ას-941-979-2011 1 ნოემბერი, 2011 წელი,

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის შემადგენლობა

ნუნუ კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

პაატა ქათამაძე, ბესარიონ ალავიძე

სხდომის მდივანი _ ლელა სანიკიძე

კასატორი _ ა. ს-ი

მოწინააღმდეგე მხარე _ ნ. გ-ი, ა. ე-ა

წარმომადგენელი _ ხ. გ-ი

გასაჩივრებული განჩინება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 22 მარტის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ა. ს-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ნ. გ-ის, თ. გ-ის, ნ. გ-ას, შ. შ-ის, კ. ძ-ის, მ. გ-ას, თ. ც-ის, მ. წ-ას, ლ. კ-ლის, ზ. ბ-ის, ა. ე-ას, თ. ტ-ის, გ. მ-ის, ნ. კ-ისა და ვ. ს-ის მიმართ ზიანის ანაზღაურების შესახებ შემდეგი დასაბუთებით: თბილისში, ჭ-ას ქ. ¹5-ში 1959 წლიდან პრივატიზებულ საცხოვრებელ ფართში ცხოვრობდნენ მოსარჩელე, მისი მეუღლე და მამა ა. ს-ი (ბინის მესაკუთრე), რომელიც გარდაიცვალა 2007 წელს და კანონიერ მემკვიდრედ ითვლება ა. ს-ი. 1996 წელს ნ. გ-მა ძველი ბინის დანგრევისა და ახლის აშენების მიზნით, ზემოთ ჩამოთვლილ პირებთან ერთად შექმნა ამხანაგობა «მ-ა» და 1997 წელს ის და მისი ქალიშვილი ჩაეწერნენ მოსარჩელის კუთვნილ 17 კვ.მ ბინაში. 1999 წლის 15 მარტს განხორციელდა ამავე მისამართზე 580 კვ.მ მიწის პრივატიზაცია ამხანაგობა «მ-ის» წევრების მიერ, რომელშიც შედიოდნენ: ა. ს-ი 53 კვ.მ საცხოვრებელი ფართით, ვ. ს-ი 76 კვ.მ საცხოვრებელი ფართით, ნ. და თ. გ-ები 17 კვ.მ საცხოვრებელი ფართით. 2003 წელს შემომატებული ამხანაგობის ახალი წევრების დაფინანსებით და მათ მიერ შეძენილ მიმდებარე მიწაზე ძველი ბინის დანგრევის შემდეგ დაიწყო ახალი მრავალსართულიანი კორპუსის მშენებლობა, რომლის Mშენებლობის ნებართვაც გაიცა 2003 წელს. ზეპირი მოლაპარაკების თანახმად, სამივე მესაკუთრეს უნდა მიეღო გარემონტებული ბინები. მოსარჩელის ოჯახს ეკუთვნოდა 100 კვ.მ მშენებლობის დამთავრების შემდეგ ნ.გ-მა თავის კუთვნილი 17 კვ.მ ბინის სანაცვლოდ, უფასოდ მიიღო 340 კვ.მ ასევე 3 გარაჟი და ფართი მაღაზიისთვის. ვ. ს-მა 76 კვ.მ ბინის სანაცვლოდ მიიღო 209 კვ.მ და ერთი გარაჟი. მოსარჩელის ოჯახს კი არაფერი არ მიუღია. 2005 წლის 29 სექტემბერს ა. ს-მა სარჩელი შეიტანა სასამართლოში ამხანაგობის კრების ოქმის ბათილად ცნობის მოთხოვნით, რომლის თანახმადაც ალ. ს-ს ამხანაგობიდან გასვლის ნება ზეპირად გამოუხატავს ისე, რომ წილის კომპენსაცია არ მოუთხოვია. ა. ს-ი ითხოვდა ძველი უფლებების აღდგენას, სახლის დემონტაჟსა და ზარალის ანაზღაურებას. სასამართლოს სამივე ინსტანციამ სარჩელი არ დააკმაყოფილა. უზენაესმა სასამართლომ, მართალია, არ დააკმაყოფილა სარჩელი, მაგრამ უდავოდ მიიჩნია ის გარემოება, რომ ა. ს-ს გააჩნდა საკუთრების უფლება ამხანაგობის საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე, მათ შორის, მიწის ნაკვეთზეც.

მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს შემდეგი დასაბუთებით: მიწის ნაკვეთი სახელმწიფოს მიერ გაცემულ იქნა ინდივიდუალურ მენაშენეთა ამხანაგობა «მ-აზე» ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის 1995 წლის 10 აგვისტოს ¹18.14.763 დადგენილებით. შესაბამისად, ა. ს-ის ვაჟმა ვ. ს-მა ამავდროულად მემკვიდრემ, რომელმაც თავისი წილი მოსარჩელეს დაუთმო სამკვიდრო უფლებიდან მამის სამკვიდროზე, მიიღო ორივეს მისაღები ფართობი უსასყიდლოდ, კერძოდ, 230 კვ.მ ფართი და 25-ე ავტოსადგომი, ასევე მან მიიღო ნ. ც-ას მიერ ამხანაგობაში შემონატანი თანხა. ა. ს-ს არ გააჩნდა საკუთრების უფლება მიწის ნაკვეთზე. ა. ს-ს არ ეკუთვნის კომპენსაცია 210 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე, რადგან მას მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება არ გააჩნდა. ამის დამადასტურებელი მტკიცებულება არ არსებობს.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 29 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით ა. ს-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.

თბილისის საპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 22 მარტის განჩინებით ა. ს-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 29 ოქტომბრის გადაწყვეტილება შემდეგი დასაბუთებით: პალატამ დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: 1993 წლის 22 იანვარს გაფორმებული პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე ა. ს-მა (მოსარჩელის მამამ) უსასყიდლოდ საკუთრებაში მიიღო თბილისში, ჯ-ის ქუჩა ¹5-ში მდებარე ოროთახიანი ბინა, 32 კვ.მ საცხოვრებელი ფართით, საერთო ფართით - 53 კვ.მ; 1993 წლის 22 იანვარს გაფორმებული პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე ვ. ს-მა (მოსარჩელის ძმამ) უსასყიდლოდ საკუთრებაში მიიღო თბილისში, ჯ-ის ქუჩა ¹5-ში მდებარე სამოთახიანი ბინა, საცხოვრებელი ფართით - 56 კვ.მ, საერთო ფართით - 76 კვ.მ; სარდაფი - 10 კვ.მ. თბილისის მუნიციპალიტეტის 1994 წლის 20 ნოემბრის ¹1082 განკარგულებითა და 1995 წლის 10 აგვისტოს ¹18.14.763 დადგენილებით ჭ-ას ქუჩა ¹5-ში მდებარე ავარიული საცხოვრებელი სახლის დანგრევის სანაცვლოდ ავარიულ სახლში მცხოვრებ პირებს მიეცათ ახალი სახლის მშენებლობის უფლება. ამ მიზნის განსახორციელებლად, ამავე მისამართზე მცხოვრები მობინადრეების განცხადების საფუძველზე, თბილისის მერიის საქალაქო მმართველობის მთაწმინდის რაიონის გამგეობის 1996 წლის 21 აგვისტოს ¹70 გადაწყვეტილებით დამტკიცდა საინიციატივო ჯგუფი ნ. გ-ის (თავმჯდომარე), ვ. ს-ის, ა. ს-ისა და ს. ციცვიძის შემადგენლობით. 2003 წლის 6 აგვისტოს გაფორმდა ერთობლივი საქმიანობის ამხანაგობა ,,მ-ის» სადამფუძნებლო ხელშეკრულება. ხელშეკრულების თანახმად, ერთობლივი საქმიანობის მიზანს წარმოადგენდა თბილისში, ჭ-ას ¹5-ში მდებარე 1097 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე მრავალბინიანი საცხოვრებელის სახლის მშენებლობა. ამავე ხელშეკრულების დანართით ¹2 განისაზღვრა ამხანაგობის წევრების მიერ მისაღები ფართები. მოსარჩელის ძმას _ ვ. ს-ს უნდა მიეღო მე-3 სართულზე ¹18 ბინა, 210 კვ.მ და ¹25 12 კვ.მ ავტოსადგომი. პალატამ არ გაიზიარა ა. ს-ის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ ა. ს-ი მისი ნების საწინააღმდეგოდ იქნა ამხანაგობიდან გამოყვანილი, აღნიშნული მსჯელობის ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს ის გარემოება, რომ იმ კრებას, რომელზეც მიღებულ იქნა ალ. ს-ის გაყვანის საკითხი, ესწრებოდა ვ. ს-ი - ანუ ალ.ს-ის შვილი, რომლის დასწრების ფაქტი მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ. ამავე კრებას თავმჯდომარეობს კ.ძ-ი, რომელიც, თვით მოსარჩელის განმარტებით, თავად მიიყვანა ამხანაგობის წევრებთან, ამასთან, საქმეზე დართული და წარმოდგენილია ა. ს-ის წერილობითი განცხადება, რომლითაც იგი ამხანაგობიდან გასვლის ნებას ავლენს. გარდა ამისა, ა. ს-ის ამხანაგობის წევრობიდან გაყვანის მართლზომიერებას ადასტურებს თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2007 წლის 9 ოქტომბრის, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2009 წლის 19 დეკემბრის განჩინება და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2010 წლის 11 მარტის განჩინება. 2003 წლის 6 აგვისტოს ამხანაგობა ,,მ-ის» ¹4 კრების ოქმის თანახმად, ერთობლივი საქმიანობის ამხანაგობის წევრობიდან, საკუთარი ინიციატივით გაყვანილ იქნა მოსარჩელის მამა ა. ს-ი. დასახელებული ოქმის ბათილად ცნობის თაობაზე მოთხოვნით წარდგენილი სარჩელი არ იქნა დაკმაყოფილებული თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2007 წლის 9 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით, რომელიც კანონიერ ძალაში შევიდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 11 მარტის განჩინებით. საქმის მასალებიდან გამომდინარე, არ დასტურდება მხარეთა შორის უძრავი ქონების გადაცემასთან დაკავშირებული შეთანხმების არსებობა. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-105-ე მუხლების თანახმად, მოსარჩელეს არ წარმოუდგენია შესაბამისი მტკიცებულება (წერილობითი ხელშეკრულება), რომელიც დაადასტურებდა, ერთი მხრივ, ა. ს-ს, ხოლო, მეორე მხრივ, ნ. გ-სა და ა. ე-ას შორის შეთანხმების არსებობას, რომლის მიხედვითაც მოპასუხეებმა იკისრეს ა. ს-ისთვის ან ა. ს-ისთვის ფართის გადაცემის ვალდებულება. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2007 წლის 9 ოქტომბრის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების შესაბამისად, ა. ს-ი წარმოადგენდა ერთობლივი საქმიანობის ამხანაგობა «მ-ის» წევრს და ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან ის საკუთარი ნების გამოვლენის შედეგად გავიდა. ა. ს-ს, როგორც ამხანაგობის წევრს, სხვა წევრებთან ერთად გააჩნდა საკუთრების უფლება ამხანაგობის საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე, მათ შორის, მიწის ნაკვეთზეც. ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებაზე უარის თქმისას კი, მას სამოქალაქო კოდექსის 938-ე მუხლის საფუძველზე წილის კომპენსაცია არ მოუთხოვია.

დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები პალატამ სამართლებრივად შემდეგნაირად შეაფასა: სამოქალაქო კოდექსის 930-ე მუხლის თანახმად, პალატა განმარტავს, რომ ამხანაგობის ხელშეკრულება სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგებაა, რომლითაც განისაზღვრება გარიგების მხარეთა უფლება – მოვალეობები. ერთობლივი საქმიანობის ამხანაგობა «მ-ის» სადამფუძნებლო ხელშეკრულების (დებულების) 3.2 და 3.3 პუნქტების შესაბამისად, სამართლებრივი უფლებებისა და მოვალეობების განსაზღვრის თვალსაზრისით, ამხანაგობის წევრები იყოფიან ორ ჯგუფად: «დამფუძნებელი წევრები» და ჩვეულებრივი წევრები. «დამფუძნებელ წევრებს» განეკუთვნებიან ამ ხელშეკრულების ხელმომწერი პირები, რომლებიც ამხანაგობის წევრთა მიერ არჩეული არიან ამხანაგობის საინიციატივო ჯგუფში და პასუხისმგებელნი არიან ამხანაგობის ორგანიზაციულ-ფინანსურ მართვაზე. დებულების 9.4 პუნქტის თანახმად, ამხანაგობის, როგორც ჩვეულებრივი, ისე დამფუძნებელი წევრების ვინაობა მითითებულია ამხანაგობის წევრთა კრების ¹4 ოქმში. ამავე დებულების 9.5 პუნქტის მიხედვით, «ამხანაგობის» წევრის მიღებისას «დამფუძნებელ წევრთა» კრება განსაზღვრავს მისაღები წევრის წილს, საკუთრებაში მისაღები ქონების იდენტიფიკაციით. წილის ან წილის ნაწილის მყიდველი პირი ავტომატურად ხდება «ამხანაგობის» «ჩვეულებრივი წევრი». პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემებაზე, რომ სადამფუძნებლო დოკუმენტს ხელს აწერს ა. ს-ის შვილი ვ. ს-ი, ხოლო ა. ს-ი სადამფუძნებლო დოკუმენტში წევრად მოხსენებული არ არის და, შესაბამისად, არც მისი ხელმოწერა ფიქსირდება სადამფუძნებლო აქტზე. ამასთან, ზემოაღნიშნული დებულების 9.5 პუნქტის შესაბამისად, სადამფუძნებლო დოკუმენტს ერთვის ამხანაგობა «მ-ის» წევრების მიერ მისაღები წილის ოდენობა, ქონების იდენტიფიკაციით. აღნიშნულ წევრებს შორის მოხსენებულია ვ. ს-ი და არა ა. ს-ი. ამასთან, აღსანიშნავია კიდევ ერთი გარემოება, კერძოდ, ამხანაგობა «მ-ის» სადამფუძნებლო დოკუმენტზე, როგორც ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებაზე ხელმომწერი პირები არიან ამხანაგობა «მ-ის» დამფუძნებლები და ის პირები, რომლებიც 2003 წლის 6 აგვისტოს კრების ოქმის საფუძველზე შემოყვანილ იქნენ ამხანაგობის წევრებად. 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებული ამხანაგობა «მ-ის» სადამფუძნებლო აქტზე ხელმოწერა ანუ მრავალმხრივ გარიგებაში ა. ს-ის მონაწილეობა არ იკვეთება, შესაბამისად, არ დასტურდება ა. ს-ის წილზე უფლება აღნიშნულ ამხანაგობაში. პალატა განმარტავს, რომ 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებული ამხანაგობის ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს ქ.თბილისის მერიის საქალაქო მმართველობის მთაწმინდის რაიონის გამგეობის 1996 წლის 25 აგვისტოს ¹70 და 1999 წლის 31 მარტის ¹78 გადაწყვეტილებით ჩამოყალიბებული ამხანაგობა «მ-ა», თუმცა, აღნიშნული ამხანაგობის საფუძველზე 2003 წლის 6 აგვისტოს ჩამოყალიბდა ამხანაგობა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული წესით, იმავე მიზნებით, თუმცა, განახლებული დამფუძნებელი და ჩვეულებრივი წევრებით, ამავე ხელშეკრულებით განისაზღვრა მხარეთა უფლება-მოვალეობები, მათი წილობრივი მონაწილეობა ამხანაგობაში, მათ მიერ განსახორციელებელი შენატანები. სასამართლო მიიჩნევს, რომ 2003 წლის 6 აგვისტოს, ფაქტობრივად, მართალია, კონსტანტირებულ იქნა ძველი ამხანაგობა «მ-ის» არსებობა, თუმცა, სამართლებრივი თვალსაზრისით, უფლება-მოვალეობათა წარმოშობის საფუძვლის გათვალისწინებით, აღნიშნული მიჩნეულ უნდა იქნეს ახალ გარიგებად, შესაბამისად, ახალი გარიგების საფუძველზე ჩამოყალიბებულ ამხანაგობად, ამიტომაც სასამართლო აღნიშნულ ამხანაგობას მიიჩნევს, 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებულად, ვინაიდან აღნიშნული ამხანაგობის წევრთა უფლება-მოვალეობები სწორედ 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნების ხელშეკრულებიდან მომდინარეობს. პალატა ასევე განმარტავს, რომ ძველი ამხანაგობის უფლება-მოვალეობებიც ერთმანეთის მიმართ სწორედ აღნიშნული ახალი სადამფუძნებლო დოკუმენტით დადგინდა, სააპელაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ ამხანაგობიდან ა. ს-ის გასვლა შეფასებულ უნდა იქნას არა როგორც დაფუძნებული ამხანაგობიდან, ანუ შემდგარი, ხელმოწერილი გარიგებიდან გასვლა, არამედ, იმთავითვე 2003 წლის 6 აგვისტოს ამხანაგობა «მ-ის» დაფუძნებაში, მრავალმხრივ გარიგებაში მონაწილეობის მიუღებლობა. ვინაიდან, სასამართლო კიდევ ერთხელ ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ა. ს-ი არც დამფუძნებელ და არც ჩვეულებრივ წევრებს შორის არ ფიგურირებს, შესაბამისად, დებულების მიხედვით, მისი წილობრივი მონაწილეობა 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებულ ამხანაგობაში არ დასტურდება. ამდენად, არ დასტურდება რა ა. ს-სა და 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებულ ამხანაგობა «მ-ას» შორის უფლება-მოვალეობების წარმოშობის საფუძველი, სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას, იმსჯელოს სამართალურთიერთობების სამართლებრივ შედეგებზე ანუ შენატანის ოდენობასა და, შესაბამისად, მისაღებ წილზე. პალატა მსჯელობისას შეეხო 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებული ამხანაგობა «მ-ასა» და ა. ს-ს შორის არსებულ სამართალურთიერთობას და მიიჩნია, რომ ა. ს-ი იმთავითვე არ ყოფილა აღნიშნული ახალდაფუძნებული ამხანაგობის წევრი და, შესაბამისად, მას არ წარმოშობია ის უფლება-მოვალეობები, რაც ამხანაგობის წევრს ამხანაგობიდან გასვლისას შეიძლება წარმოეშვას, თუმცა ა. ს-ის მოთხოვნის საფუძვლების სამართლებრივი შეფასების მიზნებისათვის მნიშვნელოვანია იმის ანალიზი, თუ რისი უფლება ჰქონდა ა. ს-ს იმთავითვე ახალი ამხანაგობა «მ-ის» დაფუძნების ეტაპზე. როგორც საქმის მასალებიდან და მხარეთა ახსნა-განმარტებიდან დასტურდება, ა. ს-ი იყო თბილისის მერიის საქალაქო მმართველობის მთაწმინდის რაიონის გამგეობის ¹70 გადაწყვეტილებით დაფუძნებული საინიციატივო ჯგუფის წევრი. ამხანაგობას ეწოდა «მ-ა». სწორედ «ამხანაგობის» საკუთრება გახდა შემდგომში 1097 კვ.მ მიწის ნაკვეთი. ვინაიდან აღნიშნულ მიწის ნაკვეთი თავდაპირველად სახელმწიფო საკუთრება იყო, ამიტომ აღნიშნულ მიწის ნაკვეთზე არსებული შენობა-ნაგებობის მესაკუთრეებმა შენობა-ნაგებობის დანგრევის შემდეგ მიწაზე ახალი მშენებლობის წამოწყების მიზნებისათვის შექმნილ ამხანაგობაში გაწევრიანების უფლება მოიპოვეს. ამდენად, ა. ს-ს უფლება ჰქონდა, გამხდარიყო ამავე მიზნით 2003 წლის 6 აგვისტოს შექმნილი ამხანაგობის დამფუძნებელი წევრი, თუმცა, როგორც ზემოთ უკვე არაერთგზის აღინიშნა, ა. ს-ი ხელს არ აწერს დაფუძნების დოკუმენტს, არ არის გათვალისწინებული მისი წილობრივი მონაწილეობა ამხანაგობაში, შესაბამისად, მას არ აკავშირებს ვალდებულებითი სამართალურთიერთობა 2003 წლის 6 აგვისტოს შექმნილ ამხანაგობის წევრებთან. რაც შეეხება საქალაქო მმართველობის მთაწმინდის რაიონის გამგეობის ¹70-78 გადაწყვეტილებებით დაფუძნებულ ამხანაგობას, მათი დამფუძნებელი წევრების უფლება-მოვალეობები დადგინდა ახალ ამხანაგობა «მ-ის» დებულებით, სადაც ა. ს-ს უფლება ჰქონდა, თავისი მოთხოვნა და შესაბამის წილი აესახა ახალ სადამფუძნებლო დოკუმენტში. 2003 წლის 6 აგვისტოს სადამფუძნებლო დოკუმენტსა და კრების ოქმში, რომელსაც, როგორც ა. ს-ი, ასევე ა. ს-ის შვილი, ვ. ს-ი ესწრებოდნენ, ვალდებულებაზე არაფერია მითითებული.

იმის გათვალისწინებით, რომ 2003 წლის 6 აგვისტოს სადამფუძნებლო ხელშეკრულებით ა. ს-ს ამხანაგობის წევრებთან ვალდებულებითსამართლებრივ ურთიერთობაში შესვლის ფაქტობრივი საფუძველი ჰქონდა, სასამართლომ მიიჩნია, რომ სავარაუდოა, ა. ს-მა 2003 წლის 6 აგვისტოს სადამფუძნებლო დოკუმენტზე ხელი იმ მოტივით არ მოაწერა და ამხანაგობის წევრობაზე იმ საფუძვლით თქვა უარი, რომ მას სხვა მესამე პირისაგან რაიმე შესრულება ექნებოდა მიღებული ან აღნიშნული შესრულების სამომავლოდ მიღების ინტერესი გააჩნდა. აღნიშნულზე მეტყველებს ა. ს-ის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ მას პრეტენზია მხოლოდ ა.ე-ასა და ნ.გ-თან აქვს და არა სხვა ამხანაგობის წევრებთან, ვინაიდან სწორედ ისინი შეჰპირდნენ მას ბინის აშენებას. სამოქალაქო კოდექსის 316-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, ვალდებულების ძალით კრედიტორი უფლებამოსილია, მოსთხოვოს მოვალეს რაიმე მოქმედების შესრულება. ამავე კოდექსის 317-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების, უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლისაგან. 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ არ დასტურდება ა. ს-ის მოთხოვნის უფლება სახელშეკრულებო ვალდებულების გამო ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ა.ე-ასა და ნ.გ-ისაგან, ვინაიდან არ დასტურდება შესაბამისი ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობის არსებობა აღნიშნულ სუბიექტებს შორის.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ა. ს-მა შემდეგი დასაბუთებით: საქალაქო სასამართლოში მოპასუხეების მიერ კომპენსაციის გადაუხდელობის ერთადერთ მიზეზად სახელდებოდა ბინების პრივატიზაციის გაყალბების ფაქტი, ასევე, დადგინდა, რომ სახლი არ იყო დანგრეული და ერთბინიანი. მოსარჩელე მზად იყო, წარედგინა დამატებითი მტკიცებულებები იმის შესახებ, რომ პრივატიზაცია იყო ნამდვილი და ამ დროს მოსამართლემ მიიღო გადაწყვეტილება სარჩელის დაუკმაყოფილებლობის შესახებ. თუ პრივატიზაციის ნამდვილობას მნიშვნელობა არ ჰქონდა, რატომ მოანდომა სასამართლომ ამ საკითხის გარკვევას ხუთ თვეზე მეტი. სასამართლოს ყურადღება არ მიუქცევია იმ ფაქტისათვის, რომ მოპასუხეები სასამართლო პროცესებზე ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე ასახელებდნენ სხვადასხვა მიზეზებს, თუ რატომ არ ეკუთვნოდა მოსარჩელეს კომპენსაცია, კერძოდ, ჯერ აცხადებდნენ, რომ ბინებით დაკმაყოფილდა მოსარჩელე, შემდგომ თითქოს ალ. ს-ი გავიდა ამხანაგობიდან და ა.შ. ახლა კი, ერთადერთი მიზეზი ისაა, რომ პრივატიზაციის ხელშეკრულებაა გაყალბებული. საყურადღებოა, რომ სასამართლოს აზრით არ არსებობს სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული ვალდებულების წარმოშობის საფუძვლები, მაშინ როდესაც დადგენილია, რომ ე-ამ და 1998 წელს მოსარჩელის სახლის 17 კვ.მ ფართში ჩაწერილმა ნ. გ-მა ამხანაგობის სხვა წევრების მიერ აშენებულ სახლში უფასოდ მიიღეს საერთო ჯამში 650 კვ.მ. გარემონტებული ფართი, მათ შორის 100 კვ.მ ოფისი, მაღაზია და 5 ავტოფარეხი. სააპელაციო სასამართლო განჩინებაში თავდაპირველად აღნიშნავს, რომ ა. ს-ი არ ყოფილა ამხანაგობის წევრი, ხოლო შემდგომ კი მიუთითა, რომ წევრი იყო, მაგრამ საკუთარი განცხადებით გავიდა ამხანაგობიდან. უსაფუძვლოა სასამართლოს მტკიცება, რომ მიწა იყო სახელმწიფო საკუთრება. სარჩელზე თანდართული დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ მიწა პრივატიზებული იყო. უდავო ფაქტია, რომ ა. ს-ი იყო უძრავი ქონების მესაკუთრე და მას სახლის დანგრევის შემდეგ არაფერი მიუღია.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ა. ს-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის «ბ» ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს იმავე სასამართლოში, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველია მტკიცებულებათა არასრული გამოკვლევა და მის საფუძველზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების არასარწმუნოობა, კერძოდ:

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2007 წლის 9 ოქტომბრის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების შესაბამისად, ა. ს-ი წარმოადგენდა ერთობლივი საქმიანობის ამხანაგობა «მ-ის» წევრს და ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან ის საკუთარი ნების გამოვლენის შედეგად გავიდა. ა. ს-ს, როგორც ამხანაგობის წევრს, სხვა წევრებთან ერთად გააჩნდა საკუთრების უფლება ამხანაგობის საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე, მათ შორის, მიწის ნაკვეთზეც. ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებაზე უარის თქმისას კი, მას სამოქალაქო კოდექსის 938-ე მუხლის საფუძველზე წილის კომპენსაცია არ მოუთხოვია.

მოცემულ დავაზე ა. ს-ი სარჩელით თავდაპირველად ითხოვდა ამხანაგობა «მ-ის» საკუთრებაში არსებული 580 კვ.მ მიწის ნაკვეთიდან მისი წილის კომპენსაციას (იხ: ტ.I. ს.ფ. 5). 2010 წლის 26 ივლისის სასამართლო სხდომაზე ა.ს-მა მოითხოვა მამისათვის – ა. ს-ისათვის გადასაცემი ფართის სანაცვლოდ მისი საფასურის კომპენსაცია (იხ. ტ.I ს.ფ. 166). პირველი ინსტანციის სასამართლომ დავის საგანი ზიანის ანაზღაურებად შეაფასა, რაც გაიზიარა სააპელაციო სასამართლომაც(იხ. სასამართლო გადაწყვეტილებები). ამასთან, მოსარჩელე სარჩელის საფუძვლად უთითებდა ფაქტობრივ გარემოებას იმის შესახებ, რომ ამხანაგობა «მ-ას» მისი შენატანის სანაცვლოდ ნაკისრი ვალდებულება არ შეუსრულებია.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქმის განმხილველ სასამართლოს საქმისთვის მნიშვნელოვანი გარემოებები სათანადოდ არ გამოუკვლევია, კერძოდ:

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მხარის მიერ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების კონკრეტულ მატერიალურ სამართლებრივ ნორმასთან შესაბამისობის დადგენა სასამართლოს უფლებაცაა და ვალდებულებაც. დავის სამართლებრივი შეფასებისას მოსამართლე სრულიად დამოუკიდებელია, განსხვავებით პროცესის ფაქტობრივ საფუძვლებზე მუშაობისაგან და არ არის შებოჭილი დისპოზიციურობის ან შეჯიბრებითობის პრინციპებით.

შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპიდან გამომდინარე, მხარეებს შეუძლიათ, თავად განსაზღვრონ, აღძრან თუ არა დავა სასამართლოში, როგორ წარმართონ ან როგორ დაასრულონ იგი. მათ ასევე შეუძლიათ, თავად გადაწყვიტონ საქმის რომელი ფაქტობრივი გარემოებები მოახსენონ და რომელი მტკიცებულებები წარუდგინონ სასამართლოს. მხარეთა მიერ წარდგენილი მოთხოვნებისა და მოხსენებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება კი მხოლოდ მოსამართლის პრეროგატივაა. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობების შესრულებასთან ერთად მხარეებმა მოსამართლეს უნდა მოახსენონ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებზეც მხარე თავის მოთხოვნას ამყარებს და მოთხოვნის შინაარსი. მიზანშეწონილია, მაგრამ არაა აუცილებელი, თუ მხარეები მოთხოვნის იმ სამართლებრივ საფუძველზეც _ ნორმაზე მიუთითებენ, რომელსაც მათი მოთხოვნა ან შესაგებელი ემყარება, თუმცა ეს არც აუცილებელია და არც შემზღუდავი სასამართლოსათვის. მოსამართლისათვის სავალდებულო არ არის მხარეთა მოსაზრებები, თუ მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად რა სამართლებრივი საფუძველი უნდა იქნეს გამოყენებული, ასევე არც კანონის იმპერატიული დათქმაა, გამოტანილი გადაწყვეტილება დაეფუძნოს მხარეთა მიერ მითითებული მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს. მაშინაც კი, თუ მხარეები განსაზღვრულ საკითხებთან მიმართებით არასწორ ან არამყარ სამართლებრივ პოზიციას ირჩევენ, თუ საქმის მასალებზე დაყრდნობით და სხვაგვარი დასაბუთებით, კანონიერი გადაწყვეტილების გამოტანა შესაძლებელია, მოსამართლეს სხვა გზის არჩევის უფლება აქვს. სწორედ აღნიშნული წარმოადგენს სამოსამართლო საქმიანობას, რაც უზრუნველყოფს კერძო სამართლის სუბიექტთა დარღვეული უფლებებისა და ინტერესების სრულყოფილად და ეფექტურად დაცვას.

მხარე, შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, თვითონვე განსაზღვრავს, თუ რომელ კონკრეტულ ფაქტს დაამყაროს თავისი სასარჩელო მოთხოვნა, ამასთან სარჩელის საფუძველი იმ ფაქტების ერთობლიობაა, რომლებიც ასაბუთებენ, ფაქტობრივად ამართლებენ მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნას, სარჩელის საგანს. ამდენად, სარჩელის ფაქტობრივი დასაბუთება განაპირობებს სარჩელის მოთხოვნის კანონიერებას, ვინაიდან სადავოდ მიჩნეული უფლების კანონიერება უნდა დამტკიცდეს, ხოლო დარღვეული უფლების დაცვა მხარეს კონკრეტული ფაქტებზე დაყრდნობით შეუძლია და ამ ფაქტების მითითება მხარის მოვალეობაა.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 222-ე მუხლის თანახმად, მოსამართლეს უფლება აქვს მხარეებს მისცეს შეკითხვა, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებათა სრულად და ზუსტად განსაზღვრას, ამ გარემოებების დასადასტურებლად მტკიცებულებათა გამოვლენასა და სასამართლოში წარდგენას, მათი უტყუარობის გამოკვლევას. ამავე კოდექსის 128-ე მუხლის თანახმად, მოსამართლეს უფლება აქვს, შეკითხვები მისცეს მხარეებს, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქმის გადაწყვეტისათვის მქონე მნიშვნელობის მქონე გარემოებების სრულად და ზუსტად განსაზღვრას, მათ დასადასტურებლად მტკიცებულებების გამოვლენას და სასამართლოში წარდგენას, მათი უტყუარობის გამორკვევას. აღნიშნული ნორმების ანალიზი ერთმნიშვნელოვნად გვაძლევს დასკვნის საფუძველს, რომ სამოქალაქო სამართალწარმოება შეჯიბრებითობის პრინციპის ფონზე განსაკუთრებულ შემთხვევებში უშვებს და აუცილებლადაც მიიჩნევს მოსამართლის ინიციატივას საქმის სათანადოდ განხილვის მიზნით.

მოცემულ შემთხვევაში, სასამართლოს მხარისთვის დასმული შეკითხვებით უნდა გამოერკვია და დაეზუსტებინა, მოსარჩელის მოთხოვნა თანხის გადახდის დაკისრების თაობაზე, რა სამართლებრივი ურთიერთობიდან წარმოშობილ ვალდებულებას ეფუძნებოდა, ვინაიდან მოსარჩელე სარჩელის საფუძვლად უთითებს სწორედ ერთობლივი საქმიანობიდან წარმოშობილ ფაქტებს, ხოლო მოთხოვნად თანხის გადახდას.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს სააპელაციო პალატის მსჯელობას, რომ ა. ს-მა 2003 წლის 6 აგვისტოს სადამფუძნებლო დოკუმენტზე ხელი მაღალი ალბათობით იმ მოტივით არ მოაწერა და ამხანაგობის წევრობაზე იმ საფუძვლით თქვა უარი, რომ მას სხვა მესამე პირისაგან რაიმე შესრულება ექნებოდა მიღებული ან აღნიშნული შესრულების სამომავლოდ მიღების ინტერესი გააჩნდა. აღნიშნულზე მეტყველებს ა. ს-ის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ მას პრეტენზია მხოლოდ ა.ე-ასა და ნ.გ-თან აქვს და არა სხვა ამხანაგობის წევრებთან, ვინაიდან სწორედ ისინი შეჰპირდნენ მას ბინის აშენებას.

უპირველესად, უნდა აღინიშნოს, რომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 85-ე მუხლის თანახმად, თუ სასამართლო დაადგენს, რომ სარჩელი აღძრულია არა იმ პირის წინააღმდეგ, რომელმაც პასუხი უნდა აგოს სარჩელზე, მას შეუძლია მოსარჩელის თანხმობით შეცვალოს თავდაპირველი მოპასუხე სათანადო მოპასუხით, თუმცა მოცემულ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია, სამოქალაქო კოდექსის 937-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესი, რომლითაც დადგენილია ერთობლივი საქმიანობიდან წარმოშობილი ვალებისთვის მონაწილეთა სოლიდარული პასუხისმგებლობა, რაც, ამავე კოდექსის 465-ე მუხლის თანახმად, უფლებას აძლევს კრედიტორს, ნებისმიერ მოვალეს მოსთხოვოს ვალდებულების შესრულება. რაც შეეხება სასამართლოს ვარაუდს ამხანაგობის წევრობაზე უარის თქმის საფუძვლის თაობაზე, აღნიშნულს კონტრაჰენტის მიერ ვალდებულების ჯეროვან შესრულებასთან დაკავშირებით რაიმე იურიდიული მნიშვნელობა არ ენიჭება.

ასევე დაუსაბუთებულია პალატის დასკვნა, რომ 2003 წლის 6 აგვისტოს, ფაქტობრივად, მართალია, კონსტანტირებულ იქნა ძველი ამხანაგობა «მ-ის» არსებობა, თუმცა, სამართლებრივი თვალსაზრისით, უფლება-მოვალეობათა წარმოშობის საფუძვლის გათვალისწინებით, აღნიშნული მიჩნეულ უნდა იქნეს ახალი გარიგების საფუძველზე ჩამოყალიბებულ ამხანაგობად, ამიტომაც სასამართლო აღნიშნულ ამხანაგობას მიიჩნევს, 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებულად, ვინაიდან აღნიშნული ამხანაგობის წევრთა უფლება-მოვალეობები სწორედ 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნების ხელშეკრულებიდან მომდინარეობს. პალატა ასევე განმარტავს, რომ ძველი ამხანაგობის უფლება-მოვალეობებიც ერთმანეთის მიმართ სწორედ აღნიშნული ახალი სადამფუძნებლო დოკუმენტით დადგინდა, სააპელაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ ამხანაგობიდან ა. ს-ის გასვლა შეფასებულ უნდა იქნას არა როგორც დაფუძნებული ამხანაგობიდან ანუ შემდგარი, ხელმოწერილი გარიგებიდან გასვლა, არამედ, იმთავითვე, 2003 წლის 6 აგვისტოს ამხანაგობა «მ-ის» დაფუძნებაში, მრავალმხრივ გარიგებაში მონაწილეობის მიუღებლობა. ამ მსჯელობიდან გამომდინარე, პალატამ დაასკვნა, რომ არ დასტურდება რა ა. ს-სა და 2003 წლის 6 აგვისტოს დაფუძნებულ ამხანაგობა «მ-ას» შორის უფლება-მოვალეობების წარმოშობის საფუძველი, სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას, იმსჯელოს სამართალურთიერთობების სამართლებრივ შედეგებზე ანუ შენატანის ოდენობასა და, შესაბამისად, მისაღებ წილზე.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ საკითხთან მიმართებით მნიშვნელოვანია შემდეგი: მატერიალურ სამართალში ურთიერთობის მონაწილე _ კონტრაჰენტის ამა თუ იმ საფუძვლით ურთიერთობიდან გასვლა იწვევს ამ ურთიერთობაში უფლებამონაცვლის ჩართვას და მისთვის იმ უფლება-მოვალეობათა გადაცემას, რაც თავდაპირველ სამართალსუბიექტს გააჩნდა. ზოგადად, სამოქალაქო სამართალში ორი სახის უფლებამონაცვლეობა გვაქვს: პირველი _ უნივერსალური ანუ ზოგადი უფლებმონაცვლეობა, როდესაც უფლებამონაცვლეზე გადადის მისი წინამორბედის ყველა უფლება-მოვალეობა (მემკვიდრეობა, იურიდიული პირის რეორგანიზაცია და სხვა) და მეორე _ სინგულარული (კერძო) უფლებამონაცვლეობა, როდესაც უფლებამონაცვლეზე გადადის მხოლოდ ცალკეული უფლება (მოთხოვნის დათმობა). ორივე შემთხვევაში უფლებამონაცვლეობის ფარგლები იმისდა მიხედვით დგინდება, თუ რა სახის უფლებამონაცვლეობასთან გვაქვს საქმე, მაგრამ ამასთან, უფლებამონაცვლე უფლებებსა და მოვალეობებს იმ ფარგლებში იძენს, რა ფარგლებშიც იგი მის წინამორბედთან იყო. უფლებამონაცვლეობის ფარგლების შეზღუდვა, განსაკუთრებით ადრე არსებული ურთიერთობიდან წარმოშობილი ვალდებულების ფარგლებში, მხოლოდ უფლებამონაცვლის ნებაზე ან მასსა და მის წინამორბედს შორის შეათანხმებაზე არ არის დამოკიდებული, ვინაიდან იგი პირდაპირ გავლენას ახდენს მესამე პირის ინტერესზე.

მოცემულ შემთხვევაში სასამართლო გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში უთითებს 2003 წლამდე არსებული ამხანაგობას და მის შემდეგ დაარსებულ ამხანაგობას შორის კავშირზე, ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე ადგენს, რომ ახალი გარიგების საფუძველზე ჩამოყალიბებულ ამხანაგობას ალ.ს-ის მიმართ ვალდებულება არ გააჩნია, რადგან ის ახალი ამხანაგობის წევრი არ გამხდარა. ამ დასკვნისათვის აუცილებელია არა ამხანაგობის წევრობის ფაქტი, არამედ იმ ფაქტების გამორკვევა, გააჩნდა თუ არა ადრე არსებულ ამხანაგობას რაიმე ვალდებულება ა. ს-ის მიმართ და არის თუ არა ახლადშექმნილი ამხანაგობა ამ ვალდებულების უფლებამონაცვლე.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქმის ხელახლა განმხილველმა სასამართლომ მხარეთა შორის წარმოშობილ დავას მხოლოდ განჩინების კვლევით ნაწილში მითითებულ გარემოებათა გამოკვლევის შემდეგ უნდა მისცეს სამართლებრივი შეფასება.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ა. ს-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 22 მარტის განჩინება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.