¹ ას-625-1277-03 21 ნოემბერი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),

მ. წიქვაძე,

რ. ნადირიანი

დავის საგანი: ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

თბილისის კრწანისის რაიონის სასამართლოს 1996წ. 17 ივლისის დადგენილებით რეგისტრაციაში გატარდა სს “ხ.”, რომელიც, წესდების 2.4 მუხლის შესაბამისად, წარმოადგენს სახელმწიფო საწარმო “ხიდის” უფლებამონაცვლეს. საზოგადოების საწესდებო კაპიტალი შეადგენს 1312363 აშშ დოლარის შესაბამის ლარს. ვ. გ-ე მუშაობდა სს “ხ.” მთავარ ბუღალტრად. იგი ასრულებდა საწარმოს გენერალური დირექტორის მოადგილის მოვალეობას საფინანსო დარგში. ამავე დროს იყო საზოგადოების აქციონერი. ვ. გ-ე გარდაიცვალა 19...წ. 8 ნოემბერს.

2000წ. 11 ოქტომბერს გაცემული სამკვიდრო მოწმობით მის ქონებაზე, კერძოდ, თბილისში, ... მდებარე ¹84 ბინაზე მემკვიდრედ ცნობილ იქნა მისი მეუღლე – მ. გ-ე, რომელმაც 2001წ. დეკემბერში სარჩელი აღძრა სასამართლოში სს “ხ.” წინააღმდეგ და მიუთითა, რომ მის სახელზე გაცემულ სამკვიდრო მოწმობაში არ შევიდა გარდაცვლილი ვ. გ-ის კუთვნილი აქციები. მოსარჩელემ განმარტა, რომ გ-ის სახელზე სააქციო საზოგადოების რეესტრიდან ამონაწერით რეგისტრირებულია მხოლოდ 10493 აქცია, გ-ე კი 162405 აქციის მესაკუთრე იყო.

აღნიშნული გარემოების დასადასტურებლად მოსარჩელემ მიუთითა ¹42 საბარათო აუქციონის ჩატარების შედეგებზე და აღნიშნა, რომ 151500 აქცია უკანონოდაა გასული ვ. გ-ის საკუთრებიდან. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელემ მოითხოვა ვ. გ-ის 151500 აქციის მესაკუთრედ და აქციათა ამ რაოდენობაზე, როგორც სამკვიდრო ქონებაზე, მემკვიდრედ ცნობა.

თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონულ სასამართლოში საქმის განხილვისას საქმეში თანამოსარჩელეებად ჩაებნენ აწ გარდაცვლილი ვ. გ-ის შვილები – ო. და შ. გ-ები. სასამართლოს 2003წ. 9 იანვრის გადაწყვეტილებით მოსარჩელეების მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა. სასამართლომ მიუთითა შემდეგზე: ის ვერ გაიზიარებდა მოსარჩელეთა წარმომადგენლის განმარტებას იმის თაობაზე, რომ ¹42 სპეციალიზირებული საბარათო აუქციონის შედეგად ვ. გ-ე გახდა მის მიერ შეძენილი 162 405 ცალი აქციის მესაკუთრე, ვინაიდან, როგორც საქმეში წარმოდგენილი მასალებიდან ირკვევა, ვ. გ-ე აქციების შეძენის დროს მოქმედებდა სს “ხ.” აქციონერთა სახლით და მან ამ აქციების ღირებულება დაფარა სწორედ აქციონერების მიერ შეძენილი ვაუჩერების მეშვეობით და არა თავისი საკუთარი სახსრებით.

სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მ., ო. და შ. გ-ებმა. აპელანტებმა მოითხოვეს ამ საქმეზე პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მათ სასარგებლოდ “ხ.” აქციათა ნომინალური ღირებულების, 151500 აშშ დოლარის შესაბამისი ლარის, დაკისრება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2003წ. 23 ივნისის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა მ., ო. და შ. გ-ების სარჩელი, მათ სასარგებლოდ სს “ხ.” დაეკისრა 151500 აშშ დოლარის შესაბამისი ლარის გადახდა.

სააპელაციო პალატამ მიუთითა: საქართველოს სახელმწიფო მეთაურის 1994წ. 29 მაისის ¹178 ბრძანებულების საფუძველზე სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს კოლეგიის 1995წ. 15 მაისის ¹23 34 423 დადგენილების შესაბამისად გამოსყიდულ იქნა “ხ.” აქციათა ნაწილი. საქართველოს სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს 1996წ. 14 მაისის ¹159 ბრძანებით დამტკიცდა საკუთრების უფლება გამოსყიდულ 411001 აქციაზე და ვინაიდან საფასურის გადახდა მოხდა სახელმწიფო ვალის გათვალისწინებით, გაუქმდა აქციათა პაკეტიდან დარჩენილი აქციების პირდაპირი წესით და შეღავათებით გამოსყიდვის უფლება. ამავე ბრძანებით შეტანილ იქნა ცვლილება ¹42 სპეციალიზებულ საბარათო აუქციონის ნუსხაში და სს “ხ.” აუქციონზე გასაყიდი აქციების რაოდენობად დაფიქსირდა 457107.

სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს მიერ 1996წ. 7 ივნისს ჩატარებულ ¹42 საბარათო აუქციონზე გატანილ იქნა “ხ.” აქციები. აღნიშნული აუქციონის ჩატარების შედეგების მიხედვით, რომელიც დამტკიცდა რესპუბლიკური საბარათო და განცხადების გადამუშავების სააუქციონო ცენტრის ხელმძღვანელის მიერ, ვ. გ-ემ შეიძინა სს “ხ.” 162405 ცალი აქცია. ვ. გ-ე გარდაიცვალა 1996წ. 8 ნოემბერს.

1997წ. 25 თებერვალს ჩატარდა სს “ხ.” აქციონერთა საერთო კრება. კრებაზე დღის წესრიგში შეტანილ იქნა საკითხი “ხ.” აქციონერებზე აქციების განაწილების შესახებ. ამ კრების ოქმში აღნიშნულია, რომ დამტკიცდა “ხ.” აქციონერებზე აქციების განაწილების სისტემა. სს “ხ.” აქციონერთა რეესტრის მიხედვით, 2000წ. სექტემბრის მდგომარეობით ვ. გ-ეზე საკუთრების უფლებით აღრიცხული აღმოჩნდა მხოლოდ 10493 ცალი ჩვეულებრივი აქცია, რაც შეადგენს საწესდებო კაპიტალის 0,7985%-ს. სპეციალიზებულ საბარათო აუქციონზე ვ. გ-ის სახელით შეძენილი 162045 აქცია განაწილდა სს “ხ.” 253 მუშა-მოსამსახურეზე.

სააპელაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ საბარათო აუქციონზე ხიდმშენის 162405 აქცია შეძენილ იქნა ვ. გ-ის მიერ. აუქციონის შედეგები დამტკიცდა სახელმწიფო ქონების მართვის სამინისტროს კოლეგიის 1996წ. 12 ივნისის დადგენილებით და საზოგადოებას დაევალა სიაში მითითებულ თითოეულ პირზე სერტიფიკატის გაცემა და აქციათა მესაკუთრის უფლებების შეუფერებელი განხორციელება.

პალატა მიუთითებს, რომ საქმის მასალებში არ მოიპოვება კანონით გათვალისწინებული წესის დაცვით შედგენილი წერილობითი მტკიცებულება იმის თაობაზე, რომ ¹42 საბარათო აუქციონზე ვ. გ-ე მონაწილეობდა “ხ.” სახელით. ამგვარ მტკიცებულებად სააპელაციო პალატა არ მიიჩნევს ხიდმშენის აქციონერთა კრების 1996წ. 15 მაისის ოქმს და 1996წ. 15 მაისის ბრძანებას, რადგან მათი შინაარსით არ დასტურდება გ-ისათვის ამ სახის დავალების მიცემა.

სააპელაციო პალატა ასევე აღნიშნავს, რომ სასარჩელო მოთხოვნა არ არის ხანდაზმული შემდეგი გარემოებების გამო: დადგენილია ის გარემოება, რომ აღნიშნულის თაობაზე მხარეს ეცნობა სს “ხ.” პრეზიდენტის 2000წ. 29 სექტემბრის წერილით, შესაბამისად, მხარემ ამ დროს შეიტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ.

გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სს “ხიდმშენის” წარმომადგენელმა გ. თ-ემ.

კასატორი მიუთითებს, რომ 1996წ. 15 მაისს გამართულ კრებაზე გადაწყდა, რომ სტიმულირების ფონდიდან გამოყოფილიყო 40000 ლარი 5087 საპრივატიზაციო ბარათის შესაძენად, რაც მთლიანად კოლექტივის წევრებზე უნდა გადანაწილებულიყო. ამ მიზნით, კრების დადგენილებითა და “ხ.” 1996წ. 15 მაისის ბრძანებით გენერალური დირექტორის მოადგილეს თ.შ-ს, მთავარ ბუღალტერ ვ. გ-ეს, რომელიც ამავე დროს საპრივატიზაციო კომისიის წევრიც და გენერალური დირექტორის მოადგილეც იყო ფინანსების დარგში და მოლარე ჟ. ავ-ს დაევალათ, კომისიურად შეეძინათ საპრივატიზებო ბარათები. დასახელებული თანხა გამოტანილ იქნა თ. შ-ის სახელზე და შეძენილ იქნა საპრივატიზებო ბარათები, რაზედაც შედგა შესაბამისი კომისიური აქტი. ვ. გ-ეს ეთხოვა შეესყიდა აქციები, რაც განხორციელდა კიდეც. აღნიშნული გარემოებები კოლექტივში არასდროს გამხდარა სადავოდ. აღნიშნული დასტურდება პირველ ინსტანციაში თ. შ-ის დაკითხვის ოქმითა და სააპელაციო პალატაში ჟ. ა-ის დაკითხვის ოქმით. თანხა, საწარმოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შესაბამისად, გამოტანილი იქნა ბანკიდან, სალაროს გასავლის ორდერზე თანხის მიმღებად მითითებულ იქნა შ-ი და ხელიც მან მოაწერა, ფული პირადად გ-ემ აიღო და ისინი უშუალოდ სალაროდანვე წავიდნენ ვაუჩერების საყიდლად.

მოწმე გ-ემ სასამართლოს მისცა ჩვენება, რომ ვ. გ-ის სიცოცხლეშივე დაიწყო აქციების განაწილება და ამ პროცესს თავად ხელმძღვანელობდა. სასამართლოს მიერ უგულებელყოფილია ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ ვ. გ-ემ, როგორც მთავარმა ბუღალტერმა, თ. შ-ს სრულად ჩამოაწერა გატანილი თანხა _ 40696 ლარი და ეს ოპერაცია ბუღალტერიაში შესაბამისად გაფორმდა.

კასატორი მოითხოვს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებას და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას.

სამოტივაციო ნაწილი:

პალატამ შეისწავლა საქმის მასალები, მოისმინა მხარეთა განმარტებები და მივიდა დასკვნამდე, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს სააპელაციო პალატას შემდეგ გარემოებათა გამო:

სსკ-ს 244-ე მუხლის თანახმად, გადაწყვეტილების გამოტანისას სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს, განსაზღვრავს, თუ საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე რომელი გარემოებებია დადგენილი და რომელი _ დაუდგენელი, რომელი კანონი უნდა იქნეს გამოყენებული ამ საქმეზე და დაკმაყოფილებული უნდა იქნეს თუ არა სარჩელი.

სსკ-ს 249-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში უნდა აღინიშნოს სასამართლოს მიერ დადგენილი გარემოებანი, მტკიცებულებანი, რომელსაც ემყარება სასამართლოს დასკვნები, მოსაზრებანი, რომლებითაც სასამართლო უარყოფს ამა თუ იმ მტკიცებულებას და კანონები, რომლებითაც სასამართლო ხელმძღვანელობდა.

სსკ-ს 105-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს სასამართლო სხდომაზე მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ.

აღნიშნული ნორმებიდან გამომდინარე, სასამართლოს მიერ უნდა დადგინდეს საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებები, მტკიცებულებანი, რომლითაც აღნიშნული გარემოებები დგინდება ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად უნდა იყოს განხილული.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დარღვეულია სსკ-ს აღნიშნული ნორმები.

სკ-ს 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია, აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. სკ-ს 409-ე მუხლის თანახმად, თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაბარზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება.

მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეს უნდა დაემტკიცებინა, რომ სს “ხ.” მოსარჩელის კუთვნილი აქციები რომ არ გაენაწილებინა, იგი მიიღებდა 151500 აშშ დოლარის სარგებელს, ამასთან, სააპელაციო პალატას უნდა ემსჯელა, შესაძლებელია თუ არა პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა ვ. გ-ის მემკვიდრეებისათვის აქციების გადაცემით.

სააპელაციო პალატა არ მიუთითებს, თუ რომელი მტკიცებულებების, რომელი გარემოებების ან რომელი სამართლებრივი მექანიზმის გამოყენებით მივიდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელეთა უფლებების დაცვის, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის ერთადერთი გზა არის მათთვის 151500 აშშ დოლარის გადაცემა.

თუ დგინდება, რომ მოსარჩელეს უფლება აქვს, მოითხოვოს აქციების მისთვის გადაცემა და მას აქვს აქციების მიღების უფლება, მას შეიძლება გადაეცეს აქციები და ის დივიდენდი, რომელსაც ის აქციების ფლობის საფუძველზე მიიღებდა.

“მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს კანონის 51.1 მუხლის თანახმად, სააქციო საზოგადოება არის საზოგადოება, რომლის საწესდებო კაპიტალი დაყოფილია ერთი და იმავე ნომინალური ღირებულების მქონე აქციებად. აქცია არის ფასიანი ქაღალდი, რომელიც ადასტურებს სააქციო საზოგადოების ვალდებულებებს პარტნიორის მიმართ და აქციონერის უფლებებს სააქციო საზოგადოებაში.

ყოველ აქციას უნდა ჰქონდეს ერთი და იგივე ნომინალური ღირებულება. საზოგადოებებში აქციათა ნომინალურ ღირებულებას თვით სააქციო საზოგადოება განსაზღვრავს. თითოეული აქციის ნომინალური ღირებულება უნდა იყოს ერთი და იგივე.

ნომინალური ღირებულება ეწოდება იმ ღირებულებას, რომლითაც გაიცა აქცია და დარეგისტრირდა საზოგადოების წიგნში. აქციის ნომინალური ღირებულება და მისი რეალური საბაზრო ღირებულება უმეტეს შემთხვევაში არ ემთხვევა ერთმანეთს. აქციის საბაზრო ფასს მრავალი გარემოება განსაზღვრავს, რომელიც არაა დაკავშირებული აქციის ნომინალურ ღირებულებასთან.

თუ სასამართლო მივიდოდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელეთა უფლებების აღდგენის ერთადერთი გზა არის აქციების ღირებულების ანაზღაურება, მას უნდა განესაზღვრა აქციების რეალური ღირებულება.

ამასთან, სასამართლოს არ გამოუკვლევია ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად ის მტკიცებულებები, რომელიც საქმეზე იყო წარმოდგენილი საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების გასარკვევად და დასადგენად.

მართალია, საქმეში წარმოდგენილია მტკიცებულებები, რომლითაც დგინდება, რომ აქციები შეიძინა ვ. გ-ემ, მაგრამ სააპელაციო სასამართლომ არ დაადგინა, მოცემულ აქციების შეძენისას რა ვალდებულებები და რა ურთიერთობები არსებობდა ვ. გ-ესა და სააქციო საზოგადოებას შორის. საქმეში წარმოდგენილია სააქციო საზოგადოების გენერალური დირექტორის პირველი მოადგილის, ჯ. მ-ის, 1996წ. 15 მაისის ბრძანება, რომლის მიხედვით გენერალური დირექტორის მოადგილეს მომარაგების დარგში თ. შ-ს ორგანიზაციის ხარჯზე საპრივატიზაციო ბარათების შესაძენად სააქციო საზოგადოება “ხ.” მთავარ ბუღალტერ ვ. გ-ესთან და მოლარე ჟ. ა-თან ერთად კომისიურად მიეცა 46514 ლარი.

საქმის ფურცელი 31-ზე წარმოდგენილია გასავლის ორდერი, რომლის საფუძველზე ოცდათექვსმეტი ათას შვიდასი ლარი მიეცა თ. შ-ს ვაუჩერების შესაძენად.

საქმის ფურცელ 32-ზე წარმოდგენილია 1996წ. 21 მაისის აქტი, რომლის თანახმად, სს “ხ.” საბჭოს სხდომის ოქმის მიხედვით ქონების მართვის სამინისტროს მიერ გამოცხადებული ¹42 აუქციონზე ,,ხ.” კოლექტივისათვის ქონების აქციების შესაძენად სადგურის მიმდებარე ტერიტორიაზე 1 ცალი საპრივატიზაციო ბარათი ნაყიდ იქნა 8 ლარად, სულ საჭირო იყო 5087 ცალი საპრივატიზაციო ბარათი, რაშიც გადახდილია 40696 ლარი. აღნიშნული საპრივატიზაციო ბარათები შეტანილი იქნა ბანკში კოლექტივის აქციების შესასყიდად. თ. შ-სა და ჟ. ა-თან ერთად აქტს ხელს აწერს ვ. გ-ეც.

საოლქო სასამართლოს საქმეში წარმოდგენილი აღნიშნული მტკიცებულებები არ გამოუკვლევია, ასევე არ მიუცია შეფასება საქმეში წარმოდგენილ მოწმეთა ჩვენებებისათვის, რომელიც მითითებულ წერილობით მტკიცებულებებთან არის დაკავშირებული.

საქმის ხელახლა განხილვისას საოლქო სასამართლოს სააპელაციო პალატამ უნდა დაადგინოს, გაიცა თუ არა თანხა სააქციო საზოგადოების მიერ აქციების შესაძენად; აღნიშნული თანხით შეძენილი აქციები ვ. გ-ის მიერ იქნა შესყიდული, თუ სხვა პირის მიერ; ჰქონდა თუ არა საზოგადოების წინაშე ვ. გ-ეს ნაკისრი ვალდებულება, რომ მისი სახელით შეძენილი აქციები გადანაწილდებოდა სხვა პირებზეც.

რაც შეეხება მოცემულ საქმეზე სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის ამოწურვის საკითხს, პალატა განმარტავს, რომ მოცემულ საქმეზე ვადების გამოთვლისას გათვალისწინებული უნდა იყოს “მეწარმეთა შესახებ” კანონის მე-15 მუხლის მოთხოვნები, რომლის თანახმად, პრეტენზიების ხანდაზმულობის ვადა არის ხუთი წელი მათი წარმოშობიდან, საზოგადოების ლიკვიდაციიდან ან პარტნიორის გასვლიდან, თუ კანონი სხვა რამეს არ განსაზღვრავს. პალატა თვლის, რომ, ვინაიდან მოსარჩელის პრეტენზია ეხება აქციების დაბრუნებას, ის “მეწარმეთა შესახებ” კანონით გათვალისწინებულ პრეტენზიად უნდა ჩაითვალოს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ს 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

მოცემულ საქმეზე გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2003წ. 23 ივნისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შესაბამის პალატას.

განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.