ას-159-867-03 12 ნოემბერი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),

მ. წიქვაძე,

ლ. გოჩელაშვილი

დავის საგანი: სარჩელის მიხედვით უკანონოდ დაკავებული თანხების დაბრუნება.

დავის საგანი შეგებებული სარჩელის მიხედვით: საგარანტიო წერილით ნაკისრ ვალდებულებათა შესრულება.

აღწერილობითი ნაწილი:

2002წ. 13 ნოემბერს შპს “ჯ.” სს “ს. ს. ბ.” წინააღმდეგ სარჩელით მიმართა თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიას.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ შპს “ჯ.” საბანკო ანგარიშები აქვს გახსნილი “ს. ს. ბანკში”.

2002წ. 24 სექტემბერს შპს “ს. ტ.” სახელშეკრულებო ვალდებულებიდან გამომდინარე, შპს “ჯ.” ანგარიშზე ჩარიცხა 700000 ლარი. ბანკმა საგადასახადო დავალებით გათვალისწინებული თანხის 700000 ლარის ნაწილი _ 612242 ლარი ჩამოაჭრა შპს “ჯ.” იმ საფუძვლით, რომ მას 1999წ. 31 მარტის საგარანტიო წერილის საფუძველზე ბანკის წინაშე გააჩნდა დავალიანება.

მოსარჩელემ მიიჩნია, რომ ბანკმა თანხა მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით ჩამოაჭრა. ბანკს სკ-ს 861-ე მუხლის, ასევე ეროვნული ბანკის 1999წ. 2 დეკემბრის ¹220 ბრძანების შესაბამისად, უფლება არ ჰქონდა შპს “ჯ.” თანხმობის გარეშე მოეხდინა მის ანგარიშზე მოხვედრილი თანხების ჩამოჭრა.

მოსარჩელემ სკ-ს 982-ე, 983-ე მუხლების საფუძველზე მოითხოვა ჩამოჭრილი თანხის _ 612242 ლარის, ასევე ჯარიმის სახით 140815 ლარის, სულ 753057 ლარის ანაზღაურება.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და 2002წ. 27 დეკემბერს შეგებებული სარჩელით მიმართა სასამართლოს.

შეგებებული სარჩელის ავტორმა მიუთითა, რომ 1999წ. 31 მარტს შპს “ჯ.” მიერ გაცემული საგარანტიო წერილის საფუძველზე “ს. ს. ბ.” ¹33 და ¹34 საკრედიტო ხელშეკრულებებით, სამი თვის ვადით გასცა კრედიტი მოქალაქე ა. კ-აზე და დ. ბ-ეზე, სულ 171100 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების შესაბამისად, ყოველთვიურ საპროცენტო განაკვეთად განისაზღვრა 3%, ანუ 5133 აშშ დოლარი. პირგასამტეხლოდ ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე განისაზღვრა 0,1%.

მიუხედავად არაერთი მოთხოვნისა, მოვალეებმა დავალიანება არ დაფარეს. ნაკისრი ვალდებულება შპს “ჯ.” არ შეასრულა.

2002წ. 24 ივნისისათვის დავალიანებამ პროცენტის და პირგასამტეხლოს ჩათვლით შეადგინა 602260 აშშ დოლარი.

2002წ. 24 სექტემბერს ბანკმა შპს “ჯ.” ჩამოაჭრა 612242 ლარი, ანუ 280202,2 აშშ დოლარი.

შეგებებული სარჩელის ავტორმა მოითხოვა მოსარჩელისათვის 322057,8 აშშ დოლარის დაკისრება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 19 მარტის გადაწყვეტილებით შპს “ჯ.” სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა სს “ს. ს. ბ.” შეგებებული სარჩელი და შპს “ჯ.” სს “ს. ს. ბ.” სასარგებლოდ დაეკისრა 193412 აშშ დოლარის გადახდა.

საოლქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოებები იმის შესახებ, რომ 1996წ. 16 ნოემბერს სს “ს. ს. ბ.” და შპს “ჯ.” შორის გაფორმდა ხელშეკრულება საბანკო ოპერაციების წარმოების შესახებ.

1999წ. 31 მარტს შპს “ჯ.ს” საგარანტიო წერილების საფუძველზე სს “ს. ს. ბ.” ¹33 და ¹34 საკრედიტო ხელშეკრულებით, სამი თვის ვადით, გასცა კრედიტი ა. კ-ასა და დ. ბ-ეზე. კრედიტის ოდენობამ სულ შეადგინა 171100 აშშ დოლარი.

2002წ. 24 სექტემბერს შპს “ს. ტ.” სახელშეკრულებო ვალდებულებიდან გამომდინარე, შპს “ჯ.” საგადასახადო დავალების საფუძველზე სს “ს. ს. ბ.” მეშვეობით გადმოურიცხა 700000 ლარი.

2002წ. 25 სექტემბერს სს “ს. ს. ბ.” გადმორიცხულ თანხას 612242 ლარი ჩამოაჭრა.

შპს “ჯ.” საგარანტიო წერილით ნაკისრი ჰქონდა ვალდებულება, 1999წ. 31 მარტიდან პირველ ივლისამდე დაეფარა ბანკის მიერ გაცემული კრედიტი.

სასამართლომ არ გაიზიარა შპს “ჯ.” განმარტება იმის შესახებ, რომ საგარანტიო წერილი არ წარმოადგენდა თავდებობის დოკუმენტს.

საოლქო სასამართლომ ასევე არ გაიზიარა მოსარჩელის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ სს “ს. ს. ბ.” მიერ 1999წ. 24 ივნისს გაგზავნილი წერილები საგარანტიო წერილში მითითებული თანხების დაფარვის შესახებ, არ წარმოადგენდა საოფერტო წინადადებასა და აქცეპტს.

საოლქო სასამართლომ ამ წერილების შინაარსიდან გამომდინარე, მიიჩნია, რომ შპს “ჯ.” თანახმა იყო სს “ს. ს. ბ.” მოეხდინა მოსარჩელის ვალდებულების შესასრულებლად აღმასრულებელი მოქმედების განხორციელება.

საოლქო სასამართლომ მოპასუხის წერილები თანხების გადახდის შესახებ ოფერტად ჩათვალა, ხოლო მოსარჩელის დუმილი – აქცეპტად.

საოლქო სასამართლომ ბანკის ქმედება თანხების ჩამოჭრის შესახებ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებულ თვითდახმარების ინსტიტუტთან სრულ შესაბამისობაში ჩათვალა. არ გაიზიარა შპს “ჯ.” მოსაზრება მოთხოვნის ხანდაზმულობის შესახებ, ვინაიდან საგარანტიო წერილის შესაბამისად, გარანტიის მოქმედების ვადა შეწყდებოდა სესხისა და მასზე დარიცხული პროცენტის დაფარვის შემდეგ. ხელშეკრულებით მითითებული ვადები პრეტენზიის ზღვრული ვადა 1999წ. 31 დეკემბრიდან, 2000წ. 1 ივლისამდე შეუთანხმებლობის შემთხვევაში სასამართლოსთვის მიმართვის ვადაა და არა სარჩელის წარდგენის ვადა.

საოლქო სასამართლომ მიზანშეწონილად მიიჩნია პირგასამტეხლოს სახით გადასახდელი თანხების მთლიანი ოდენობის განახევრება და საერთო ჯამში უკვე ჩამოჭრილი თანხების ჩათვლით შპს “ჯ.” გადასახდელად განუსაზღვრა 193412 აშშ დოლარი.

2003წ. 9 ივლისს შპს “ჯ.” საკასაციო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.

კასატორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა და მოპასუხისათვის 753057 ლარის დაკისრება შემდეგი საფუძვლით:

1) კასატორს მიაჩნია, რომ 1999წ. 31 მარტს გაფორმებული საგარანტიო წერილები არ არის თავდებობის ხელშეკრულება და იგი შპს “ჯ.” მიმართ არ წარმოადგენდა ვალდებულების წარმოშობის საფუძველს.

კასატორის მოსაზრებით, საქმეში არსებული საგარანტიო წერილები წარმოადგენს იურიდიული თვალსაზრისით ძალის არმქონე დოკუმენტს, ვინაიდან არ არსებობს თავდების წერილობითი განცხადება და თავდებობის დოკუმენტში თავდების პასუხისმგებლობის მითითება.

2) კასატორის მოსაზრებით, 1999წ. 31 დეკემბრის წერილი კიდევაც რომ იქნეს მიჩნეული თავდებობის ხელშეკრულებად, შპს “ჯ.” მაინც არ ჩაითვლებოდა მოვალედ, ვინაიდან მოვალეები იყვნენ ა. კ-ა და დ. ბ-ე, შპს “ჯ.” კი თავდები. სკ-ს 894-ე მუხლის შესაბამისად, თავდებს უფლება აქვს უარი თქვას კრედიტორის დაკმაყოფილებაზე, ვიდრე იგი ძირითადი მოვალის მიმართ არ შეეცდება იძულებით აღსრულებას. ვინაიდან ამ დოკუმენტში მითითებული არ იყო სოლიდარული პასუხისმგებლობის შესახებ, ამასთან ბანკს არ წაუყენებია მოთხოვნა ძირითადი მოვალისათვის, ამიტომ მას არ შეეძლო მოთხოვნა წაეყენებინა თავდებისათვის.

3) საოლქო სასამართლომ არ გამოიყენა სკ-ს 861-ე მუხლი, რომელიც კრძალავს საკრედიტო დაწესებულების მიერ ანგარიშიდან ფულადი სახსრების ჩამოწერას ანგარიშის მფლობელის ნებართვის გარეშე. ბანკს არ შეეძლო ეხელმძღვანელა საბანკო მომსახურების თაობაზე მათ შორის 1996 წელს გაფორმებული ხელშეკრულების 2.1.3 მუხლით, რომელიც იძლეოდა ანგარიშიდან თანხის ჩამოჭრის შესაძლებლობას, ვინაიდან ამ ხელშეკრულებას გასული ჰქონდა ვადა და მათ შორის ურთიერთობა უნდა დარეგულირებულიყო სკ-ს 859-ე, 866-ე მუხლებით.

4) კასატორის მოსაზრებით, ბანკის წერილები არ წარმოადგენდა ოფერტას და ამ წერილების უპასუხოდ დატოვება თავისთავად არ იყო აქცეპტი.

5) სასამართლომ არ გამოიყენა საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 1999წ. 2 სექტემბრის ¹220-0 ბრძანება _ “უნაღდო ანგარიშსწორების წესების შესახებ. ამ წესების მე-7 მუხლის მოთხოვნით, მათი მფლობელის გარეშე საბანკო ანგარიშიდან თანხის უდავო წესით ჩამოწერა ბანკს შეუძლია სასამართლოს ან სხვა ორგანოების გადაწყვეტილების საფუძველზე, ვინაიდან ამგვარი გადაწყვეტილება არ არსებობს ჩამოჭრილი თანხები ექვემდებარება დაბრუნებას პროცენტის დარიცხვით.

6) კასატორის მოსაზრებით, საოლქო სასამართლოს არ უნდა დაეკმაყოფილებინა შეგებებული სარჩელი, ვინაიდან იგი ხანდაზმულია. თავდებობა არ არსებობს ძირითადი მოთხოვნის გარეშე. ა. კ-ას და დ. ბ-ის მიმართ ბანკს მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 1999წ. 1 ივლისიდან და მას სარჩელის წარდგენის უფლება ჰქონდა 2002წ. 1 ივლისამდე, მაგრამ ამ ხნის მანძილზე ბანკს ძირითადი მოვალის მიმართ სასამართლოს მეშვეობით მოთხოვნა არ წარუდგენია. მან სარჩელი შეიტანა მხოლოდ 2002წ. 27 დეკემბერს, ისიც თავდების მიმართ. კასატორის მოსაზრებით, სკ-ს 145-ე მუხლის შესაბამისად, ვინაიდან მთავარი მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა გავიდა, ხანდაზმულობის ვადა გასულად ითვლება დამატებითი მოთხოვნის მიმართაც, მაშინაც კი როცა ამ მოთხოვნათა ხანდაზმულობის ვადა ჯერ არ გასულა. ამ წესებიდან გამონაკლისია დადგენილი სკ-ს 881-ე მუხლის შესაბამისად საბანკო გარანტიისათვის, მაგრამ 1999წ. 31 დეკემბრის წერილი საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილებით გარანტიად არ იქნა მიჩნეული და იგი თავდებობის ხელშეკრულებად ჩაითვალა.

7) კასატორს ასევე არასწორად მიაჩნია შპს “ჯ-ისათვის” იურიდიული მომსახურების სახით 5000 ლარის დაკისრება, ვინაიდან სკ-ს 53-ე მუხლის შესაბამისად, ანაზღაურება ხდება უკვე გაწეული ხარჯებისა და არა მოსალოდნელი ხარჯებისა.

საქმის განხილვის პროცესში შეგებებული საკასაციო საჩივარი წარადგინა სს “ს. ს. ბ.”.

შეგებებული საკასაციო საჩივრის ავტორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე საოლქო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების იმ ნაწილის გაუქმება, რომლითაც სრულყოფილად არ დაკმაყოფილდა შეგებებული სარჩელის მოთხოვნა და ამ ნაწილში ახალი გადაწყვეტილებით მოითხოვა: 322057,8 აშშ დოლარის, ასევე სახელმწიფო ბაჟის 5000 ლარის შპს “ჯ-ისათვის” დაკისრება.

შეგებებული საკასაციო საჩივრის ავტორს მიაჩნია, რომ საოლქო სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სკ-ს 420-ე მუხლი და არასწორად შეამცირა პირგასამტეხლოს ოდენობა.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო და შეგებებული საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა განმარტებანი და მიაჩნია, რომ მოცემულ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს, დაკმაყოფილდეს შპს “ჯ.” საკასაციო საჩივარი და სარჩელი, ხოლო სს “ს. ს. ბ.” შეგებებული სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საოლქო სასამართლოს მიერ დადგენილია ფაქტობრივი გარემოებები იმის შესახებ, რომ მოქალაქე ა. კ-ამ 1999წ. 31 მარტის საკრედიტო ხელშეკრულებით სს “ს. ს. ბ.” 3 თვის ვადით სესხად მიიღო 85550 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების შესაბამისად, განისაზღვრა პროცენტი და ვალის დაფარვის ვადა. ვალი უნდა დაფარულიყო 1999წ. 1 ივლისამდე.

სს “ს. ს. ბ.” ანალოგიური ხელშეკრულებით, იგივე ვადით, პირობებითა და ოდენობით კრედიტი მიიღო მოქალაქე დ. ბ-ემაც.

ორივე კრედიტზე 1999წ. 31 მარტის თარიღით საგარანტიო წერილები გასცა შპს “ჯ.”. ამ წერილებში შპს “ჯ.” მიუთითა, რომ მოვალის მიერ ხელშეკრულებაში მითითებულ ვადაში ვალის დაუფარაობის შემთხვევაში უშუალოდ თვითონ დაფარავდა ვალს და ვალის დაფარვის თაობაზე პასუხისმგებლობას კისრულობდა თავისი უძრავ-მოძრავი ქონებით.

მოვალეებმა ვალი არ დაფარეს არც ხელშეკრულებაში მითითებულ ვადაში და არც მის შემდეგ. სს “ს. ს. ბ.” მოვალეთა მიმართ სარჩელი არ წარუდგენია. შპს “ჯ.” ანგარიშზე ჩარიცხული 700000 ლარიდან 612242 ლარი ჩამოაჭრა 2002წ. 24 სექტემბერს, ხოლო 1999წ. 31 მარტის საკრედიტო ხელშეკრულოებით და ამავე თარიღით შედგენილი საგარანტიო ხელშეკრულებით ნაკისრ ვალდებულებათა შეუსრულებლობის გამო სარჩელი შეიტანა 2002წ. 27 დეკემბერს.

სკ-ს 891-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, თავდებობის ხელშეკრულებით თავდები კისრულობს ვალდებულებას, თავდებად დაუდგეს კრედიტორის წინაშე მესამე პირს ამ უკანასკნელის ვალდებულების შესასრულებლად.

ამ ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, საქმეში წარმოდგენილი წერილი, რომელიც “საგარანტიო წერილად” იწოდება უნდა მივიჩნიოთ თავდებობის ხელშეკრულებად, ვინაიდან მასში მკაფიოდაა გამოხატული შპს “ჯ.” ვალდებულებანი ა. კ-ას და დ. ბ-ის მიერ კრედიტის დაუფარაობის შემთხვევაში კრედიტის დაფარვის ვალდებულების შესრულების თაობაზე. ამ თვალსაზრისით ეს დოკუმენტი აკმაყოფილებს სკ-ს 892-ე მუხლის მოთხოვნებსაც, ვინაიდან მასში აღნიშნულია თავდების წერილობითი განცხადება და პასუხისმგებლობის მაქსიმალურად განსაზღვრული თანხის რაოდენობა (სესხისა და მასზე დარიცხული პროცენტის სრული ოდენობა).

არასწორია საოლქო სასამართლოს მითითება იმის შესახებ, რომ სს “ს. ს. ბ.” წერილები წარმოადგენს ოფერტას, ხოლო შპს “ჯ.” მხრივ ამ წერილების უპასუხოდ დატოვება – აქცეპტს.

სკ-ს 329-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ხელშეკრულების დადების შესახებ წინადადება (ოფერტი) ითვლება შეთავაზებულად, თუ ამ წინადადებაში, რომელიც მიმართულია ერთი ან რამდენიმე პირისადმი, გამოხატულია, რომ წინადადების მიმცემი (ოფერენტი) თანხმობის (აქცეპტის) შემთხვევაში მზადაა შეასრულოს თავისი წინადადება.

ამავე კოდექსის 335-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების თანახმად, თუ მეწარმე, რომელსაც უხდება სხვა პირთა საქმიანი ოპერაციების შესრულება, მიიღებს ოფერტს ამგვარი საქმეების შესრულებაზე იმ პირისაგან, რომელთანაც იმყოფებოდა საქმიან კავშირში, მაშინ იგი ვალდებულია გონივრულ ვადაში უპასუხოს ამ წინადადებას. მისი დუმილი ჩაითვლება აქცეპტად.

მოცემულ შემთხვევაში, მართალია, სს “ს. ს. ბ.” 1999წ. 22 დეკემბერს წერილით მიმართა შპს “ჯ.” საგარანტიო წერილით ნაკისრი ვალდებულების შესრულების შესახებ, შეუსრულებლობის შემთხვევაში კი დაემუქრა სასამართლოში მიმართვით, მაგრამ აღნიშნული წერილი თავისი შინაარსით არ წარმოადგენს ოფერტს, ვინაიდან იგი არ შეიცავს არავითარ წინადადებას რაიმე ხელშეკრულების დადების შესახებ. ამ წერილთან დაკავშირებით შპს “ჯ.” დუმილი ასევე არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს აქცეპტად, ვინაიდან წერილში ხელშეკრულების დადების თაობაზე არავითარი წინადადება არ ყოფილა შეთავაზებული შპს “ჯ-ისათვის” და ცხადია, ამ წერილის უპასუხოდ დატოვება ვერ ჩაითვლებოდა აქცეპტად წერილში აღნიშნული საკრედიტო ხელშეკრულებაში მითითებული ვალის გადახდის თანხმობის შესახებ.

ანალოგიურად, ოფერტად არ ჩაითვლება სს “ს. ს. ბ.” მიერ შპს “ჯ-ისათვის” 2002წ. 24 ივნისს გაგზავნილი წერილი იგივე ვალის დაფარვის შესახებ, რომელშიც ვალის დაუფარავობის შემთხვევაში გამოთქმული იყო მუქარა, თანხების ამოღების მიზნით კანონით გათვალისწინებული ყველა ზომის მიღების შესახებ.

არასწორია საოლქო სასამართლოს მოსაზრება სს “ს. ს. ბ.” მიერ განხორციელებული ღონისძიების (ანგარიშიდან თანხის ჩამოჭრა) თვითდახმარებად მიჩნევის შესახებ.

სკ-ს 118-ე მუხლის თანახმად, თუკი კომპეტენტური ორგანოების დახმარება დროულად ვერ უსწრებს და სწრაფი ჩარევის გარეშე არსებობს საფრთხე, რომ უფლება ვერ განხორციელდება, ან მისი განხორციელება არსებითად გართულდება, მაშინ მართლსაწინააღმდეგოდ არ ჩაითვლება იმ პირის მოქმედება, რომელიც თვითდახმარების მიზნით წაართმევს, გაანადგურებს ან დააზიანებს ნივთს, ან ამავე მიზნით შეიპყრობს ვალდებულ პირს, რომელიც შეიძლება მიიმალოს, ანდა აღკვეთავს ვალდებული პირის წინააღმდეგობას იმ მოქმედების მიმართ, რომელიც მას უნდა შეესრულებინა.

სს “ს. ს. ბ.” მოქმედება შპს “ჯ.” ანგარიშიდან მისი თანხმობის გარეშე თანხის ჩამოჭრის შესახებ არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს თვითდახმარებად, ვინაიდან თავდებობის ხელშეკრულების შესაბამისად, კრედიტორს სათანადო ვადაში ყოველთვის შეეძლო მიემართა კომპეტენტური ორგანოსათვის, მოცემულ შემთხვევაში სასამართლოსთვის _ სათანადო სარჩელით. საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე, არ არსებობდა არავითარი საფრთხე იმის შესახებ, რომ სს “ს. ს. ბ.” უფლება თანხის ამოღების შესახებ ვერ განხორციელდებოდა ანგარიშიდან თანხების ჩამოჭრის გარეშე, ვინაიდან შპს “ჯ.” სოლიდური ორგანიზაციაა, აქვს სათანადო ქონება, თანხა და აქვს შესაძლებლობა დაფაროს კანონის შესაბამისად, გადასახდელად დაკისრებული თანხა. უფრო მეტიც სკ-ს 115-ე მუხლის პირველი წინადადების შესაბამისად, უფლება უნდა განხორციელდეს მართლზომიერად.

სკ-ს 118-ე მუხლში მითითებული თვითდახმარება უფლების განხორციელების ერთ-ერთი ფორმაა.

სკ-ს 115-ე მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე თვითდახმარება უნდა ხორციელდებოდეს მართლზომიერების ფარგლებში.

ამავე კოდექსის 119-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, თვითდახმარება არ შეიძლება გასცდეს იმ ფარგლებს, რომლებიც აუცილებელია საფრთხის თავიდან ასაცილებლად.

მოცემულ შემთხვევაში სს “ს. ს. ბ.” მოქმედება, შპს “ჯ.” საბანკო ანგარიშიდან ანგარიშის მფლობელის დავალების გარეშე თანხის ჩამოჭრის შესახებ, აშკარად სცილდება იმ ფარგლებს, რომელიც აუცილებელია დავალიანების დაუფარავობის საფრთხის ასაცილებლად.

სს “ს. ს. ბ.” უფლება არ ჰქონდა თვითდახმარების საბაბით, დავალების გარეშე ჩამოეჭრა თანხები შპს “ჯ.” ანგარიშიდან შემდეგ გარემოებათა გამო:

სკ-ს 861-ე მუხლის თანახმად, საკრედიტო დაწესებულება ვალდებულია ანგარიშიდან ფულადი სახსრების ჩამოწერა აწარმოოს მისი მფლობელის ნებართვის ან მითითების საფუძველზე. წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი ვალდებულია მიყენებული ზიანი და არასწორად გადარიცხული თანხა კვლავ შეიტანოს ანგარიშის მფლობელის აქტივში.

ამ ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, მოცემულ შემთხვევაში ბანკი უფლებამოსილი არ იყო შპს “ჯ.” Gანგარიშიდან ჩამოეჭრა 612 242 ლარი.

სს “ს. ს. ბ.” შპს “ჯ.” ანგარიშიდან ზემოთ მითითებული თანხების ჩამოჭრის უფლება არ გააჩნდა არც საქმეში არსებული 1996წ. 19 ნოემბრის საბანკო ოეპერაციების წარმოების შესახებ ხელშეკრულების საფუძველზე, ვინაიდან, ჯერ ერთი, ამ ხელშეკრულებას ვადა გაუვიდა 1997წ. 1 იანვარს და ხელშეკრულების მოქმედების ვადა ამ ხელშეკრულების 5.2 მუხლის შესაბამისად გაგრძელებულად ჩაითვალა მომდევნო წელს ანუ 1998წ. 1 იანვრამდე, მეორეც ხელშეკრულების 2.1.3 პუნქტი ითვალისწინებს დავალების გარეშე ანგარიშიდან თანხის ჩამოწერის შესაძლებლობას, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუკი ასეთი რამ გათვალისწინებული იქნება კანონმდებლობით ან ხელშეკრულებით. მოცემულ შემთხვევაში მხარეებს შორის არ არსებობს ხელშეკრულება იმის შესახებ, რომ შპს “ჯ.” ანგარიშიდან თანხა დავალების გარეშე ჩამოიწეროს. არც რაიმე კანონი არსებობს იმის შესახებ, რომ თავდების ანგარიშიდან უნაღდო ანგარიშსწორების წესით ჩამოიჭრას თანხა ანგარიშის მფლობელის თანხმობის ან დავალების გარეშე. საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 1999წ. 2 სექტემბრის ¹220-ე ბრძანების უნაღდო ანგარიშსწორების წესების შესახებ მე-7 მუხლის შესაბამისად, საბანკო ანგარიშიდან მისი მფლობელის გარეშე უდავო წესით თანხების ჩამოწერა შეიძლება მხოლოდ სასამართლოს ან სხვა ორგანოს გადაწყვეტილების საფუძველზე. ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში თანხების ჩამოჭრის შესახებ არც სასამართლოს და არც რომელიმე სხვა საამისოდ კომპეტენტური ორგანოს გადაწყვეტილება არ არსებობდა, სს “ს. ს. ბ.” უფლებამოსილი არ იყო თვითნებურად განეხორციელებინა თანხების ჩამოჭრა.

სწორია კასატორის მითითება იმის შესახებ, რომ კონკრეტულ დავასთან დაკავშირებით საოლქო სასამართლოს არ ჰქონდა უფლება შპს “ჯ-ისათვის” დაეკისრებინა თანხების გადახდა, ვინაიდან მისი მოთხოვნა ხანდაზმული იყო.

სკ-ს 129-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების შესაბამისად, სახელშეკრულებო მოთხოვნების ხანდაზმულობის ვადა შეადგენს სამ წელს.

ამავე კოდექსის 130-ე მუხლის შესაბამისად, ხანდაზმულობა იწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტიდან. მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად ჩაითვლება დრო, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ.

მოცემულ შემთხვევაში 1999წ. 31 მარტის საკრედიტო ხელშეკრულების შესრულების ვადა დადგა იმავე წლის 1 ივლისს. ამავე დროიდან წარმოეშვა უფლება ბანკს მოვალისათვის მოეთხოვა ვალდებულების შესრულება ანუ საკრედიტო ხელშეკრულებაზე ხანდახზმულობის დინება იწყება 1999წ. 1 ივლისიდან. ძირითადი ვალდებულების შესრულების თაობაზე სარჩელის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა ამოიწურა 2002წ. 1 ივლისს.

თავდებობის ხელშეკრულების დროს თავდებობის ხელშეკრულება არ არის ძირითადი ვალდებულება. იგი დამატებითი ვალდებულებაა. სკ-ს 893-ე მუხლის პირველი წინადადების შესაბამისად, თავდების ვალდებულებისათვის განმსაზღვრელია შესაბამისი ძირითადი ვალდებულების არსებობა. მოცემულ შემთხვევაში შპს “ჯ.” ვალდებულების განმსაზღვრელი იყო ძირითადი ვალდებულება – საკრედიტო ხელშეკრულებები ანუ თუკი არ არსებობს ან არ შეიძლება არსებობდეს მოთხოვნა ძირითადი ვალდებულების შესრულების შესახებ, არ შეიძლება არსებობდეს ვალდებულება დამატებითი მოთხოვნის შესრულების შესახებ, ვინაიდან სკ-ს 145-ე მუხლის შესაბამისად, მთავარი მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის გასვლასთან ერთად ხანდაზმულობის ვადა გასულად ითვლება დამატებითი მოთხოვნებისთვისაც მაშინაც კი, როცა ამ მოთხოვნათა ხანდაზმულობის ვადა ჯერ არ გასულა.

ხანდაზმულობის თვალსაზრისით ანალოგიური მდგომარეობაა შპს “ჯ.” მიერ 1999 წელს დადებულ თავდებობის ხელშეკრულების მიმართაც. მოცემულ შემთხვევაში ვინაიდან სარჩელის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა გავიდა ძირითად ვალდებულებაზე ანუ საკრედიტო ხელშეკრულების შესაბამისად ნაკისრი ვალდებულების შესრულების თაობაზე სარჩელის წარდგენისა, ხანდაზმულობის ვადა გასულად ითვლება ამ საკრედიტო ხელშეკრულების შესრულების უზრუნველსაყოფად გაცემული თავდებობის ხელშეკრულებაზეც, ვინაიდან იგი წარმოადგენდა ძირითადი ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით გაცემულ დამატებით ვალდებულებას. საქმეში წარმოდგენილი თავდებობის ხელშეკრულების შესაბამისად, თავდებისათვის ვალდებულების შესრულების მოთხოვნის უფლება კრედიტორს, მსგავსად საქმეში არსებული საკრედიტო ხელშეკრულებისა, წარმოეშვა 1999წ. 1 ივლისიდან და მოთხოვნის ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა გავიდა 2002წ. 1 ივლისს, მაშინ, როცა სარჩელი წარდგენილია 2002წ. 27 დეკემბერს.

სკ-ს 894-ე მუხლის შესაბამისად, თავდებს შეუძლია უარი თქვას კრედიტორის დაკმაყოფილებაზე, ვიდრე კრედიტორი არ შეეცდება ძირითადი მოვალის მიმართ იძულებით აღსრულებას.

მოცემულ შემთხვევაში შპს “ჯ.” შეეძლო უარი ეთქვა კრედიტორის დაკმაყოფილებაზე მაშინაც, თუკი მოთხოვნა თავდებობის ხელშეკრულების შესაბამისად ხანდაზმული არ იქნებოდა, ვინაიდან საქმის მასალებით დადგენილია, რომ კრედიტორს არ უცდია ძირითადი მოვალეების მიმართ იძულებით აღსრულება.

ამრიგად, სს “ს. ს. ბ.” სასარჩელო და საკასაციო მოთხოვნა შპს “ჯ-ისთვის” თავდებობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე თანხის დაკისრების შესახებ ხანდაზმულია, ხოლო მისი მოქმედება უნაღდო ანგარიშსწორების წესით ანგარიშიდან თანხების ჩამოჭრის შესახებ არის უკანონო.

სკ-ს 120-ე მუხლის შესაბამისად, პირი რომელიც თვითდახმარებას განახორციელებს იმ მცდარი ვარაუდით, თითქოს ეს აუცილებელი იყო მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების თავიდან ასაცილებლად, ვალდებულია მეორე მხარეს აუნაზღაუროს ამ დროს წარმოშობილი ზიანი.

საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის ¹220 ბრძანების “საქართველოში უნაღდო ანგარიშსწორების წესების დამტკიცების შესახებ” პირველი მუხლის მე-14 პუნქტის შესაბამისად, ანგარიშის მფლობელს შეუძლია, ანგარიშზე სახსრების არსებობისას ფულადი გადარიცხვების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადების დარღვევის შემთხვევაში ბანკს გადაახდევინოს ჯარიმა დაგვიანებული თანხის არანაკლებ 0,5%-ის ოდენობით ყოველი ვადაგადაცილებული საბანკო დღისათვის. მას შეუძლია ანალოგიური უფლებით ისარგებლოს ანგარიშიდან სახსრების არასწორად ჩამოწერის დროს.

ამ ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, შპს “ჯ.” უფლება აქვს მოითხოვოს არა მარტო უკანონოდ ჩამოჭრილი 612242 ლარის დაბრუნება, არამედ თანხის უკანონოდ ჩამოჭრის გამო კანონით გათვალისწინებული ჯარიმის გადახდაც, რაც სასარჩელო განცხადების მიხედვით 53057 ლარს წარმოადგენს და თანხის ოდენობის თვალსაზრისით სადავო არ გაუხდიათ მხარეებს.

სკ-ს 144-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ ვალდებული პირი უფლებამოსილია უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე.

მოცემულ შემთხვევაში თავდებ შპს “ჯ.” უფლება აქვს, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო, უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს სს “ს. ს. ბ.” მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ თითქოს მან ჯერ კიდევ 1999წ. 31 დეკემბერს განახორციელა აღმასრულებელი მოქმედება, რის გამოც შეწყდა ხანდაზმულობის ვადის დენა და მისი ათვლა 1999წ. 31 დეკემბრიდან თავიდან უნდა დაიწყოს.

საქმეში მოიპოვება სს “ს. ს. ბ.” 2002წ. 11 ოქტომბრის წერილი, რომელშიც მითითებულია იმის შესახებ, რომ თითქოს სს “ს. ს. ბ.” 1999წ. 31 დეკემბერს კანონზომიერად აინაზღაურა საგარანტიო თანხა შპს “ჯ.” ანგარიშსწორების ანგარიშიდან, მაგრამ შემდეგ გაითვალისწინა კომპანიის აზრი და თანხა ისევ დააბრუნა. ამ ოპერაციის დამადასტურებელი სხვა რაიმე დოკუმენტი საქმეს არ ერთვის.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ თუნდაც სს “ს. ს. ბ.” მხრიდან ამგვარ მოქმედებას ჰქონოდა ადგილი, იგი ვერ ჩაითვლება აღმასრულებელ მოქმედებად და ვერ გახდება ხანდაზმულობის ვადის დენის შეწყვეტის საფუძველი, ვინაიდან სკ-ს 138-ე მუხლის შესაბამისად, აღმასრულებელი მოქმედების განხორციელება არ გულისხმობს უკანონო მოქმედების განხორციელებას. საბანკო ანგარიშიდან ანგარიშის მფლობელის ნებართვის გარეშე თანხების ჩამოწერის უფლება სს “ს. ს. ბ.” როგორც უკვე აღინიშნა არ გააჩნდა სკ-ს 861-ე, 894-ე, 899-ე, მე-900 მუხლების, საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 1999წ. 22 სექტემბრის ¹220-ე ბრძანების “უნაღდო ანგარიშსწორების წესების შესახებ” მე-7 მუხლის შესაბამისად და არც საქმეში არსებული 1996წ. 19 ნოემბრის საბანკო ოპერაციების შესახებ ხელშეკრულების საფუძველზე.

ამრიგად, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ შპს “ჯეოსელის” საკასაციო საჩივარი და სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს მთლიანად, ხოლო სს “ს. ს. ბ.” შეგებებული საკასაციო საჩივარი და შეგებებული სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ს 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

გაუქმდეს მოცემულ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 19 მარტის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება.

შპს “ჯ.” სარჩელი დაკმაყოფილდეს.

სს “ს. ს. ბ.” შპს “ჯ.” სასარგებლოდ დაეკისროს 753057 ლარის გადახდა.

სს “ს. ს. ბ.” შპს “ჯ.” სასარგებლოდ დაეკისროს სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილი თანხა 10000 ლარი.

არ დაკმაყოფილდეს სს “ს. ს. ბ.” შეგებებული სარჩელი.

გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.