გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ ას-310-971-03 25 ნოემბერი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მ. ახალაძე (თავმჯდომარე),

მ. სულხანიშვილი, ნ. კვანტალიანი

დავის საგანი: ანდერძის ბათილად ცნობა.

აღწერილობითი ნაწილი:

გ. ა-ემ სარჩელით მიმართა სასამართლოს და მოითხოვა 1994 წელს ე. ა-ის მიერ ს. ა-ის სახელზე შედგენილი ანდერძის ბათილად ცნობა შემდეგი საფუძვლით: ე. ა-ე იყო მისი და, იგი გარდაიცვალა 1996 წელს. მას საკუთრების უფლებით ეკუთვნოდა თბილისში, ... მდებარე სახლი. ამ სახლში ცხოვრობდა ასევე მათი ძმა კ. ა-ე, რომელსაც ჰყავდა მეუღლე მ. გ-ე და მცირეწლოვანი შვილი ს. ა-ე. კ. ა-ე გარდაიცვალა 1992 წელს, ხოლო 1999 წელს მისი მეუღლე _ მ. გ-ე. მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 1999წ. აპრილის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა ს. ჟ-ის სარჩელი, გაუქმდა შვილად აყვანა და ს. ჟ-ი აღიარებულ იქნა მცირეწლოვანი ს. ა-ის დედად. სასამართლო სხდომაზე მოსარჩელისათვის ცნობილი გახდა, რომ 1994 წელს ე. ა-ემ დაწერა ანდერძი, რომლითაც მთელი თავისი ქონება უანდერძა ს. ა-ეს. ე. ა-ე იყო უსინათლო და, შესაბამისად, თვითონ ანდერძზე ხელს ვერ მოაწერდა. მოსარჩელის აზრით, დარღვეულია ანდერძის შედგენის კანონით გათვალისწინებული წესი. გარდა ამისა, ე. ა-ე ანდერძის შედგენის დროს იყო ქმედუუნარო.

სასამართლო სხდომაზე მოპასუხე ს. ა-ის წარმომადგენელმა ს. ჟ-მა სარჩელი არ ცნო. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 12 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით გ. ა-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. სასამართლომ გადაწყვეტილება გამოიტანა შემდეგი საფუძვლით: ე. ა-ის ავადმყოფობის ისტორიების, მოწმეების, მკურნალი ექიმების დაკითხვისა და სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის საფუძველზე დადგენილად მიიჩნია, რომ არ დასტურდება ის გარემოებები, რასაც მოსარჩელე საფუძვლად უდებდა თავის სარჩელს.

კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივარი შეიტანა გ. ა-ემ. თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2001წ. 1 ოქტომბრის განჩინებით გ. ა-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება. სააპელაციო სასამართლომ განჩინება გამოიტანა შემდეგი საფუძვლით: დადასტურებულად მიიჩნია, რომ ანდერძის შედგენის დროს ე. ა-ე არ იყო უსინათლო და შეეძლო ანდერძზე ხელის მოწერა, ასევე ანდერძის შედგენის მომენტისათვის ქმედუნარიანი იყო.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის განჩინებაზე გ. ა-ემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც მოითხოვა განჩინების გაუქმება. საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, ე. ა-ე დამოუკიდებლად ვერ იმოძრავებდა, რადგან მხოლოდ მარჯვენა თვალით შეეძლო სინათლის აღქმა, დღე-ღამის გარჩევა, ხოლო მარცხენა თვალით ხედავდა მხოლოდ აჩრდილს. სასამართლოზე დაკითხვის დროს ასეთივე ჩვენება მისცა ექსპერტმა აკადემიკოსმა ბ-ემ. მან აღნიშნა, რომ ე. ა-ეს არათუ სათვალით, არამედ სპეციალური ხელსაწყოების, მათ შორის გამადიდებელი შუშის, გამოყენებითაც ტექსტის წაკითხვა არ შეეძლო. ამის მიუხედავად, სასამართლომ არ გაიზიარა ექსპერტიზის დასკვნა და ჩათვალა, რომ ე. ა-ეს ანდერძის შედგენის დროს ჰქონდა მხედველობა და ამას საფუძვლად დაუდო ექსპერტის პასუხი მოსამართლის შეკითხვაზე, რომ ერთ წელიწადში შეიძლებოდა მხედველობის გაუმჯობესება.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 19 აპრილის განჩინებით გ. ა-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა. გაუქმდა თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2001წ. 1 ოქტომბრის განჩინება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა იმავე პალატას. საკასაციო პალატამ მიუთითა, რომ სააპელაციო სასამართლოში ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის დროს დარღვეულ იქნა სსკ-ს 105-ე მუხლის მოთხოვნები, რაც განჩინების გაუქმების საფუძველია; საქმის ხელახლა განხილვის დროს სასამართლომ მხარეს უნდა შესთავაზოს წარმოადგინოს გრაფიკული ექსპერტიზისათვის საჭირო დამატებითი მტკიცებულებანი; ასეთი მტკიცებულებების მოპოვების შემთხვევაში დანიშნოს გრაფიკული ექსპერტიზა, რომლის დასკვნასაც მოცემული დავის გადაწყვეტისთვის არსებითი მნიშვნელობა აქვს; ექსპერტიზის დასკვნებისა და საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების ობიექტური შეფასების შედეგად მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2003წ. 29 აპრილის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა. გაუქმდა თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 12 ოქტომბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება: გ. ა-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა. ბათილად იქნა ცნობილი ე. ა-ის სახელით ს. ალექსიძეზე 1994წ. 4 თებერვლის თარიღით გაცემული ანდერძი.

სააპელაციო საჩივრის განხილვის პროცესში საქართველოს სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს საექსპერტო-კრიმინალისტიკური სამმართველოს 2003წ. 14 მარტის დასკვნის მიხედვით, 1992წ. 22 აპრილისა და 1994წ. 4 თებერვლის ანდერძებზე არსებული ხელმოწერები შესრულებულია ერთსა და იმავე პირის, ე. ა-ის, მიერ. ამ გარემოების მხედველობაში მიღებით სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ ე. ა-ის ჯანმრთელობის გათვალისწინებით, ანდერძის შინაარსის ნამდვილობისათვის საკმარისი არ არის მხოლოდ ხელმოწერის ნამდვილობა. ე.ა-ე 1994წ.ათვის იყო ბრმა, რის გამოც თვითონ ვერ გაეცნობოდა წერილობითი ფორმით შედგენილი ანდერძის შინაარსს და თავისი ხელმოწერით ვერ დაადასტურებდა ანდერძში ასახული შინაარსის იდენტურობას მის მიერ გამოვლენილ ნებასთან.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანა ს. ა-ის კანონიერმა წარმომადგენელმა სო. ჟ-მა, რომლითაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელზე უარის თქმა. კასატორის აზრით, სააპელაციო პალატამ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, სსკ-ს მე-2 მუხლის პირველი ნაწილი, რაც გამოიხატება სასამართლოს მიერ გ.ა-ის სარჩელის ისე დაკმაყოფილებაში, რომ მოსარჩელეს არც დაუყენებია საკითხი სამკვიდროს მიღების ვადის აღდგენისა და მემკვიდრედ ცნობის შესახებ; სააპელაციო პალატის მიერ ფაქტობრივი გარემოებები დადგენილ იქნა კანონის დარღვევით, კერძოდ: 1) 2001წ. ექსპერტის დასკვნის გაზიარებისას არ იქნა გათვალისწინებული სსკ-ს 172-ე და 105-ე მუხლების მოთხოვნები; 2) ანდერძის ბათილობის დადგენისას იხელმძღვანელა სკ-ს 48-ე მუხლით ისე, რომ არ მიუთითა, 1994წ. 4 თებერვლის ანდერძის შედგენისას კონკრეტულად კანონის რომელი მოთხოვნები იქნა დარღვეული; 3) დარღვეულ იქნა სსკ-ს 249-ე მუხლის მე-4 ნაწილის მოთხოვნა და სამოტივაციო ნაწილში არ მიუთითა მოსაზრებანი, რომლითაც უარყო მოწმეთა ჩვენებები იმის შესახებ, რომ ე.ა-ე ბრმა არ ყოფილა და შესაძლებელი იყო მხედველობის გაუმჯობესება. ასევე არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა კალიგრაფიული ექსპერტიზის დასკვნას, რომელიც წინააღმდეგობაშია მოანდერძის უსინათლობის ფაქტთან; 4) სასამართლომ არ გაითვალისწინა სკ-ს 1409-ე, 1320-ე მუხლების მოთხოვნები ანდერძის ბათილობისა და სარჩელის ხანდაზმულობის შესახებ. ამდენად, დავის მოსაწესრიგებლად სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა 1997წ. სამოქალაქო კოდექსი.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ მოისმინა მხარეთა ახსნა-განმარტებანი, გაეცნო საქმის მასალებს, საკასაციო საჩივრის საფუძვლებს და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთება არასრულია, რაც სსკ-ს 394-ე მუხლის “ე” ქვეპუნქტის საფუძველზე გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია.

გ. ა-ე სარჩელით ითხოვდა ე. ალექსიძის ანდერძის ბათილად ცნობას. აღნიშნული სარჩელი თავისი იურიდიული ბუნებით წარმოადგენს აღიარებით სარჩელს და სსკ-ს 180-ე მუხლის თანახმად, გამოკვეთილი უნდა იქნეს მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი იმის თაობაზე, რომ ასეთი აღიარება მოხდეს სასამართლოს გადაწყვეტილებით. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ ისე ცნო ბათილად სადავო ანდერძი, რომ არ მიუთითა ზემოთ მითითებული ნორმის საფუძველზე მხარის იურიდიული ინტერესის შესახებ.

სსკ-ს 105-ე მუხლის თანახმად, სასამართლოსთვის არავითარ მტკიცებულებას არ აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. მტკიცებულებები თავისი შინაგანი რწმენით უნდა შეაფასოს სასამართლომ და იგი უნდა ემყარებოდეს სასამართლო სხდომაზე მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. სასამართლოს დასკვნა იმის თაობაზე, რომ მოანდერძე ე. ა-ე იყო ბრმა, სასამართლოს მიერ გამოტანილია აღნიშნული ნორმის დარღვევით.

საქმეში არსებული შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის ცენტრის დასკვნაც ცალსახად გაიზიარა სააპელაციო სასამართლომ იმ ფაქტორის გათვალისწინებით, რომ დასკვნას ხელს აწერს 4 სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტი. ამ მიმართებით სასამართლოს რწმენა არ ემყარება ამ მტკიცებულების სრულ და ობიექტურ შეფასებას. მითუმეტეს, რომ მითითებული ექსპერტთაგან აკადემიკოსმა ბ-ემ სასამართლოს მთავარ სხდომაზე განმარტა, რომ შესაძლო იყო ე.ა-ისათვის ოპერაციიდან ერთი წლის განმავლობაში გაუმჯობესებულიყო მისი მხედველობა. სასამართლომ ასევე არ შეაფასა ნოტარიუსის ახსნა-განმარტება, რომელმაც დაადასტურა, რომ ე. ა-ეს ანდერძის ხელმოწერისას ჰქონდა მხედველობა, ასევე არ გაიზიარა სხვა მოწმეთა ჩვენებები იმ მოსაზრებით, რომ პირის ჯანმრთელობის მდგომარეობის განსაზღვრისას უპირატესობა უნდა მიენიჭოს სპეციალისტის დასკვნას, რასაც საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს. არც ერთ მტკიცებულებას მოქმედი კანონმდებლობით არ შეიძლება მიენიჭოს უპირატესი ძალა, არამედ ყველა მტკიცებულება სასამართლომ უნდა შეაფასოს თავისი რწმენის შესაბამისად.

სსკ-ს 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, საოლქო სასამართლოს პალატის მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დამატებითი და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია. მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია, რის გამოც საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებას.

საქმის ხელახალი განხილვისას საქმეში არსებული მტკიცებულებების ყოველმხრივი და ობიექტური შეფასების საფუძველზე უნდა დადგინდეს ე. ა-ს მხედველობის მდგომარეობა ანდერძის შედგენის დროისათვის, ასევე სასამართლომ უნდა დაადგინოს ის იურიდიული ინტერესი, რისთვისაც გ.ა-ე ითხოვს ანდერძის ბათილობას.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ს 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

ს. ა-ის კანონიერი წარმომადგენლის, ს. ჟ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2003წ. 29 აპრილის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე პალატას.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.