¹ას-839-890-2011 8 ნოემბერი, 2011 წელი,

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის

შემადგენლობა

ნუნუ კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

პაატა ქათამაძე, ბესარიონ ალავიძე

სხდომის მდივანი _ ლ.სანიკიძე

კასატორი _ ვ. ა-ი

წარმომადგენელი _ ლ. ხ-ე

მოწინააღმდეგე მხარე _ ვ. ძ-ი

წარმომადგენელი _ ზ. ს-ე

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 24 მარტის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება

დავის საგანი – ვალდებულების შესრულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ვ. ძ-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ვ. ა-ის მიმართ 7 000 აშშ დოლარის დაკისრების შესახებ შემდეგი დასაბუთებით: 2008 წლის ზაფხულში მოპასუხემ ურჩია, რომ გაეყიდა გარდაცვლილი ქალიშვილის ბინა, რომელსაც აქირავებდა და ამ თანხით ვ. ა-ი შეიძენდა მაღაზიას, საიდანაც უფრო მეტი სარგებელი ექნებოდა. ბინა გაიყიდა 30000 აშშ დოლარად, აქედან 2000 დოლარი გადაუხადა მაკლერს. დარჩენილი 28 000 აშშ დოლარი მოსარჩელემ გადასცა მოპასუხეს მაღაზიის შესაძენად, თუმცა მოგვიანებით მოპასუხემ განუცხადა, რომ შესაძენი ნივთი ბევრად მეტი ღირდა და, თუ იგი ისარგებლებდა მიღებული თანხით, მცირეოდენის მოსარჩელესაც გადაუხდიდა, ხოლო შემდეგ ვალს უკლებლივ დაუბრუნებდა. მოგვიანებით მოსარჩელეს ეჭვი გაუჩნდა, რომ მოპასუხე მის გარეშე სარგებლობდა და ფული შეიძლება მიეთვისებინა კიდევაც, ამიტომ ვ. ძ-მა დაჟინებით მოსთხოვა მოპასუხეს თანხის უკან დაბრუნება. ვ. ა-ი მას თანხას ნაწილ-ნაწილ უბრუნებდა. 2009 წლის 26 აპრილს მოპასუხემ მოსარჩელეს დაუწერა ხელწერილი დარჩენილი თანხის დაბრუნების შესახებ. 2010 წლის 24 აპრილს ვ. ა-მა უკანასკნელად გადასცა მოსარჩელეს თანხა და დარჩა დასაბრუნებელი 7 000 აშშ დოლარი.

მოპასუხე ვ. ა-მა სარჩელი არ ცნო შემდეგი დასაბუთებით: 2009 წლის 26 ივნისის მდგომარეობით მოპასუხეს მოსარჩელის მიმართ გააჩნდა მხოლოდ 17 000 აშშ დოლარისა და არა სარჩელში მითითებული 28 000 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება. აღნიშნული დასტურდება მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ ერთადერთი მტკიცებულებით. ამავე დოკუმენტიდან ნათლად ჩანს, რომ სესხის ხელწერილის შესაბამისად, მოპასუხემ ნაწილ-ნაწილ სრულად შეასრულა მისთვის დაკისრებული ვალდებულება, შესაბამისად, მოპასუხეს მოსარჩელის მიმართ ვალდებულება აღარ გააჩნია.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 4 აგვისტოს გადაწყვეტილებით ვ. ძ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც ვ. ძ-მა სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.

2010 წლის 24 მარტის გადაწყვეტილებით ვ. ძ-ის საპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, გაუქმდა პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც ვ. ა-ს ვ. ძ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა 7 000 (შვიდი ათასი) აშშ დოლარის გადახდა შემდეგი დასაბუთებით: პალატამ უდავოდ მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: 2008 წლის ივნისში მოსარჩელე ვ. ძ-მა მოპასუხე ვ. ა-ს გადასცა 28 000 აშშ დოლარი, რითაც ამ უკანასკნელს უნდა შეეძინა მაღაზია, რომლის საქმიანობის შედეგად მიღებული მოგებიდან მოსარჩელისთვის უნდა ეხადა სარგებელი. მოპასუხემ მაღაზია ვერ შეიძინა. 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილით ვ. ა-მა ვ. ძ-ის წინაშე 17 000 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება აღიარა. ვ.ა-მა ვ. ძ-ს ხელწერილის შედგენამდე დაუბრუნა 4000 აშშ დოლარი, ხოლო ხელწერილის შედგენის შემდეგ, 17000 აშშ დოლარი, მთლიანად ვ. ძ-ს ვ. ა-მა დაუბრუნა 21 000 აშშ დოლარი. ა-ს ძ-ისთვის 7000 აშშ დოლარის დაბრუნების ვალდებულება დარჩა.

სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ ერთობლივი საქმიანობის (ამხანაგობის) ხელშეკრულებისთვის დამახასიათებელია შემდეგი ნიშნები: ამხანაგობის მონაწილე უნდა იყოს არა ნაკლებ ორი პირი, რომლებიც მოქმედებენ ერთობლივად, შესაბამისად, ერთმანეთის მიმართ არ წარმოეშობათ დაპირისპირებული ინტერესები, როგორც მოვალესა და კრედიტორს. ხელშეკრულების ინტერესებიდან გამომდინარე, მის მონაწილეებს შორის შეიძლება გადანაწილდეს უფლება-მოვალეობები, თუმცა ეს ხორციელდება არა როგორც დამოუკიდებელ პირთა შორის, რომელთაც ერთმანეთის საწინააღმდეგო ინტერესები და მოვალეობები გააჩნიათ, არამედ, როგორც სუბიექტებს შორის, რომელთა შორის უფლება-მოვალეობების გადანაწილება ხდება ამხანაგობის ხელშეკრულების პირობების შესრულების მიზნით. ამხანაგობის მონაწილეთა შეთანხმება და ერთიანობის გამოვლენა უნდა მოხდეს საერთო სამეურნეო ან სხვა მიზნის მისაღწევად. საერთო მიზნის არსებობა გარიგების მთავარ წინაპირობას წარმოადგენს. ამხანაგობისთვის დამახასიათებელი ნიშანია ასევე ისიც, რომ მონაწილეები ერთობლივი მიზნის მისაღწევად მოქმედებენ ხელშეკრულებით განსაზღვრული საშუალებებით და იურიდიული პირის შეუქმნელად. ამდენად, ერთობლივი საქმიანობა იქმნება მონაწილეთა შენატანების საფუძველზე. შენატანები შეიძლება იყოს როგორც მატერიალური ისე არამატერიალური ქონებრივი სიკეთე. ხელშეკრულების მონაწილეთა უფლება-მოვალეობების წილობრივი მოცულობა განისაზღვრება შენატანების შესაბამისად. ამხანაგობის საქმიანობას ყველა მონაწილე მართვას ერთობლივად. ამა თუ იმ საკითხზე გადაწყვეტილების მიღება და მისი განხორციელება ხდება ყველას თანხმობით. საერთო სარგებელი და შემოსავალი, რომელიც მიღებულ იქნა ამხანაგობის საქმიანობიდან, მონაწილეებს შორის ნაწილდება მათი შენატანების პროპორციულად. თუ ხელშეკრულების მონაწილეებმა ხელშეკრულებით არ განსაზღვრეს წილები და შენატანები, მაშინ სარგებელი მათ შორის ნაწილდება თანაბრად. ამხანაგობა სახელშეკრულებო გაერთიანებას წარმოადგენს, რომელიც გარე ურთიერთობებში გამოდის არა როგორც ერთიანი მთლიანი სუბიექტი (იურიდიული პირი), არამედ ყველა გარიგებები სრულდება ყველა მონაწილის ინტერესში და სახელით, ამიტომ, პასუხისმგებლობა კრედიტორების წინაშე ამხანაგობის ხელშეკრულების ჩარჩოებში განხორციელებულ მოქმედებებზე ყველა მონაწილეს ეკისრება წილობრივად ან სოლიდარული წესით. ამხანაგობის ხელშეკრულების მონაწილეთა მიზნის მისაღწევად წარმოებული საქმიანობის შედეგად წარმოიშობა არა მხოლოდ სარგებელი, არამედ გარკვეული გასავალი და ზიანიც. გასავალი ამხანაგობის სართო საქმიანობის განხორციელების პროცესში წარმოშობილი ხარჯია. გასავალი ამხანაგობის საერთო შენატანისგან განსხვავდება იმით, რომ გასავლის ზუსტი ოდენობის დადგენა წინასწარ, ხელშეკრულების დადების დროს შეუძლებელია. სასამართლომ დაასკვნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში არსებული მასალებით არ დასტურდება, რომ ვ. ა-სა და ვ. ძ-ს გააჩნდათ ჯართის ბიზნესის წარმოების ერთობლივი მიზანი. საქმეში წარმოდგენილი არ არის მტკიცებულება, რომლითაც დადასტურდებოდა ვ. ძ-ის მონაწილეობა ჯართის ბიზნესის წარმოებაში, კერძოდ, არ დგინდება ვ. ძ-ის მონაწილეობა “ამხანაგობის” გადაწყვეტილებების მიღებაში და ერთობლივი საქმიანობიდან მიღებული მოგების განაწილებაში, ასევე არ დასტურდება ვ. ა-ის მიერ “ამხანაგობაში” შენატანის განხორციელების და, შესაბამისად, მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის წილების გადანაწილების ფაქტი. ამასთან, როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, ვ. ძ-სა და ვ. ა-ს ერთმანეთის მიმართ თავიდანვე ჰქონდათ ურთიერთდაპირისპირებული ინტერესები, როგორც კრედიტორსა და მოვალეს, რასაც ადასტურებს მხარეთა შორის 2009 წლის 26 ივნისს გაფორმებული ხელწერილიც.

სამოქალაქო კოდექსის 930-ე, 932-ე, 934-ე, 935-ე, 937-ე მუხლების თანახმად, პალატამ მიიჩნია, რომ ვ. ძ-სა და ვ. ა-ს შორის არსებული სამართალურთიერთობა არ წარმოადგენს ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ურთიერთობას, შესაბამისად, სადავო 7000 აშშ დოლარი არ უნდა იქნას მიჩნეული ერთობლივი საქმიანობიდან წარმოშობილ ვალად. იმის გათვალისწინებით, რომ მხარეთა შორის არ დასტურდება ერთობლივი საქმიანობის (ამხანაგობის) ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ურთიერთობების არსებობა, პალატამ დაასკვნა, რომ 7000 აშშ დოლარი არ წარმოადგენს საერთო ვალს. პალატამ არ გაიზიარა მოპასუხის მტკიცება, რომ მოსარჩელისათვის დაბრუნებული აქვს სადავო 7000 აშშ დოლარი. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, კონკრეტულ შემთხვევაში, იმ გარემოების მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს, რომელმაც აღნიშნული გარემოება სათანადო მტკიცებულებებით ვერ დაამტკიცა. პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაკითხული მოწმეების: მ. გ-ის, ლნ. მ-ისა და ლ. მის ჩვენებებით დადასტურდა, რომ 2009 წლის 26 ივნისის მდგომარეობით ვ. ა-ს ლ. ძ-ისთვის სადავო 7000 აშშ დოლარი არ დაუბრუნებია. პალატამ მიუთითა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 316-ე მუხლის თანახმად, ვალდებულების ძალით კრედიტორი უფლებამოსილია, მოსთხოვოს მოვალეს რაიმე მოქმედების შესრულება. იმავე კოდექსის 317-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან. განსახილველ შემთხვევაში პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის სამართალურთიერთობა წარმოიშვა არა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან, არამედ სესხის ხელშეკრულების საფუძველზე. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მოპასუხემ ნაწილობრივ შეასრულა მისთვის დაკისრებული ვალდებულება, კერძოდ, მოსარჩელეს გადაუხადა 21 000 აშშ დოლარი, შესაბამისად, გადასახდელი დარჩა 7000 აშშ დოლარი. ამდენად, ვ. ა-ს ვ. ძ-ის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 7000 აშშ დოლარის გადახდა. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ვ. ა-ის მიერ ვ. ძ-ის წინაშე ვალის 17000 აშშ დოლარის აღიარებით დარჩენილი 7000 აშშ დოლარის ნაწილში ვალდებულება არ შეწყვეტილა. უდავოა, რომ 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილით ვ. ა-მა აღიარა, რომ ვ. ძ-ისგან 2009 წლის 26 ივნისს მიიღო 17000 აშშ დოლარი ვალად, რომელსაც გაისტუმრებს ნაწილ-ნაწილ 6 თვის განმავლობაში. მხარეთა შორის დავას არ იწვევს, რომ 2008 წლის ივნისში მოსარჩელე ვ. ძ-მა მოპასუხე ვ. ა-ს გადასცა 28 000 აშშ დოლარი. სადავო არ არის ასევე ის გარემოება, რომ 17000 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულების აღიარება გამომდინარეობს მხარეთა შორის 2008 წლის ივნისში წარმოშობილ ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობიდან. სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის თანახმად, პალატამ განმარტა, რომ ვალის აღიარება თავისი შინაარსითა და გამოხატვის ფორმით შეიძლება იყოს სხვადასხვა სახის, კერძოდ, კონსტიტუციური ან დეკლარაციული. კონსტიტუციური ხასიათის ვალის არსებობის აღიარებით იდება ახალი ხელშეკრულება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ვალის აღიარების ხელშეკრულებით დგინდება ახალი დამოუკიდებელი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობა, წარმოიშობა ახალი მოთხოვნა, მიუხედავად ძველი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობისა თუ ნამდვილობისა. ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი ძალა არ არის დამოკიდებული ძველი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივ ძალასა თუ შინაარსზე. სწორედ აღნიშნული სახის ვალის არსებობის აღიარებას ითვალისწინებს სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლისთვისაც, სავალდებულოა მარტივი ან რთული წერილობითი ფორმის დაცვა. ვალის არსებობის აღიარებად ხელშეკრულების შეფასება, თანმდევი სამართლებრივი შედეგებით, ინდივიდუალურია და ერთმნიშვნელოვნად, ხელშეკრულების შინაარსიდან უნდა მომდინარეობდეს, კერძოდ, ვალის არსებობის ხელშეკრულებით პირი უნდა აღიარებდეს გარკვეულ ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობას და კისრულობდეს მისი შესრულების ვალდებულებას. ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულების თავისებურება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ მასში ძველი ვალდებულების შესრულების მზაობა იკვეთება. ამდენად, 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილი წარმოადგენს ვალდებულების აღიარების შესახებ ხელშეკრულებას, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ გამომდინარეობს მხარეთა შორის მანამდე არსებული სესხის ხელშეკრულებიდან, სამართლებრივად სრულიად დამოუკიდებელია და ეს ორი ხელშეკრულება ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად წარმოშობენ სამართლებრივ შედეგს. შესაბამისად, 2009 წლის 26 ივნისის მხარეთა შორის ვალდებულების აღიარების შესახებ ხელშეკრულების გაფორმებით არ გაუქმებულა მხარეთა შორის მანამდე არსებული სესხის ხელშეკრულება და 17000 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულების აღიარება არ გამორიცხავს ზემოაღნიშნული სესხის ხელშეკრულების საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნას იმ თანხის გადახდაზე, რომელიც აღნიშნულ ხელწერილში არ იქნა გათვალისწინებული. ზემოაღნიშნულით პალატამ მიიჩნია, რომ საქმეში არსებული მასალებით არ დგინდება მხარეთა შორის ვალდებულების შეწყვეტა არც შესრულებით, როგორც ამას მოპასუხე უთითებს და არც ვალის პატიებით, როგორც ეს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოტივაციიდან იკვეთება.

გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ვ. ა-მა შემდეგი დასაბუთებით: სასამართლო თავის გადაწყვეტილებას ასაბუთებს იმ მოტივით, რომ მხარეებს შორის “სამართალურთიერთობა წარმოიშვა არა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან, არამედ სესხის ხელშეკრულების საფუძველზე”. მოცემულ შემთხვევაში სასამართლოს არ გააჩნია იმის მტკიცებულება, რომ კასატორმა 28 000 აშშ დოლარი ისესხა. სასამართლო მხარეებს შორის სასესხო ურთიერთობის არსებობის ფაქტს აფუძნებს იმ გარემოებას, რომ თითქოს არ არსებობს ერთობლივი საქმიანობა, რითაც 623-ე მუხლის მოთხოვნებს უგულებელყოფდა. მხარეებს შორის სასესხო სამართლებრივი ურთიერთობა არ შეიძლება წარმოიშვას მხოლო იმიტომ, რომ მათ შორის არ არსებობდა ერთობლივი საქმიანობის სამართალურთიერთობა. სასამართლო ერთობლივი საქმიანობის ურთიერთობის არარსებობის დასაბუთებისას მცდარად ასკვნის, კერძოდ: ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება არის კონსესუალური, ესე იგი ხელშეკრულების არსებით პირობებზე შეთანხმების მომენტიდან იგი უკვე ძალაშია. ძ-ი და ა-ი შეთანხმდნენ, რომ შეიძენდნენ მაღაზიას, რომლის საერთო ღირებულება შეადგენდა 45000 აშშ დოლარს და მისი ფუნქციონირებიდან მიღებულ შემოსავალს გაინაწილებდნენ თანაბრად. ვ. ძ-ს შენატანის სახით უნდა შეეტანა 28 000 აშშ დოლარი, ხოლო დანარჩენი თანხა უნდა გადაეხადა კასატორს. ამასთან, მაღაზია იყო სარემონტო, რომლის ხარჯებსაც კისრულობდა ვ. ა-ი. შესაბამისად, აშკარაა, რომ მხარეთა შორის წარმოიშვა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება და 28 000 აშშ დოლარი წარმოადგენს ძ-ის - როგორც ამხანაგობის წევრის შენატანს. მიუხედავად იმისა, რომ მაღაზიის შეძენა ვერ მოხერხდა, მხარეთა შორის მაინც არსებობდა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება. ეს საქმიანობა გამოიხატა ჯართის ბიზნესში, რასაც ადასტურებს საქმეში არსებული მტკიცებულებები, კერძოდ, მოწმეთა ჩვენებები. სასამართლო მიუთითებს, რომ თითქოს მხარეებს თავიდანვე გააჩნდათ ურთიერთდაპირისპირებული ინტერესები, როგორც კრედიტორსა და მოვალეს, რასაც ადასტურებს 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილი. აღნიშნული მოტივაცია ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია, რადგანაც ერთობლივი საქმიანობის ურთიერთობის ერთ-ერთი თავისებურება ის არის, რომ მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა განისაზღვრება დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად და, რაც მთავარია, იგი შეიძლება დაიდოს ზეპირი ფორმითაც. ამასთან, შენატანი მხარემ შეიძლება განახორციელოს, როგორც ქონებით, ასევე მომსახურების გაწევით და სამოქალაქო კოდექსის 934-ე მუხლის შინაარსიდან ნათელია, რომ ყველა პარტნიორის მონაწილეობა ამხანაგობის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში არაა აუცილებელი და ყველა კონკრეტულ შემთხვევაში ეს საკითხი წყდება მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად. მოცემულ შემთხვევაში მხარეებს შორის ხელშეკრულება ზეპირი ფორმით დაიდო, რომლის თანახმად, ვ.ა-ის შესატანი განისაზღვრა თავდაპირველად, როგორც გარკვეული თანხით, ისე მომსახურების გაწევით, ხოლო შემდგომ ჯართის ბიზნესის წარმოებისას _ მომსახურების გაწევით. ამასთან, ყველა გადაწყვეტილების მიღება ეკისრებოდა კასატორს, ხოლო ვ. ძ-ს მოგების ნახევარი უნდა მიეღო, რასაც ვ.ა-ი კეთილსინდისიერად ასრულებდა. გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელია, ვინაიდან სამოტივაციო ნაწილში არაფერია ნათქვამი პირველი ინსტანციის სასამართლოში გამოკვლეულ მტკიცებულებებთან დაკავშირებით, კერძოდ: მოწმეთა ჩვენებები მოწმობს, რომ მხარეთა შორის არსებობდა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება. სასამართლო იგნორირებას უკეთებს მოწმეთა ჩვენებებს, მაშინ, როცა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 249-ე მუხლის თანახმად, სასამართლო ვალდებულია, თავის გადაწყვეტილებაში მიუთითოს დასკვნები, მოსაზრებანი, რომლებითაც უარყოფს ამა თუ იმ მტკიცებულებას. მოცემულ შემთხვევაში, საერთოდ გაურკვეველია, ცნობს თუ არა სასამართლო პირველი ინსტანციით საქმის განხილვისას გამოკვლეულ მტკიცებულებებს მთლიანად ან ნაწილობრივ და, თუ უარყოფს, რა საფუძვლითა და მოტივაციით იხელმძღვანელა მან. სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა სამოქალაქო კოდექსის 50-ე, 52-ე, 931-ე და 934-ე მუხლები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ვ. ა-ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით ვ. ძ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

სააპელაციო პალატამ დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: 2008 წლის ივნისში მოსარჩელე ვ. ძ-მა მოპასუხე ვ. ა-ს გადასცა 28 000 აშშ დოლარი, რითაც ამ უკანასკნელს უნდა შეეძინა მაღაზია, რომლის საქმიანობის შედეგად მიღებული მოგებიდან მოსარჩელისთვის უნდა ეხადა სარგებელი. მოპასუხემ მაღაზია ვერ შეიძინა. 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილით ვ. ა-მა ვ. ძ-ის წინაშე 17 000 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება აღიარა. ვ.ა-მა ვ. ძ-ს ხელწერილის შედგენამდე დაუბრუნა 4000 აშშ დოლარი, ხოლო ხელწერილის შედგენის შემდეგ - 17000 აშშ დოლარი, მთლიანად ვ. ძ-ს ვ. ა-მა დაუბრუნა 21 000 აშშ დოლარი.

გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველს წარმოადგენს დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების არსწორი სამართლებრივი შეფასება, კერძოდ:

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად ცნო და თვით ვ. ძ-ს სადავოდ არ მიუჩნევია ის გარემოება(იხ. სასარჩელო განცხადების ფაქტობრივი დასაბუთება), რომ მხარეთა შორის შეთანხმებული შედეგის _ მოგების მიუღებლობის გამო ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობა დასრულდა 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილით, რომლითაც ვ. ა-მა ვ. ძ-ის წინაშე 17 000 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება აღიარა. სააპელაციო პალატის შეფასებით 2009 წლის 26 ივნისის ხელწერილი წარმოადგენს ვალდებულების აღიარების შესახებ ხელშეკრულებას, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ გამომდინარეობს მხარეთა შორის მანამდე არსებული სესხის ხელშეკრულებიდან, სამართლებრივად სრულიად დამოუკიდებელია და ეს ორი ხელშეკრულება, სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის შესაბამისად, ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად წარმოშობენ სამართლებრივ შედეგს.

საკასაციო სასამართლო არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს აღნიშნულ დასკვნას და განმარტავს:

სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის თანახმად, იმ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლითაც აღიარებულ იქნა ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა (ვალის არსებობის აღიარება), აუცილებელია წერილობითი აღიარება. აღნიშნული ნორმით გათვალისწინებული ვალის არსებობის აღიარება ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან დამოუკიდებლად ახალ მოთხოვნას ქმნის. ვალის არსებობის აღიარება ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა სადავოობის შემთხვევაშიც შესრულების ვალდებულებას წარმოშობს და კრედიტორს მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს. ამასთან, ვალის აღიარება იმით განსხვავდება ნებისმიერი სხვა ფორმით გათვალისწინებული მოთხოვნის აღიარებისაგან, რომ იგი ახალი ხელშეკრულებაა და არა სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ნების გამოვლენა.

ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად ერთი მხარე მეორე მხარის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეულ მოქმედებების შესრულებას და, ამდენად, საკმარისია ერთი პირის მიერ ნების გამოვლენა. თუ მხარეები უკვე არსებული ვალდებულების შინაარსიდან გამოდიან ან ადასტურებენ მას, ან მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ, ვალის აღიარებად არ მიიჩნევა. ვალის არსებობის აღიარებას ადგილი აქვს მხოლოდ მაშინ, თუ იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან და ახალ, დამოუკიდებელ მოთხოვნას წარმოშობს. ამდენად, იგი არ უნდა უკავშირდებოდეს ძირითადი ვალდებულებიდან გამომდინარე შესრულების მოთხოვნას. იმ შემთხვევაში, თუ მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ და აღნიშნული გარიგებით გათვალისწინებული მოთხოვნის მიზანია ძირითადი ვალდებულებიდან გამომდინარე შესრულების მოთხოვნა და ამდენად, ვალის აღიარება არ არსებობს, აღნიშნული ურთიერთობის შეფასებისას უნდა გავითვალისწინოთ სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მეორე წინადადებით აღიარებული ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი, რაც გულისხმობს ხელშეკრულების დადების თავისუფლებას და მისი შინაარსის თავისუფლად განსაზღვრის შესაძლებლობას. ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის ეს უკანასკნელი ელემენტი ასევე გულისხმობს იმასაც, რომ მხარეებს შეუძლიათ, დადონ ნებისმიერი ხელშეკრულება, მათ შორის ისეთიც, რომელიც არ არის კანონით გათვალისწინებული, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას.

ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა მიერ შედგენილი ხელწერილი სამოქლაქო კოდექსის 341-ე მუხლით გათვალისწინებული ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულებად არ შეიძლება შეფასდეს, რადგან, როგორც მხარეთა განმარტებებით, ასევე ხელწერილის შედგენის დამსწრე მოწმეთა ჩვენებებით უტყუარადაა დადგენილი, რომ ხელწერილით განისაზღვრა მხარეთა შორის უკვე არსებული ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე და სამომავლოდ შესასრულებელი ვალდებულების ფარგლები. ხელწერილით მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ვ. ა-ი ვ. ძ-ს ექვსი თვის განმავლობაში გადაუხდის 17 000 აშშ დოლარს. დადგენილია, რომ ვ. ა-მა ვალდებულება შეასრულა, რაც გამორიცხავს ვ. ძ-ის სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძვლიანობას.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ ვ. ძ-სა და ვ. ა-ს შორის ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ურთიერთობა არ დგინდება, შესაბამისად, სადავო 7000 აშშ დოლარი არ უნდა იქნას მიჩნეული არა ერთობლივი საქმიანობიდან წარმოშობილ ვალად, არამედ სესხად.

სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასებისათვის უნდა დადგინდეს მატერიალურ სამართლებრივი ნორმით გათვალისწინებული გარკვეული იურიდიული ფაქტების (იურიდიული შემადგენლობის) უტყუარად არსებობა, რაც შესაძლებელია სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით აღიარებული მტკიცებულებებით. ამასთან, ამა თუ იმ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად მტკიცებულებათა მიღება და შეგროვება უნდა განხორციელდეს განკუთვნადობისა და დასაშვებობის პრინ­ციპების მოთხოვნათა გათვალისწინებით. კანონი დაუშვებელ მტკიცებულებათა რიგს, გარდა კანონის დარღვევით მოპოვებული მტკიცებულებებისა, მიაკუთვნებს ასევე ისეთ მტკიცებულებებს, რომლებიც, მიუხედავად მათი შინაარსისა, არ არის ვარგისი ამა თუ იმ გარემოების სამტკიცებლად, ვინაიდან ამ გარემოების დამამტკიცებელი დოკუმენტის სახე თვითონ კანონმა _ კონკრეტულმა ნორმამ განსაზღვრა, ანუ ეს ის შემთხვევაა, როდესაც კანონი ითვალისწინებს გარკვეული გარემოების გარკვეული მტკიცებულებით დამტკიცებას. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა მტკიცებულებებით (სსკ-ის 102-ე მუხლის მესამე ნაწილი).

სამოქალაქო კოდექსის 623-ე მუხლის შესაბამისად, სესხის ხელშეკრულებით, გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს, დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი. ამავე კოდექსის 624-ე მუხლის თანახმად კი, სესხის ზეპირი ხელშეკრულების დროს მისი ნამდვილობა არ შეიძლება დადგინდეს მხოლოდ მოწმეთა ჩვენებებით. მითითებული ნორმების ანალიზი ცხადყოფს, რომ სესხის სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასადგენად კანონმდებელი მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს გარკვეულწილად აძლიერებს. სასესხო ურთიერთობაში თანხის სესხად გადაცემის ფაქტის მტკიცების ტვირთი თანხის გამცემის _ მოსარჩელის მხარეზეა, რომელმაც, გარდა თავისი განმარტებისა, სხვა მტკიცებულებით დამაჯერებლად უნდა დაადასტუროს სესხის ხელშეკრულების დადება. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლო სასესხო ურთიერთობას ყოველგვარი ფაქტობრივი დასაბუთების გარეშე ადგენს და ასეთ დასკვნას მხოლოდ მოსარჩელის განმარტებას აყრდნობს, რაც ეწინააღმდეგება კანონს.

მოცემულ შემთხვევაში სადავოს არ წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ ურთიერთშორის უფლებებსა და ვალდებულებებზე მხარეები ზეპირად შეთანხმდნენ. გასაჩივრებული განჩინებით სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ 2008 წლის ივნისში ვ. ძ-მა ვ. ა-ს გადასცა 28 000 აშშ დოლარი, რითაც ამ უკანასკნელს უნდა შეეძინა მაღაზია, რომლის ამოქმედების შედეგად მიღებული მოგებიდან მოსარჩელისთვის უნდა ეხადა სარგებელი. სასამართლოს მიერ დადგენილი ამ ფაქტებიდან და თვით მხარეთა განმარტებებიდანაც ნათლად არის გამოკვეთილი ვ. ძ-ის მიერ ვ.ა-ისათვის თანხის გადაცემის მიზანი _ მაღაზიის შეძენით მოგების მიღება, ხოლო შემდგომში ჯართის ბიზნესის წარმოება. ამ გარემოებას ადასტურებენ ვ. ძ-ის შუამდგომლობით დაკითხული მოწმეებიც (იხ. სასარჩელო განცხადება, სხდომის ოქმები მხარეთა განმარტებების და მოწმეთა ჩვენებების შესახებ).

სამოქალაქო კოდექსის 930-ე მუხლის თანახმად, ერთობლივი საქმიანობის (ამხანაგობის) ხელშეკრულებით ორი ან რამდენიმე პირი კისრულობს, ერთობლივად იმოქმედოს საერთო სამეურნეო ან სხვა მიზნების მისაღწევად ხელშეკრულებით განსაზღვრული საშუალებებით, იურიდიული პირის შეუქმნელად, ხოლო, 932-ე მუხლის თანახმად, მონაწილეებმა უნდა შეიტანონ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული შესატანები. ამავე კოდექსის 935-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ ხელშეკრულება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს, შემოსავლები მონაწილეებს შორის ნაწილდება მათი წილის შესაბამისად.

საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს სააპელაციო პალატის განმარტებას ზემოაღნიშნულ ნორმებთან დაკავშირებით, კერძოდ:

ერთობლივი საქმიანობის (ამხანაგობის) ხელშეკრულებისთვის დამახასიათებელია შემდეგი: ამხანაგობის მონაწილე უნდა იყოს არა ნაკლებ ორი პირი, რომლებიც მოქმედებენ ერთობლივად, შესაბამისად, ერთმანეთის მიმართ არ წარმოეშობათ დაპირისპირებული ინტერესები, როგორც მოვალესა და კრედიტორს. ხელშეკრულების ინტერესებიდან გამომდინარე, მის მონაწილეებს შორის შეიძლება მოხდეს უფლება-მოვალეობების გადანაწილება, თუმცა ეს ხორციელდება არა როგორც დამოუკიდებელ პირთა შორის, რომელთაც ერთმანეთის საწინააღმდეგო ინტერესები და მოვალეობები გააჩნიათ, არამედ, როგორც სუბიექტებს შორის, რომელთა შორის უფლება-მოვალეობების გადანაწილება ხდება ამხანაგობის ხელშეკრულების პირობების შესრულების მიზნით. ამხანაგობის მონაწილეთა შეთანხმება და ერთიანობის გამოვლენა უნდა მოხდეს საერთო სამეურნეო ან სხვა მიზნის მისაღწევად, რაც გარიგების მთავარ წინაპირობას წარმოადგენს. მონაწილეები ერთობლივი მიზნის მისაღწევად მოქმედებენ ხელშეკრულებით განსაზღვრული საშუალებებით მათ მიერ განხორცილებული შენატანების საფუძველზე და იურიდიული პირის შეუქმნელად. ამასთან, ერთობლივი საქმიანობის მართვა ყველა მონაწილის მიერ ერთობლივად ხორციელდება, რაც ამ საქმიანობასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების ყველა მონაწილის თანხმობით მიღებას გულისხმობს. ამავდროულად, გადაწყვეტილებათა განხორციელება შეიძლება ერთ-ერთ მონაწილეს ან სხვა მესამე პირსაც დაევალოს, რაც გარიგების შინაარსს არ ცვლის. ამხანაგობის საქმიანობიდან მიღებული სარგებელი და ზიანი მონაწილეთა მიერ განხორციელებული წილების შესაბამისად გადანაწილდება, რისთვისაც რაიმე მნიშვნელობა არა აქვს შენატანი ქონებით თუ მომსახურების გაწევით იქნა განხორციელებული.

ამდენად, საერთო საქმიანობის (ამხანაგობის) წევრების ინტერესები მიმართულია საერთო მიზნის მიღწევისაკენ, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ერთმანეთის მიმართ ისინი არ შეიძლება გამოდიოდნენ როგორც კრედიტორი და მოვალე. მონაწილეებს, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული უფლება-მოვალეობების საფუძველზე, პასუხისმგებლობა წარმოეშობათ როგორც მესამე პირებთან, ასევე ერთმანეთთან მიმართებით. აღნიშნულს ადასტურებს სამოქალაქო კოდექსის 937-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის ძალითაც, ხელშეკრულების მონაწილეები ერთობლივი საქმიანობიდან წარმოშობილი ვალებისათვის პასუხს აგებენ სოლიდარულად. ერთმანეთთან ურთიერთობაში პასუხისმგებლობის ოდენობა განისაზღვრება მონაწილეთა წილის შესაბამისად, თუ ხელშეკრულება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო ასკვნის, რომ, მოცემულ შემთხვევაში, მოდავე მხარეთა შორის არსებობდა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება მოგების მიღების მიზნით გარკვეული მოქმედებების განხორციელებაზე, რისთვისაც ვ. ძ-მა განახორციელა ფულადი შენატანი 28000 აშშ დოლარის ოდენობით, ხოლო ვ. ა-ს მომსახურების გაწევით _ ბიზნეს_ეკონომიკური საქმიანობის განხორციელებით.

ამდენად, ვ. ა-ის საკასაციო საჩივარი საფუძვლიანია, უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით ვ. ძ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

ვ. ა-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 24 მარტის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება.

ვ. ძ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს.

ვ. ძ-ს დაეკისროს ვ. ა-ის სასარგებლოდ ვ.ა-ის მიერ საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 590 ლარის გადახდა.

საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.