¹ ა-215-904-03 19 ნოემბერი, 2003 წ., ქ.თბილისი
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა
შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),
მ. წიქვაძე,
რ. ნადირიანი
დავის საგანი: სესხის ხელშეკრულებისა და საარბიტრაჟო შეთანხმების ბათილად ცნობა, კერძო არბიტრაჟის გადაწყვეტილების გაუქმება.
აღწერილობითი ნაწილი:
სასამართლოს სარჩელით მიმართა ფირმა “ი. ვ. კ. ლ.” და შპს-ს “ს. ღ. კ.” პარტნიორებმა დ.ჰ-მა, გ.რ-მა, რომელთაც მიუთითეს შემდეგი:
2001წ. 7 მაისს სს “ს. ს. ბ.” და შპს “ს. ღ. კ.” შორის დაიდო სესხის ხელშეკრულება, რომლითაც სესხის სახით გაიცა 715000 ლარი წლიური 18%-ის დარიცხვით. ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე გათვალისწინებული იყო პირგასამტეხლო 0,4%-ის ოდენობით. მოცემული სესხის ხელშეკრულება დაიდო ერთი თვის ვადით, ამავე ხელშეკრულების მიხედვით, ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, მოვალე პასუხს აგებდა მთელი თავისი ქონებით. ვალდებულების შესრულება განხორციელდებოდა ამ ქონების გადაცემის გზით.
2001წ. 9 ოქტომბერს საბანკო, სამეწარმეო და სხვა კატეგორიის სამოქალაქო დავების განმხილველი არბიტრაჟის გადაწყვეტილებით სს “ს. ს. ბ.” გადაეცა შპს-ს “ს. ღ. კ.” მთელი უძრავ-მოძრავი ქონება, რომლის საერთო ღირებულებამ შეადგინა 1120634,46 ლარი.
2001წ. 24 აგვისტოს იმავე მხარეებს შორის დაიდო დამატებითი საარბიტრაჟო შეთანხმება, რომლის მიხედვით მხარეები ადასტურებენ 2001წ. 7 მაისის საკრედიტო ხელშეკრულების 6.2 პუნქტით განსაზღვრულ საარბიტრაჟო შეთანხმებას და დამატებით თანხმდებიან მასზე, რომ საკრედიტო ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ნებისმიერი დავა, მათ შორის საკრედიტო ხელშეკრულების მოშლის ან ბათილობის შესახებ განხილულ იქნეს შპს “ს., ს. და ს. კ. ს. დ. გ. მ. ა.” დებულებით დადგენილი წესებით. დავა უნდა განიხილოს ერთი არბიტრისაგან შემდგარმა არბიტრაჟმა, რომელსაც დანიშნავს შპს “ს., ს. და ს. კ. ს. დ. გ. მ. ა.”. მხარეები უარს ამბობენ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებაში სამოტივაციო ნაწილის არსებობაზე.
უფრო ადრე, 2000წ. 7 აგვისტოს “ი. ვ. კ. ლ.” და შპს “ს. ღ. კ.” შორის დაიდო საკრედიტო და გირავნობის ხელშეკრულებები, რომლის მიხედვით “ი. ვ. კ. ლ.” გასცა სესხი 210000 აშშ დოლარი და მის უზრუნველსაყოფად შპს-ის “სამეფო ღვინოები კარდენახიდან” მოძრავი ქონება დაიტვირთა გირავნობის, ხოლო უძრავი ქონება იპოთეკის უფლებით. აღნიშნული საკრედიტო ხელშეკრულების მიხედვით სესხის ამღებს ეკრძალებოდა ქონების განკარგვის უფლება კრედიტორის წინასწარი წერილობითი თანხმობის გარეშე.
ყოველივე აღნიშნულის შესახებ ცნობილი იყო სს “ს. ს. ბ.”, რამდენადაც იგი ამ ხელშეკრულების ერთ-ერთ მხარეს კრედიტორს წარმოადგენდა. მიუხედავად ამისა, მოხდა გირავნობით დატვირთული ქონების სს “ს. ბ.” გადაცემა, რითაც “ი. ვ. კ. ლ.” აზრით, შეილახა მისი უფლებები და ინტერესები.
მოსარჩელეები თვლიან, რომ სესხის ხელშეკრულება არის მოჩვენებით დადებული, რადგან მას სამართლებრივი შედეგები არ მოჰყოლია, სესხად აღებული თანხა არ მოხმარებია საზოგადოების ინტერესებს, არ ყოფილა ჩარიცხული მის ანგარიშზე.
“მეწარმეთა შესახებ” კანონის 47.3 მუხლის “ზ” ქვეპუნქტის შესაბამისად, საკრედიტო ხელშეკრულებისა და სესხის ხელშეკრულების დადება მოითხოვდა პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებას. ამასთან, საზოგადოების წესდების მიხედვით დირექტორს უფლება არ ჰქონდა- ერთპიროვნულად აეღო 2000 ლარზე მეტი სესხი, დაედო საარბიტრაჟო შეთანხმება და დავა საარბიტრაჟო სასამართლოსთვის გადაეცა, რადგან ეს სცილდება საზოგადოების ჩვეულებრივ საქმიანობას და იგი მოითხოვდა ასევე პარტნიორთა კრების თანხმობას.
ზემოაღნიშნულის საფუძველზე მოსარჩელეებმა მოითხოვეს 2001წ. 7 მაისის სესხის ხელშეკრულებისა და 2001წ. 24 აგვისტოს საარბიტრაჟო შეთანხმების ბათილად ცნობა, 2001წ. 9 ოქტომბრის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმება.
თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2002წ. 22 ნოემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
სასამართლოს გადაწყვეტილებაში მითითებულია, რომ საკრედიტო ხელშეკრულების დადების დროს პარტნიორთა კრებამ არ დაადგინა სესხებისა და კრედიტების ოდენობა, რის გამოც “მეწარმეთა შესახებ კანონის” 47.3 მუხლის “ზ” ქვეპუნქტის მოთხოვნა – პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილების არსებობა – მოპასუხეზე ვერ გავრცელდებოდა.
სასამართლომ აღნიშნა, რომ შპს “ს. ღ. კ.” დაფუძნებულია ალკოჰოლური სასმელების წარმოების მიზნით, სესხი აღებული იყო სწორედ ალკოჰოლური სასმელების საწარმოებლად, რის გამოც საკრედიტო ხელშეკრულების დადება საზოგადოების ჩვეულებრივი საქმიანობაა და ამ გადაწყვეტილების მისაღებად აუცილებელი არ იყო პარტნიორთა კრების თანხმობა.
საარბიტრაჟო შეთანხმება და დავის გადაცემა საარბიტრაჟო სასამართლოსათვის ასევე არ იქნა მიჩნეული ისეთ გადაწყვეტილებად, რომლის მნიშვნელობა სცილდება საზოგადოების ჩვეულებრივ საქმიანობას, რამდენადაც სკ-ს 25-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, კერძო სამართლის იურიდიულ პირს (სამეწარმეოსა და არასამეწარმეოს) უფლება აქვს განახორციელოს კანონით აუკრძალავი ნებისმიერი საქმიანობა, მიუხედავად იმისა, არის თუ არა ეს საქმიანობა წესდებაში გათვალისწინებული. ამასთან, საარბიტრაჟო შეთანხმება და დავის გადაცემა საარბიტრაჟო სასამართლოსათვის არ არის სამეწარმეო საქმიანობა.
პირველი ინსტანციის სასამართლომ უარყო მოსარჩელეთა არგუმენტი იმის თაობაზე, რომ სესხი საზოგადოების ანგარიშზე არ ჩარიცხულა და მას არ მოხმარებია, რადგან სსკ-ს 102-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით მოსარჩელეებმა ეს გარემოება ვერ დაადასტურეს.
რაც შეეხება საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებას, სასამართლომ მიუთითა, რომ არ არსებობს ამ გადაწყვეტილების გაუქმების სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძვლები, რადგან “კერძო არბიტრაჟის შესახებ” კანონის 43-ე მუხლი ითვალისწინებს არა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებას, არამედ შეცვლას, რაც მოსარჩელეებს არ მოუთხოვიათ და, ამდენად, სასამართლო შეზღუდულია სსკ-ს 248-ე მუხლით.
პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა და მოითხოვეს მისი გაუქმება.
თბილისის საოლქო სასამართლოს სააპელაციო პალატის 2003წ. 2 მაისის გადაწყვეტილებით გაუქმდა რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება და სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი სს “ს. ბ.” და შპს “ს. ღ. კ.” შორის დადებული 2001წ. 24 აგვისტოს, 7 მაისის ხელშეკრულებები და საარბიტრაჟო სასამართლოს 2001წ. 9 ოქტომბრის გადაწყვეტილება.
დადგენილია, რომ 2000წ. 7 აგვისტოს “ი. ვ. კ. ლ.”, “ს. ს. ბ.”, როგორც კრედიტორებსა და შპს “კ. ....”-ს შორის (ამ უკანასკნელის სამართალმემკვიდრეს წარმოადგენს შპს “ს. ღ. კ.”) დაიდო სესხის ხელშეკრულება, რომლის უზრუნველსაყოფად იმავე დღესვე დაგირავდა მსესხებლის უძრავ-მოძრავი ქონება.
ამ ხელშეკრულების 12.6 პუნქტში აღნიშნულია, რომ სესხის ამღებს ნება არა აქვს კრედიტორის წინასწარი თანხმობის გარეშე გაყიდოს რაიმე აქტივები.
დადგენილია, რომ 2001წ. 7 მაისს შპს “ს. ღ. კ.” და სს “ს. ს. ბ.” შორის დაიდო საკრედიტო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით სს “ს. ს. ბ.” გასცა 715000 ლარის სესხი ერთი თვის ვადით შპს-თვის “ს. ღ. კ.”.
აღნიშნული ხელშეკრულების 5.3 პუნქტის თანახმად მსესხებელი შეუსრულებელ ვალდებულებაზე პასუხს აგებს მთელი თავისი ქონებით, ამასთან, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ სესხის არადროული გადახდის შემთხვევაში შესაძლებელია ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ვალდებულების შესრულება განხორციელდეს ამ ქონების გადაცემის გზით.
ხელშეკრულების 6.2 პუნქტში მითითებულია: “უთანხმოებები და დავები, რომლებიც გამომდინარეობენ ამ ხელშეკრულებიდან და რომელთა გადაწყვეტა არ მოხერხდება მხარეთა შორის მოლაპარაკების გზით, განსახილველად და გადასაწყვეტად გადაეცემა შპს “ს., ს. და ს. კ. ს. დ. გ. მ. ა.”
ხელშეკრულების შესრულების ვადის გასვლის შემდეგ 2001წ. აგვისტოს შპს “ს. ღ. კ.” და სს “ს. ს. ბ.” შორის დაიდო დამატებითი საარბიტრაჟო შეთანხმება, რომლის მიხედვით საკრედიტო ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ნებისმიერი დავები, მათ შორის საკრედიტო ხელშეკრულების მოშლის ან ბათილობის შესახებ განხილული უნდა ყოფილიყო შპს “ს., ს. და ს. კ. ს. დ. გ. მ. ა.” დებულებით დადგენილი წესით.
2001წ. 7 მაისის საკრედიტო ხელშეკრულებას და იმავე წლის 2 აგვისტოს საარბიტრაჟო შეთანხმებას ხელს აწერენ შპს-ს “ს. ღ. კ.” დირექტორი თ.კ-ია და სს “ს. ს. ბ.” დირექტორი ს.ი-ე. საკრედიტო ხელშეკრულების შეუსრულებლობის გამო საარბიტრაჟო შეთანხმების საფუძველზე მხარეებმა მიმართეს კერძო არბიტრაჟს, რომლის 2001წ. 9 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სს “ს. ს. ბ.” ვალის ანგარიშში საკუთრებაში გადაეცა შპს-ს “ს. ღ. კ.” საკუთრებაში არსებული უძრავ-მოძრავი ქონება.
საკრედიტო ხელშეკრულებისა და დამატებითი საარბიტრაჟო შეთანხმების დადებისას შპს “ს. ღ. კ.” ჰყავს ოთხი დირექტორი თ.კურცხალია, ს.ი-ე, გ. რ-ი და დ.ჰ-ი, რომლებიც საზოგადოებას წარმოადგენენ მესამე პირებთან სამართლებრივ ურთიერთობაში. “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 9.4 მუხლის მოთხოვნაა, რომ საზოგადოების წესდებაში უნდა განისაზღვროს წარმომადგენლობითი უფლებამოსილებით აღჭურვილი პირები ერთპიროვნულად იმოქმედებენ თუ ერთობლივად.
შპს-ს “ს. ღ. კ.” წესდების 6.2 პუნქტში მითითებულია, რომ საზოგადოების ხელმძღვანელობას წარმოადგენს ოთხი დირექტორისაგან შემდგარი დირექტორთა საბჭო და ყველა გადაწყვეტილების მისაღებად კენჭისყრაზე დირექტორთა სრული შემადგენლობით ყოფნა აუცილებელია.
მოცემული წესდებით ირკვევა, რომ საზოგადოებაში არსებობს ხელმძღვანელობის კოლეგიური ფორმა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ოთხივე დირექტორი ერთობლივად უძღვება საზოგადოებას, მათ ფუნქციები განაწილებული არა აქვთ. წესდებაში მითითებულია, რომ ყველა გადაწყვეტილება მიიღება დირექტორთა საბჭოს მიერ კენჭისყრით. აქედან გამომდინარე, სააპელაციო პალატა თვლის, რომ ასეთი წესით უნდა ყოფილიყო მიღებული გადაწყვეტილება დიდი ოდენობით სესხის აღებისა და საარბიტრაჟო შეთანხმების დადების შესახებ, ეს წესი უნდა ყოფილიყო დაცული იმ გარემოებების გათვალისწინებითაც, რომ სესხის ხელშეკრულების 5.3 პუნქტით გათვალისწინებული პირობა სესხის არადროული გადახდის შემთხვევაში, ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ვალდებულებების შესრულების განხორციელება მომხდარიყო საზოგადოების მთელი ქონების კრედიტორისათვის გადაცემის გზით, უმძიმეს მდგომარეობაში აყენებდა როგორც საზოგადოებას, ასევე მოსარჩელე “ი. ვ. კ. ლ.”, რომელსაც მოგირავნისა და იპოთეკის უფლება გააჩნდა ამ ქონებაზე.
მართალია, საზოგადოების წესდების 6.3 პუნქტში მითითებულია, რომ პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებით საზოგადოების წარმომადგენლობის გარკვეული უფლება ენიჭება ერთ-ერთ პარტნიორს და ასეთი უფლებით სასამართლოს 2001წ. 13 აპრილის დადგენილებით რეგისტრირებული დირექტორი თ.კ-ა, მაგრამ პალატას მიაჩნია, რომ თ.კ-ას წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება ბუნდოვანი და არასრულყოფილია, რადგან არც კრების ოქმით და არც წესდებითაა განსაზღვრული რა გარკვეული უფლება ჰქონდა მინიჭებული თ.კ-ას ამ გარკვეულ უფლებაში შედიოდა თუ არა დიდი ოდენობით სესხის აღებისა და საარბიტრაჟო შეთანხმების დადების უფლებამოსილება.
მართალია, “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 9.4 მუხლის მიხედვით წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება მესამე პირებთან ურთიერთობაში არ შეიძლება შეიზღუდოს, მაგრამ ამავე კანონის 9.5 მუხლი ითვალისწინებს შეზღუდული უფლებამოსილების პირობებში დადებული გარიგების ბათილობის შესაძლებლობასაც, როცა კონტრაჰენტისათვის ცნობილი იყო ამ შეზღუდვის შესახებ.
სადავო გარიგების კონტრაჰენტი სს “ს. ს. ბ.” დირექტორი ს.ი-ე იმავდროულად არის შპს-ს “ს. ღ.ი კ.” ერთ-ერთი დირექტორი, ამიტომ მისთვის ცნობილი უნდა ყოფილიყო საზოგადოების წესდებით თ.კ-ასათვის განსაზღვრული უფლებამოსილების შეზღუდვის შესახებ, ანუ იმის შესახებ, რომ ყველა გადაწყვეტილება მიიღება დირექტორთა საბჭოს გადაწყვეტილებით და რომ თ.კ-ასათვის პარტნიორთა კრებას არ მიუნიჭებია დიდი ოდენობით სესხის აღებისა და საარბიტრაჟო შეთანხმების დადების უფლება-მოსილება, რასაც საზოგადოების წესდება ითვალისწინებდა.
პალატა მიუთითებს, რომ როგორც სადავო საკრედიტო ხელშეკრულება, ისე საარბიტრაჟო შეთანხმება წარმოადგენს გარიგებას, რომელიც უნდა აკმაყოფილებდეს კანონით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს.
სკ-ს 59-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ბათილია კანონით ან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება, ასევე ნებართვის გარეშე დადებული გარიგება, თუ ამ გარიგებისათვის საჭიროა ნებართვა.
სააპელაციო პალატა თვლის, რომ თ.კ-ას სესხის ხელშეკრულებისა და საარბიტრაჟო შეთანხმების დადების უფლება დამოუკიდებლად, დირექტორთა საბჭოს გადაწყვეტილების გარეშე არ ჰქონდა და ამიტომ სადავო გარიგებები, როგორც ნებართვის გარეშეა დადებული, ბათილად უნდა იქნეს ცნობილი.
სააპელაციო პალატა არ იზიარებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ არ არსებობს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძვლები.
მისი აზრით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ არასწორად განმარტა ,,კერძო არბიტრაჟის შესახებ” კანონის 43-ე მუხლი, როცა მიუთითა, რომ ეს მუხლი ითვალისწინებს არა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებას, არამედ შეცვლას.
სააპელაციო პალატა თვლის, რომ “კერძო არბიტრაჟის შესახებ” კანონის 43-ე მუხლში ჩამოთვლილი საფუძვლების არსებობისას სასამართლო ვერ დატოვებს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებას უცვლელად ანუ გააუქმებს მას. მაშასადამე, კანონმდებელმა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების შეცვლაში იგულისხმა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმება.
საქმის განხილვისას სააპელაციო პალატა მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ 2001წ. 9 ოქტომბრის გასაჩივრებული საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს “კერძო არბიტრაჟის შესახებ” კანონის 43-ე მუხლის თანახმად, რომლის მიხედვით სასამართლო უფლებამოსილია, განიხილოს მხარის სარჩელი და შეცვალოს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არბიტრაჟმა დაარღვია საქმის განხილვისა და გადაწყვეტის მხარეთა შეთანხმებით ან ამ კანონით დადგენილი წესები.
აღნიშნული კანონის პირველ მუხლში მითითებულია, რომ პირებს შორის წამოჭრილი სამოქალაქო დავა მათივე შეთანხმებით განსახილველად გადაეცემა მუდმივმოქმედ ან ამ დავისათვის საგანგებოდ შექმნილ დროებით კერძო არბიტრაჟს.
მაშასადამე, არბიტრაჟი დავას განიხილავს მხოლოდ საარბიტრაჟო შეთანხმების საფუძველზე.
მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო პალატის მიერ ბათილად ცნობილი საარბიტრაჟო შეთანხმება ვერ ჩაითვლება კერძო არბიტრაჟში საქმის განხილვის საფუძვლად და ამიტომ ასეთი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს.
ვინაიდან სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება ბათილია, მიიჩნია, რომ იგი უფლებამოსილი იყო ემსჯელა საარბიტრაჟო შეთანხმების საგანზეც, კერძოდ, საკრედიტო ხელშეკრულებაზეც, “კერძო არბიტრაჟის შესახებ” კანონის 30-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სადაც აღნიშნულია: “სასამართლოს უფლება არა აქვს განიხილოს სასარჩელო განცხადება საკითხზე, რომელიც საარბიტრაჟო შეთანხმების საგანს წარმოადგენს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც მხარეები ითხოვენ საქმის განხილვას სასამართლოში ანდა, თუ სასამართლო დაადგენს, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება ბათილი ან ძალადაკარგულია”.
გადაწყვეტილება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა სს “ს. ს. ბ..”
კასატორის მითითებით სასამართლომ არასწორად განმარტა “მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს კანონის 9.4 მუხლის პირველი აბზაცის მე-2 წინადადება, რომლის თანახმად, არ შეიძლება დირექტორებს აეკრძალოთ ამა თუ იმ გარიგებათა დადება, გარდა იმ გარიგებებისა, რომელზეც თანხმობის გაცემა კანონით სხვა ორგანოთა კომპეტენციას განეკუთვნება. არ შეიძლება დირექტორს შეეზღუდოს კონტრაჰენტის არჩევის უფლებამოსილება. “მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს კანონის 47.3 მუხლის “ზ” პუნქტის თანახმად, თუ საზოგადოების წესდება სხვა წესებს არ შეიცავს, მაშინ პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებებს ყველა საკითხზე, მათ შორის პარტნიორთა კრების პრეროგატივაა სესხებისა და კრედიტების აღება, რომლებიც ცალკე ან მთლიანად აღემატება პარტნიორთა კრების მიერ დადგენილ ოდენობას. სესხის აღების დროს პარტნიორთა კრებამ არ დაადგენა სესხებისა და კრედიტების აღების ზღურული ოდენობა, რომლის ზემოთ ეკრძალებათ დირექტორებს გარიგების დადება.
სასამართლომ არასწორად განმარტა “კერძო არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის 43-ე მუხლის “დ” პუნქტი, რომლის თანახმად, სასამართლო უფლებამოსილია, შეცვალოს საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაწყვეტილება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დარღვეულია არბიტრაჟის მიერ საქმის განხილვისა და გადაწყვეტის მხარეთა შეთანხმებით ან კანონით დადგენილი წესები. განსახილველ ნორმაში ტერმინი “შეცვლა” გულისხმობს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმებას, იმავე საარბიტრაჟო საგნის და არა სხვა დავის საგნის განხილვის შედეგად ახალი გადაწყვეტილების მიღებას, ისიც იმ შემთხვევაში თუ დარღვეულია არბიტრაჟის მიერ საქმის განხილვისა და გადაწყვეტის მხარეთა შეთანხმებით ან კანონით დადგენილი წესები, რაზედაც პალატას არ უმსჯელია.
“მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს კანონის 9.5 და 9.7 4.7.3 მუხლის “ლ” ქვეპუნქტი ითვალისწინებს იმპერატიულ მოთხოვნას, იმის შესახებ, რომ განსახილველ საკითხებზე სარჩელის აღძვრის უფლება აქვთ არა პარტნიორებს, არამედ საზოგადოებას.
კასატორი მიუთითებს, აუცილებლად გასათვალისწინებელია, რომ შპს “ქ. ა. ს. კ. კ. ...-ე ს.” და სს “ს. ს. ბ.” შორის 2000წ. 27 იანვარს გაფორმებული იყო საარბიტრაჟო შეთანხმება. შეთანხმების თანახმად, თუ დავა ურთიერთშეთანხმებით არ გადაწყდება, იგი უნდა გადაწყდეს მხოლოდ კანონის საფუძველზე შექმნილი მუდმივმოქმედი არბიტრაჟის მიერ. საქმეზე საერთო სასამართლოსგან გადაწყვეტილების მიღება არ შეიძლება.
სამოტივაციო ნაწილი:
პალატამ შეისწავლა საქმის მასალები, მოისმინა მხარეთა განმარტებები და მივიდა დასვნამდე, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ სსკ-ს 180-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელეს არ მიუთითებია სამართლებრივი ურთიერთობის არარსებობის აღიარების იურიდიული ინტერესი და არც საქმის განმხილველი სასამართლოს მიერ გარკეულა ეს საკითხი.
დაინტერესებულ პირებად სამოქალაქო საპროცესო სამართლის თვალსაზრისით ითვლებიან ის პირები, რომლებსაც მიაჩნიათ, რომ მათი უფლება დარღვეულია ან სადავოდ არის გამხდარი. ინტერესი არის არა მხოლოდ ადამიანის ცნობიერების შედეგი, არამედ საზოგადოებაში რაელურად არსებული მოვლენა, რომელიც აუცილებელია გათვალისწინებული იყოს.
მოსარჩელე მიუთითებდა და სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ 2000წ. 7 აგვისტოს “ი. ვ. კ. ლ.” და შპს “ს. ღ. კ.” შორის დაიდო საკრედიტო და გირავნობის ხელშეკრულებები, რომლის მიხედვით “ი. ვ. კ. ლ.” გასცა სესხი 210000 აშშ დოლარი და მის უზრუნველსაყოფად შპს-ს “ს. ღ. კ.” მოძრავი ქონება დაიტვირთა გირანვობის, ხოლო უძრავი ქონება იპოთეკის უფლებით. აღნიშნული საკრედიტო ხელშეკრულების მიხედვით სესხის ამღებს ეკრძალებოდა ქონების განკარგვა კრედიტორის წინასწარი თანხმობის გარეშე. 2001წ. 7 მაისს “ს. ს. ბ.” და შპს-ს “ს. ღ. კ.” შორის დაიდო სესხის ხელშეკრულება, რომლითაც ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში მოვალე პასუხს აგებდა მთელი თავისი ქონებით, მიუხედავად იმისა, რომ 2000წ. 7 აგვისტოს ხელშეკრულებით აღნიშნული ქონება დაიტვირთა იპოთეკითა და გირავნობით, ხოლო სესხის ამღებს აეკრძალა აღნიშნული ქონების განკარგვა. 2001წ. 9 ოქტომბრის საბანკო, სამეწარმეო და სხვა კატეგორიის სამოქალაქო დავების განმხილველი არბიტრაჟის გადაწყვეტილებით აღნიშნული ქონება გადაეცა სს “ს. ს. ბ.”.
შესაბამისად, აღნიშნული გარიგებებისა და კერძო საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაწყვეტილების ბათილად ცნობის იურიდიული ინტერესი სახეზეა. ამის თაობაზე აცხადებდნენ მოსარჩელენი, ეს გარემოებები სასამართლოსათვის ცნობილი იყო და მის მიერ დადგენილია.
პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ სარჩელი წარდგენილი იყო არაგანსჯად სასამართლოში, ვინაიდან კერძო არბიტრაჟის შესახებ კანონის მე-6 მუხლის თანახმად, ასეთი სარჩელი წარდგენილი უნდა ყოფილიყო იმ რაიონულ სასამართლოში, რომლის სამოქმედო ტერიტორიაზეც მიმდინარეობდა საარბიტრაჟო განხილვა.
სსკ-ს მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სარჩელი რამდენიმე მოპასუხის მიმართ სასამართლოს წარედგინება ერთ-ერთი მოპასუხის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. უდავოა, რომ ერთ-ერთი მოპასუხე იურიდიული პირის სს “ს. ს. ბ.” ადგილსამყოფელი არის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს განსჯად ტერიტორიაზე.
საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ საოლქო სასამართლოს მიერ გამოყენებული “მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს კანონის 9.5 მუხლის თანახმად ნებართვის არ არსებობის პირობებში დადებული გარიგების შეცილების უფლება აქვს წარმოდგენილ საზოგადოებას და არა საზოგადოების პარტნიორებს ან საზოგადოების კრადიტორებს. ამასთან პალატა განმარტავს: თუ საზოგადოებას ჰყავს რამდენიმე დირექტორი, საზოგადოების ინტერესების დასაცავად ასევე საკმარისია, ერთ-ერთმა დირექტორმა წარმოადგინოს საზოგადოება სასამართლოში. ამდენად, კანონი ავალდებულებს დირექტორებს, წარმოადგინონ საზოგადოება.
უდავოა, რომ დ.ჰ-ი და გ.რ-ი არიან შპს-ს “ს. ღ. კ.” პარტნიორები და დირექტორებიც.
საზოგადოების ყველა ორგანო და ყოველი წევრი ვალდებულია, ხელი შეუწყოს საზოგადოებას და მისი ინტერესების განხორციელებას. ეს შეეხება როგორც დირექტორებს, ასევე ცალკეულ პარტნიორებს. ამ მოვალეობის დარღვევა ყველა შემთხვევაში იწვევს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას.
“მეწარმეთა შესახებ” კანონის 9.7 მუხლის პირველი აბზაცის თანახმად, დირექტორები ვალდებულნი არიან, მათზე დაკისრებული ამოცანები კეთილსინდისიერად და გულისხმიერებით შეასრულონ. დაკისრებული მოვალეობების შეუსრულებლობისათვის დირექტორები პასუხს აგებენ საზოგადოების წინაშე პირადად, მთელი თავიანთი ქონებით. თუ დირექტორი რამდენიმეა, მათ ეკისრებათ სოლიდარული პასუხისმგებლობა. ისინი ვალდებულნი არიან დაამტკიცონ თავიანთი კეთილსინდისიერება, თუ მათი საქმიანობისას საზოგადოება ზიანს განიცდის.
რისი და ჰენდერსონი სადავოდ ხდიან იმ გარემოებას, რომ გარიგების კონტრაჰენტისათვის ხელშეკრულების დადებისას ცნობილი იყო საზოგადოების ხელმძღვანელობის უფლებამოსილების შეზღუდვის შესახებ, რაც მათ უშუალო მოვალეობას წარმოადგენს. “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 9.5 მუხლის შესაბამისად, თუ გარიგების კონტრაჰენტისათვის ხელშეკრულების დადებისას ცნობილი იყო საზოგადოების ხელმძღვანელობის უფლებამოსილების შეზღუდვის შესახებ, წარმოდგენილ საზოგადოებას შეუძლია, ხელშეკრულების დადებიდან თვრამეტი თვის განმავლობაში განაცხადოს გარიგების ბათილობა.
ამავე კანონის 9.4 მუხლის შესაბამისად, საზოგადოების წესდებით უნდა განისაზღვროს წარმომადგენლობითი უფლებამოსილებით აღჭურვილი პირები ერთპიროვნულად იმოქმედებენ თუ ერთობლივად.
შპს-ს “სამეფო ღვინოები კარდენახიდან” წესდების 6.2 პუნქტში მითითებულია, რომ საზოგადოების ხელმძღვანელობას წარმოადგენს ოთხი დირექტორისგან შემდგარი დირექტორთა საბჭო და ყველა გადაწყვეტილების მისაღებად კენჭისყრაზე დირექტორთა სრული შემადგენლობით ყოფნა აუცილებელია. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, მართალია, საზოგადოების წესდების 6.3. პუნქტში მითითებულია, რომ პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებით საზოგადოების წარმომადგენლობას გარკვეული უფლება ენიჭება ერთ-ერთ პარტნიორს და ასეთი უფლებით სასამართლოს 2001წ. 13 აპრილის დადგენილებით რეგისტრირებულია დირექტორი თ.კ-ა, მაგრამ არც წესდებით და არც კრების ოქმით არ არის განსაზღვრული რა გარკვეული უფლება ჰქონდა მინიჭებული თ.კურცხალიას.
ვინაიდან კონსტრაჰენტის დირექტორისათვის ცნობილი იყო წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების შეზღუდვის შესახებ, მხარეთა შორის დადებული გარიგება და მათ შორის საარბიტრაჟო შეთანხმება ბათილად უნდა ჩაითვალოს.
ამასთან მნიშვნელოვანია შემდეგი გარემოებაც. ,,მეწარმეთა შესახებ” კანონის მე-9.5 მუხლი ადგენს საზოგადოების უფლებამოისლებას, განაცხადოს გარიგების ბათილობა, მაგრამ ეს ნორმა არ ზღუდავს სხვა პირთა უფლებებს სასამართლოს მიმართონ სარჩელით საზოგადოების მიერ დადებული იმ გარიგების ბათილობის შესახებ, რომელიც უშუალოდ უკავშირდება ამ პირთა კანონით დაცულ ინტერესებსა და უფლებებს. სსკ-ს მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ყოველი პირისათვის უზრუნველყოფილია უფლების სასამართლო წესით დაცვა.
სკ-ს მე-9 მუხლის თანახმად სამოქალაქო კანონები უზრუნველყოფენ საქართველოს ტერიტორიაზე სამოქალაქო ბრუნვის თავისუფლებას, თუ ამ თავისუფლების განხორციელება არ ხელყოფს მესამე პირთა უფლებებს. სკ-ს 319-ე მუხლის თანახმად, კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. ცხადია, ეს ხელშეკრულებები არ უნდა ხელყოფდნენ მესამე პირთა უფლებებს.
სკ-ს 290-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ერთი და იგივე უძრავი ნივთი შეიძლება რამდენჯერმე დაიტვირთოს იპოთეკით. რიგითობა განისაზღვრება იპოთეკის დადგენის დროის შესაბამისად.
შესაბამისად, ბათილია გარიგება, რომლითაც უგულებელყოფილია აღნიშნული წესი და იპოთეკით დაკმაყოფილების უპირატესი უფლება ენიჭება პირს, რომელიც რიგითობის მიხედვით იპოთეკის დადგენის დროის შესაბამისად, პირველი არ არის.
სკ-ს 54-ე მუხლის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს.
“კერძო არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის 43-ე მუხლის თანახმად, სასამართლო უფლებამოსილია, განიხილოს მხარის სარჩელი და შეცვალოს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დარღვეულია არბიტრაჟის მიერ საქმის განხილვისა და გადაწყვეტის მხარეთა შეთანხმებით ან კანონით დადგენილი წესები.
მოცემულ შემთხვევაში სიტყვა “სარჩელი” გამოყენებულია არა ტრადიციული გაგებით, არამედ როგორც საჩივარი, შუამდგომლობა, განცხადება გადაწყვეტილების შეცვლის შესახებ, რაზედაც მიანიშნებს ამავე კანონის 44-ე მუხლი, რომლის თანახმად, “გასაჩივრების შემთხვევაში საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება არ შეჩერდება. რაიონული (ქალაქის) სასამართლო უფლებამოსილია, შეაჩეროს გასაჩივრებული საარბიტრაჟო გადაწყვეტის აღსრულება.”
ამრიგად, კერძო არბიტრაჟის შესახებ კანონის 43-ე და 44-ე მუხლების ანალიზიდან გამომდინარე, სავსებით ცხადია და ეჭვს არ იწვევს კანონმდებლის პოზიცია _ კერძო არბიტრაჟის გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს რაიონულ (საქალაქო) სასამართლოში.
გასაჩივრების უფლება კი აქვს ყველა დაინტერესებულ პირს, რომელსაც აქვს დასაბუთებული პრეტენზია კერძო არბიტრაჟის მიერ განხილული სადავო ობიექტის (საგნის) მიმართ და რომლებსაც მიაჩნიათ, რომ მიღებული გადაწყვეტილებით შეილახა მათი უფლება.
აქედან გამომდინარე, მოსარჩელეთა მოთხოვნები მიღებული და განხილული უნდა ყოფილიყო როგორც “კერძო არბიტრაჟის შესახებ” კანონის 43-ე და 44-ე მუხლებით გათვალისწინებული საჩივარი (სარჩელი), ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა შემოწმებულიყო 43-ე მუხლში მითითებული საფუძვლების მიმართ, მათ შორის, ხომ არ იყო დარღვეული არბიტრაჟის მიერ საქმის განხილვისა და გადაწყვეტის წესები (43-ე მუხლის “ბ” პუნქტი).
ამ საქმის განხილვის პროცესში დარღვეულია კერძო არბიტრაჟში საქმეთა განხილვის რამდენიმე მნიშვნელოვანი პრინციპი, რის გამოც მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს.
“კერძო არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის პირველი მუხლის თანახმად, ,,პირებს შორის წამოჭრილი სამოქალაქო დავა მათივე შეთანხმებით განსახილველად გადაეცემა მუდმივმოქმედ ან ამ დავისათვის საგანგებოდ შექმნილ დროებით კერძო არბიტრაჟს”.
საქმის მასალებიდან და საკასაციო საჩივრიდან აშკარაა, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმების მიღმა დარჩა ზოგიერთი პირი, რომელიც აცხადებს პრეტენზიას სადავო ნივთზე.
ეს პრინციპულად დაუშვებელია, თუ საარბიტრაჟო შეთანხმება ყველა მოდავე პირს შორის არ ხდება, კერძო არბიტრაჟმა არ უნდა მიიღოს და განიხილოს დავა, რადგან დავის განხილვა მხოლოდ იმ პირებს შორის, რომლებიც ერთმანეთთან არ დაობენ, საერთოდ არ წარმოადგენს საარბიტრაჟო განხილვის არც მიზანს და არც საგანს. ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული საქართველოს კანონში “კერძო არბიტრაჟის შესახებ”, რომლის პირველი მუხლის თანახმად, არბიტრაჟს განსახილველად გადაეცემა “პირებს შორის წამოჭრილი სამოქალაქო დავა”.
დავის საარბიტრაჟო სასამართლოში განხილვის საფუძველი არის მხარეთა საარბიტრაჟო შეთანხმება. შეთანხმება უნდა დაიდოს უფლებამოსილი პირების მიერ და არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს კანონის მოთხოვნებს. ვინაიდან საარბიტრაჟო შეთანხმება დადებულია არაუფლებამოსილი პირის მიერ და ეწინააღმდეგება კანონის მოთხოვნებს, იგი ბათილად უნდა იქნეს ცნობილი და, შესაბამისად, არბიტრაჟის მიერ საქმის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესი დაღრვეულად უნდა ჩათვალოს, რაც საარბიტრაჟო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შეცვლასა და დამდგარი შედეგის გაუქმებას იწვევს.
ისეთ პირობებში, როცა დადგენილია, რომ საკრედიტო ხელშეკრულება და საარბიტრაჟო შეთანხმება დადებულია აუცილებელი ნებართვის გარეშე, ხოლო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება მიღებულია ბათილი საარბიტრაჟო შეთანხმების საფუძველზე, სასარჩელო მოთხოვნა საკრედიტო ხელშეკრულების გაუქმების შესახებ შესაძლებელია განხილული და დაკმაყოფილებული იყოს სარბიტრაჟო შეთანხმების კანონიერების საკითხის განმხილველი სასამართლოს მიერ.
სარეზოლუციო ნაწილი:
პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ს 410-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
სს “ს. ს. ბ.” საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს. მოცემულ საქმეზე უცვლელი დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2003წ. 2 მაისის გადაწყვეტილება.
განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
