ე.ი. ვქ. ა-ისათვის გადაცემული უძრავი ქონება სარჩენს, ანუ აპელანტს უნდა დაუბრუნდეს. პალატა არ დაეთანხმა აპელანტის მოწინააღმდეგე მხარის პოზიციას მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზე. სამოქალაქო კოდექსი არ ითვალისწინებს სპეციალურ ვადას მოსაჩვენებლად დადებული გარიგების შეცილებისათვის. მაშასადამე, გარიგება შეიძლება შეცილებულ იქნას, ზოგადად, გარიგების შეცილებისათვის დადგენილ ვადაში. სამოქალაქო კოდექსის 129-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი ვადები გასული არ არის და სარჩელი არაა ხანდაზმული.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ვქ. ა-მა შემდეგი საფუძვლებით: სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა საპროცესო კანონმდებლობის უხეში დარღვევით, კერძოდ, სააპელაციო სასამართლოში სხდომის დროს მოხდა იმ მოწმეების დაკითხეს, რომლებიც პირველი ინსტანციის სასამართლოში ესწრებოდნენ პროცესს და თავიდან ბოლომდე ჰქონდათ მოსმენილი საქმის არსი, რაც იმთავითვე არღვევს საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილ წესებს მოწმეთა დაკითხვის შესახებ. მიღებული გადაწყვეტილების ერთადერთ მტკიცებულებად სასამართლო მიიჩნევს მოწმეთა ჩვენებას, რომელიც სასამართლოს მხრიდან საპროცესო კანონმდებლობის იგნორირებით არის მიღებული. აღნიშნული კი მეტყველებს იმაზე, რომ სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა და მოწმეების დაკითხვის მიზანშეწონილობის დასაბუთების მიზნით არასწორად განმარტა კანონი. მოსარჩელემ როგორც სარჩელის წარდგენისას, ასევე სააპელაციო საჩივარში თვითონ განსაზღვრა ის კონკრეტული საფუძვლები, რითაც მოითხოვდა 2008 წლის 29 აგვისტოს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობას. ეს საფუძვლებია: 1. მოსარჩელეს ეგონა, რომ ხელი მოაწერა უძრავი ქონების შეფასების აქტს და 2. მოსარჩელემ არ იცოდა ქართული ენა და მოპასუხემ იგი გარიგების დადების მიზნით მოატყუა და არ მისცა შესაძლებლობა ესარგებლა თარჯიმნით. სასამართლო მიღებულ გადაწყვეტილებაში მიუთითებს და ცალსახად აფიქსირებს, რომ სადავო გარიგება არ არის მოტყუებით დადებული გარიგება და იგი არ იზიარებს აპელანტის პოზიციას, თუმცა უფრო ქვემოთ განვითარებულ მსჯელობაში სასამართლო სცდება დავის საგანს და სადავო გარიგებას მიიჩნევს მოსაჩვენებლად დადებულ გარიგებად და აღნიშნავს, რომ ამ გარიგებით მხარეებმა დაფარეს სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება, რომელიც როგორც ფორმადაუცველი გარიგება ბათილად უნდა იქნას ცნობილი სასამართლოს მიერ. აღნიშნული ქმედებით სასამართლომ უგულებელყო საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპი, რომლის შესაბამისადაც მხარეები თვითონ ირჩევენ, თუ რა ფაქტები დაუდონ საფუძვლად სარჩელს. სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 და მე-4 მუხლები. რაც შეეხება სარჩელის ხანდაზმულობას, მოსარჩელე გარიგებას მიიჩნევს მოტყუებით დადებულად და ამ შემთხვევაში ხანდაზმულობის ვადა ერთი წელია. კასატორი სადავოდ ხდის სასამართლოს მხრიდან იმ ფაქტის დადგენას, რომ მხარეებს სურდათ ერთმანეთთან დაედოთ სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება, მაშინ როცა ეს ფაქტი თავად მოსარჩელეებმა უარყვეს სასამართლოში დაკითხვისას. სასამართლომ არასწორად მიიჩნია დადგენილად ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ მოსარჩელე მხარეს გარიგებით გათვალისწინებული თანხა 50 000 ლარი არ მიუღია. გარიგებაში მითითებულია, რომ მოსარჩელე მხარემ გარიგებით განსაზღვრული თანხა მიიღო სრულად. ასევე, საქმეზე წარმოდგენილ იქნა საშემოსავლო გადასახადის გადახდის დამადასტურებელი საგადასახადო დავალების ქვითარი, რაც ასევე უდავოდ ადასტურებს იმ ფაქტობრივ გარემოებას, რომ მოსარჩელემ თანხის მიღების სანაცვლოდ საგადასახადო უწყებას გადაუხადა მოქმედი კანონმდებლობით გათვალისწინებული საშემოსავლო გადასახადი. სასამართლომ ასევე არასწორად მიიჩნია დადგენილად ის გარემოება, რომ ვქ. ა-ი არ დაუფლებია შეძენილ ქონებას. აღნიშნული გარემოების დასადასტურებლად სასამართლო მიუთითებს იმაზე, რომ მოსარჩელე და მისი მეუღლე დღემდე ცხოვრობენ სადავო ფართში. კასატორს მიაჩნია, რომ მფლობელობა საერთოდ არ გულისხმობს ნივთის ფაქტობრივ ფლობას, მფლობელობა ნივთზე იურიდიული ბატონობაა. საჯარო რეესტრში სადავო ქონება აღრიცხულია ვქ. ა-ის სახელზე საკუთრების უფლებით. სასამართლომ მიიჩნია დადგენილად ის გარემოება, რომ გარიგება, რომლითაც იფარებოდა სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება დადებული არ ყოფილა რთული წერილობითი ფორმით ანუ სანოტარო წესით, ის ბათილად უნდა ყოფილიყო ცნობილი. სასამართლომ არ მისცა შეფასება მთავარ ფაქტობრივ გარემოებას, კერძოდ, სადავო არ არის, რომ გარიგებაზე ხელმოწერა შეასრულა ვ. ა-მა. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში მოდავე მხარეთა რეალური ნება შეესაბამებოდა არა ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებას, არამედ სამისდღეშიო ხელშეკრულების დადებას. შესაბამისად, თავად სასამართლოს ამ მოტივაციითვე გამოირიცხება მითითება იმ გარემოებაზე, რომ ვ. ა-ის მხრიდან გარიგებაზე ხელმოწერისას ნების გამოვლენის ნაკლს ადგილი არ ჰქონია. თუ ეს ასეა, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ გარიგება არ არის დამოწმებული ნოტარიუსის მიერ არ შეიძლება გახდეს გარიგების ბათილობის საფუძველი, რამდენადაც მოსარჩელე ნების გამოვლენას სადავოდ არ ხდის.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის პირველი ნაწილის “ა” და “ბ” ქვეპუნქტების თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი და სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა. საკასაციო პალატის აზრით, სააპელაციო სასამართლომ სამართლებრივად სწორად შეაფასა დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევა არ დგინდება.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2008 წლის 29 აგვისტოს ვ. და ვქ. ა-ებს შორის გაფორმდა ვ. ა-ის საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი სახლის ნასყიდობის ხელშეკრულება. ვქ. ა-ი შეძენილ უძრავ ქონებას ფაქტობრივად არ დაუფლებია, მას მუდმივად ფლობს ვ. ა-ი და სხვა საცხოვრებელი არ გააჩნია. ვქ. ა-ი არის ვ. ა-ის ძმისშვილი. ვ. ა-ი რეგისტრირებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და იღებს საარსებო შემწეობას.

საკასაციო სასამართლოს დასკვნით, სააპელაციო პალატამ სავსებით სწორად გაიზიარა ვ. ა-ის განმარტება, რომ მხარეთა შორის ნასყიდობის ხელშეკრულება არ დადებულა და მხარეები რეალურად რჩენის ხელშეკრულებაზე შეთანხმდნენ.

საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილ გარემოებას, რომ 2008 წლის 29 აგვისტოს ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისას ვ. ა-ს ანაზღაურების სანაცვლოდ ვქ. ა-ისათვის უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების გადაცემის ნება არ გამოუვლენია და ნივთის შესყიდვაზე არც ვქ. ა-ის ნება არ დგინდება. მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ვქ. ა-მა იკისრა ვალდებულება ერჩინა ვ. ა-ი და მისი მეუღლე, ხოლო რჩენის სანაცვლოდ ვ. ა-ს სადავო ნასყიდობის საგანი ვქ. ა-ისათვის საკუთრებაში უნდა გადაეცა.

საკასაციო სასამართლო ზემოთ აღნიშნულ დასკვნას აფუძნებს როგორც ვ. ა-ის მიერ ყველა ინსტანციაში ერთი და იმავე შინაარსის განმარტებებზე _ რჩენის თაობაზე მოდავე მხარეთა შეთანხმებაზე, ასევე საქმის გარემოებებზე, რომლებიც მოსარჩელის განმარტების უტყუარობას ადასტურებს, კერძოდ:

უდავოა, რომ ნივთის შემძენი _ ვქ. ა-ი არის ვ. ა-ის ძმისშვილი. იგი ნასყიდობის საგანს ფაქტობრივად არ დაუფლებია, სადავო უძრავ ქონებას მუდმივად ფლობს ვ. ა-ი, რომელსაც სხვა საცხოვრებელი არ გააჩნია. ვ. ა-ი რეგისტრირებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და იღებს საარსებო შემწეობას, რის გამოც მის მიერ გარიგებით გათვალისწინებული თანხის _ 50 000 ლარის მიღება არადამაჯერებელია. საქმის მასალებით ასევე დასტურდება, რომ ვ. ა-ს განათლება მიღებული აქვს რუსულ ენაზე და სასამართლო სხდომებზე საჭიროებს თარჯიმანს, ხოლო სადავო ხელშეკრულება ქართულ ენაზეა შედგენილი და ხელმოწერამდე მოსარჩელისათვის მისი თარგმნა არ დასტურდება.

საკასაციო სასამართლო ნაწილობრივ იზიარებს კასატორის მოსაზრებას სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 148-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნათა დარღვევის თაობაზე, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოში ის მოწმეები დაიკითხნენ, რომლებიც პირველი ინსტანციის სასამართლოში ესწრებოდნენ პროცესს და სააპელაციო სასამართლომ მათ ჩვენებებს დააყრდნო დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება მხარეთა ნასყიდობის ნების არარსებობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმა ერთმნიშვნელოვნად ადგენს, რომ მოწმეები, რომლებიც ჯერ არ დაკითხულან, არ უნდა იყვნენ სასამართლო სხდომის დარბაზში. მოწმეთა დაკითხვის ასეთი წესი გამოწვეულია იმით, რომ მოწმის ჩვენებამ სხვა მოწმეების ჩვენებაზე გავლენა არ მოახდინოს და ეჭვქვეშ არ დადგეს ჩვენების სარწმუნოობა, მაგრამ მოცემულ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია შემდეგი არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებები:

საქმისათვის მნიშვნელოვან მტკიცებულებათა შეგროვების, შემოწმებისა და შეფასების, ანუ სასამართლო მტკიცების პროცესში მხარეებს და სასამართლოს კანონით ზუსტად განსაზღვრული ვალდებულებები აკისრიათ. მტკიცებულებათა სასამართლოში წარდგენა მხარეთა ვალდებულებაა, ხოლო მათი საქმეში კანონის შესაბამისად დამაგრება (მაგ: ნივთიერი მტკიცებულებების ადგილზე დათვალიერების ოქმი, მტკიცებულებათა გამოკვლევის ასახვა სასამართლო სხდომის ოქმში) და შეფასება სასამართლოს საქმიანობას წარმოადგენს.

მოსარჩელე ვ. ა-მა იმ ფაქტის დასადგენად, რომლის დამტკიცების მოვალეობაც მას ეკისრებოდა, მტკიცებულებებად მოწმეთა ჩვენებები წარადგინა, რითაც კანონით მასზე დაკისრებული ვალდებულება შეასრულა.

მოდავე მხარეების საპროცესო უფლებების სრულყოფილად რეალიზაციის უზრუნველყოფის მიზნით სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი დეტალურად აწესრიგებს რა სასამართლოს მთავარი სხდომის წარმართვის წესს, სასამართლოს ავალებს პროცესის სტადიების თანმიმდევრულად განხორციელებას. მათ შორის, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 210-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესი მოწმეების მიერ სხდომის დარბაზის დატოვების თაობაზე განსაზღვრავს, რომ სხდომის წარმმართველმა მოსამართლემ უზრუნველყოს სხდომის დარბაზში ამგვარი წესრიგის დაცვა ანუ მოწმეთა სხდომის დარბაზიდან გაყვანა სასამართლოს კომპეტენციაა. პირველი ინსტანციის სასამართლოს სხდომის ოქმით კი დასტურდება, რომ სასამართლომ (და არა მხარემ) დაარღვია კანონის აღნიშნული მოთხოვნა (არ გასცა განკარგულება მოწმეების მიერ სხდომის დარბაზის დატოვების თაობაზე), რამაც მხარის უფლებებზე უარყოფითი გავლენა არ უნდა მოახდინოს.

ამავდროულად, საკასაციო სასამართლო ყურადღებას მიაქცევს იმ გარემოებას, რომ მოწმე ნ. ა-მა არ იცის ქართული ენა და ეს გარემოება სადავოს არ წარმოადგენს. ამდენად, მისი ყოფნა სასამართლო სხდომაზე გავლენას ვერ მოახდენს შემდგომში მის მიერ მიცემული ჩვენების სისწორეზე. მოწმე ნ.ა-ი კი თავის ჩვენებაში სარწმუნოდ ადასტურებს სარჩელის საფუძვლად მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს.

საკასაციო სასამართლოს ვ. ა-ის განმარტების შესწავლით (იხ. საკასაციო სასამართლოს სხდომის ოქმი) და მისი სხვა მტკიცებულებებთან ურთიერთშეჯერებით, ჩამოუყალიბდა რწმენა, რომ ვ. ა-ი სადავო ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერისას, დარწმუნებული იყო სამისდღემშიო რჩენის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგების მიღებაში და მას სწორედ ასეთი შედეგის დადგომა სურდა.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას სააპელაციო სასამართლოს მიერ შეჯიბრებითობის პრინციპის დარღვევით დავის სარჩელით გათვალისწინებული სამართლებრივი საფუძვლისაგან განსხვავებული სამართლებრივი შეფასების თაობაზე.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლის “თ” ქვეპუნქტი ავალდებულებს მოსარჩელეს, სარჩელში მიუთითოს იმ სამართლებრივ საფუძვლებზე, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებს, თუმცა ასეთის მიუთითებლობა ან ფაქტობრივი გარემოებების არასწორი სამართლებრივი შეფასება არ შეიძლება იყოს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველი. მხარის მიერ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების კონკრეტულ მატერიალურ-სამართლებრივ ნორმასთან შესაბამისობის დადგენა სასამართლოს უფლებაცაა და ვალდებულებაც. დავის სამართლებრივი შეფასებისას მოსამართლე სრულიად დამოუკიდებელია, განსხვავებით პროცესის ფაქტობრივ საფუძვლებზე მუშაობისაგან და არ არის შებოჭილი დისპოზიციურობის ან შეჯიბრებითობის პრინციპებით.

შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპიდან გამომდინარე, მხარეებს შეუძლიათ თავად განსაზღვრონ, აღძრან თუ არა დავა საასამართლოში, როგორ წარმართონ ან როგორ დაასრულონ იგი. მათ ასევე შეუძლიათ, თავად გადაწყვიტონ საქმის რომელი ფაქტობრივი გარემოებები მოახსენონ და რომელი მტკიცებულებები წარუდგინონ სასამართლოს. მხარეთა მიერ წარდგენილი მოთხოვნებისა და მოხსენებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება კი მხოლოდ მოსამართლის პრეროგატივაა. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობების შესრულებასთან ერთად მხარეებმა მოსამართლეს უნდა მოახსენონ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებზეც მხარე თავის მოთხოვნას ამყარებს და მოთხოვნის შინაარსი. მიზანშეწონილია, მაგრამ არაა აუცილებელი, თუ მხარეები მოთხოვნის იმ სამართლებრივ საფუძველზეც _ ნორმაზე მიუთითებენ, რომელსაც მათი მოთხოვნა ან შესაგებელი ემყარება, თუმცა ეს არც აუცილებელია და არც შემზღუდავი სასამართლოსათვის. მოსამართლისათვის სავალდებულო არ არის მხარეთა მოსაზრებები, თუ მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად რა სამართლებრივი საფუძველი უნდა იქნეს გამოყენებული და არც კანონის იმპერატიული დათქმაა, გამოტანილი გადაწყვეტილება დაეფუძნოს მხარეთა მიერ მითითებულ მოთხოვნის საფუძველს. მაშინაც კი, თუ მხარეები განსაზღვრულ საკითხებთან მიმართებით არასწორ ან არამყარ სამართლებრივ პოზიციას ირჩევენ, თუ საქმის მასალებზე დაყრდნობით და სხვაგვარი დასაბუთებით, კანონიერი გადაწყვეტილების გამოტანა შესაძლებელია, მოსამართლეს სხვა გზის არჩევის უფლება აქვს. სწორედ აღნიშნული წარმოადგენს სამოსამართლო საქმიანობას, რაც უზრუნველყოფს კერძო სამართლის სუბიექტთა დარღვეული უფლებებისა და ინტერესების სრულყოფილად და ეფექტურად დაცვას.

საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს გასაჩივრებული განჩინებით დავის სამართლებრივ შეფასებას, კერძოდ:

სამოქალაქო კოდექსის 81-ე მუხლის თანახმად, გარიგება მოტყუებით დადებულად ითვლება მაშინ, როცა მოტყუება იწვევს ნების გამოვლენას. მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა ნების გამოვლენა მოტყუებას არ გამოუწვევია: მართალია მხარეებმა გააფორმეს არა ის გარიგება, რომელიც სინამდვილეში დადეს, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მხარეთა შორის, სინამდვილეში დადებული გარიგება იყო მოტყუების შედეგი _ მხარეებს სურდათ სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების დადება და სწორედ ეს გარიგება დაიდო მათ შორის. სადავო ხელშეკრულება არ არის არც შეცდომით დადებული გარიგება. გარიგება, როდესაც მხარეები განზრახ ცვლიან რეალურად დადებული გარიგების შინაარსს არ შეიძლება ჩაითვალოს შეცდომით დადებულად. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მხარეებმა წერილობით გამოავლინეს ნება იმ გარიგების დადებისა, რომელიც სინამდვილეში მათ შორის არ დადებულა, ე.ი. მხარეებმა წერილობითი გამოვლენილი ნებით დაფარეს სხვა გარიგება. ეს ნიშნავს, რომ მხარეებს არ სურდათ ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული იურიდიული შედეგის დადგომა. მათი მიზანი იყო გარიგებით დამდგარიყო სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგები. სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება ბათილია, ხოლო ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, გარიგების მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს დაფარული გარიგების, ანუ სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების მიმართ მოქმედი ნორმები. სამოქალაქო კოდექსის 942-ე და 945-ე მუხლები არ გამორიცხავს ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში სარჩენის მიერ მარჩენალისათვის უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემას. ასევე 942-ე მუხლის თანახმად, უძრავი ქონების გადაცემის შემთხვევაში, ხელშეკრულება უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. სადავო ხელშეკრულება სანოტარო წესით დამოწმებული არ არის. სამოქალაქო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება ბათილია. შესაბამისად, სადავო გარიგება ბათილია და არ წარმოშობს გარიგებით გათვალისწინებულ სამართლებრივ შედეგებს.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ვქ. ა-ის საკასაციო საჩივარი უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ვქ. ა-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 14 მარტის გადაწყვეტილება დარჩეს უცვლელი.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.