გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ ას-664-1313-03 11 დეკემბერი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. ახალაძე (თავმჯდომარე),

ნ. კვანტალიანი,

მ. სულხანიშვილი

დავის საგანი: ანდერძის გაუქმება, სამკვიდროს გაყოფა (ძირითად სარჩელში); უღირს მემკვიდრედ ცნობა (შეგებებულ სარჩელში).

აღწერილობითი ნაწილი:

ტ. ვ-ემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში მოპასუხე მ. ვ-ის მიმართ, ანდერძის ბათილად ცნობისა და სამკვიდროდან წილის გამოყოფის შესახებ. მოსარჩელის განმარტებით, იგი ცხოვრობდა სოფ. .... ოჯახის წევრებთან ერთად _ ცალკე კომლად. მეზობლად ცხოვრობდნენ მისი აწ გარდაცვლილი დედა ვ. და ძმა ი. ვ-ები, რომლებიც ასევე აღრიცხულ იყვნენ ცალკე კომლად. 2001წ. 6 აპრილს გარდაიცვალა დედა, ხოლო იმავე წლის 9 ივნისს _ ძმა. 1995წ. 3 ივლისს შედგენილი ანდერძით ვ. ვ-ემ თავისი ქონება უანდერძა მის შვილს, მარინა ვ-ეს, რომელიც გათხოვდა ლანჩხუთის რაიონის სოფ. ..... ტ. ვ-ემ ზემოხსენებული ანდერძი უკანონოდ მიიჩნია, ვინაიდან დედა კომლის ბოლო წევრი არ იყო.

მ. ვ-ემ სარჩელი არ ცნო და სასამართლოს შეგებებული სარჩელით მიმართა, სადაც მოითხოვა ტ. ვ-ის უღირს მემკვიდრედ ცნობა და მისთვის მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევა. მხარის განმარტებით ტ. ვ-ე დედასა და ძმას არ უვლიდა, რის გამოც მ. ვ-ე იძულებული გახდა ლანჩხუთიდან საცხოვრებლად დედასთან გადასულიყო. აღნიშნულის გამოც ძმა ავიწროებდა, ხოლო მას შემდეგ, რაც ვ. ვ-ემ ანდერძით ქონება მ. ვ-ეს დაუტოვა, მოსარჩელე მას აიძულებდა იქაურობა დაეტოვებინა. მ. ვ-ის განმარტებით დედისა და ძმის დაკრძალვის ხარჯები მან გაიღო. ზემოაღნიშნულ გარემოებებზე დაყრდნობით მ. ვ-ე თვლის, რომ მისი ძმა უღირსი მემკვიდრეა და მას უნდა ჩამოერთვას მემკვიდრეობის მიღების უფლება.

ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2002წ. 14 მარტის გადაწყვეტილებით ტ. ვ-ის სასარჩელო მოთხოვნა დაკმაყოფილდა. 1995წ. 3 ივლისს შედგენილი ვ. ვ-ის ანდერძი ბათილად იქნა ცნობილი, მამკვიდრებლის დანაშთი ქონება გაიყო მ. და ტ. ვ-ებს შორის, ხოლო მ. ვ-ეს უარი ეთქვა შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე ტ. ვ-ის უღირს მემკვიდრედ ცნობისა და მისთვის მემკვიდრეობის მიღების უფლების ჩამორთმევის თაობაზე. სასამართლომ მიიჩნია, რომ ვ. ვ-ე არ იყო კომლის უკანასკნელი წევრი და მას უფლება არ ჰქონდა, შეედგინა ანდერძი, ხოლო სამკვიდრო გაიხსნა ი. ვ-ის გარდაცვალების შემდეგ. ვინაიდან ამ უკანასკნელს ორი მემკვიდრე ჰყავდა, შესაბამისად ქონებაც გაიყო მემკვიდრეთა შორის. ამასთან, სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია მ. ვ-ის სასარჩელო მოთხოვნა ტ. ვ-ის უღირს მემკვიდრედ ცნობის თაობაზე იმ საფუძვლით, რომ მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მოწმეები გამოხატავენ იმ მხარის ინტერესს, რომელმაც ისინი მოწმეებად დაასახელა.

სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მ. ვ-ემ იმ საფუძვლით, რომ ტ. ვ-ე სასტიკად ეპყრობოდა დედას და ძმას. აპელანტის განმარტებით, ტ. ვ-ემ ჩაიდინა ამორალური საქციელი დედის მიერ ანდერძში გამოთქმული უკანასკნელი ნება-სურვილის საწინააღმდეგოდ, ხოლო სასამართლომ მოწმეთა, პოლიციელების ჩვენებებსა და მოკვლეულ მასალებს არასწორი შეფასება მისცა.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2002წ. 9 ოქტომბრის განჩინებით მ. ვ-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა იმ საფუძვლით, რომ ანდერძის შედგენის უფლება ჰქონდა კომლის ბოლო წევრს, ხოლო ვ. ვ-ე კომლის ბოლო წევრი არ იყო. ამასთან, აპელანტმა ვერ დაადასტურა იმ გარემოებათა არსებობა, რისთვისაც პირი ცნობილი უნდა იქნეს უღირს მემკვიდრედ.

სააპელაციო სასამართლოს აღნიშნული განჩინება მარინა ვ-ემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით და მოითხოვა მისი გაუქმება იმ საფუძვლით, რომ სასამართლომ არ გამოიყენა სკ-ს 1311-ე, 1344-ე, 1357-ე, 1364-ე, 1368-ე, 1398-ე, 1402-ე მუხლები, არასწორი შეფასება მისცა საქმის გარემოებებს, რამაც გამოიწვია არასწორი გადაწყვეტილების მიღება სასამართლოს მიერ.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა საკასაციო პალატის 2003წ. 6 მაისის განჩინებით გასაჩივრებული განჩინება გაუქმდა და საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად. საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში დავის საგანს წარმოადგენდა ვ. ვ-ის 1995 წელს შედგენილი ანდერძი, ხოლო სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში არ მიუთითებია სამართლებრივ ნორმაზე, რის საფუძველზეც იგი ცნობილ იქნა ბათილად. სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა იგივე სამართლებრივი ნორმები, რომლებიც ვრცელდება ქალაქის ტიპის დასახლების ოჯახის წევრებზე. “საქართველოს რესპულიკაში მიწის რეფორმის განხორციელების, სახელმწიფო მეურნეობის, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოთა რეგისტრაციის შესახებ” საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს 1992წ. 21 ოქტომბრის დეკრეტით და “სახელმწიფო მეურნეობის კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ” საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის 1992წ. 22 ოქტომბრის ¹549 დადგენილების მე-6 პუნქტის შესაბამისად რეორგანიზებულ იქნა კოლმეურნეობები და შეიქმნა მიწათმომმარაგებელთა და ტექნიკური მომსახურების საწარმოები. საქართველოს მთავრობის ამ დადგენილებებში ცვლილებები შევიდა მთავრობის 1993წ. 5 მარტის ¹199 დადგენილებით. ამ დროიდან საქართველოში კოლმეურნეობებმა, როგორც საზოგადოებრივმა მეურნეობებმა, შეწყვიტეს ფუნქციონირება. ამდენად, შეიცვალა საკოლმეურნეო კომლის სამართლებრივი რეჟიმიც. დღეისათვის კომლი აღნიშნავს მხოლოდ და მხოლოდ სოფლად მაცხოვრებელ ცალკე ოჯახს და მასზე ვრცელდება ქალაქის ტიპის დასახლების ოჯახების მიმართ მოქმედი სამართლებრივი ნორმები.

საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სამკვიდროს გაყოფაც შესაძლებელი იყო მხოლოდ მოქმედი კანონმდებლობის საფუძველზე სადავო ანდერძის შეფასების შემდეგ.

საკასაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმის ხელახალი განხილვისას საოლქო სასამართლოს უნდა დაედგინა, არსებობდა თუ არა ვ. ვ-ის ანდერძის ბათილობის საფუძველი და ჩადენილ იქნა თუ არა ტ. ვ-ის მიერ ამორალური საქციელი მოანდერძის მიერ ანდერძში გამოთქმული უკანასკნელი ნება-სურვილის საწინააღმდეგოდ.

სააპელაციო პალატის 2003წ. 20 აგვისტოს გადაწყვეტილებით რაიონული სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა, ტ. ვ-ეს უარი ეთქვა სადავო ანდერძის ბათილად ცნობაზე, ხოლო შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. სასამართლომ მიუთითა საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის 1992წ. 22 ოქტომბრის ¹549 დადგენილებაზე, ასევე, 1993წ. 5 მარტის ¹199 დადგენილებით ¹545 დადგენილებაში შეტანილ ცვლილებებზე და მიიჩნია, რომ 1993წ. მარტიდან ყოფილი საკოლმეურნეო კომლის რეჟიმზე გავრცელდა ქალაქის ტიპის დასახლების ოჯახების მიმართ მოქმედი სამართლებრივი ნორმები. ამდენად, ვ. ვ-ეს, როგორც ქონების მესაკუთრეს, უფლება ჰქონდა განეკარგა თავისი ქონება, შეედგინა ანდერძი და სხვა.

სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ ტ. ვ-ე სადავოდ არ ხდიდა დედის ანდერძის ნამდვილობას, არამედ მიუთითებდა, რომ იგი განაწყენებული იყო მოსარჩელესა და მის ოჯახზე. სასამართლომ არ გაიზიარა ტ.ვ-ის არგუმენტი, თითქოს მას, როგორც ვაჟიშვილს დის მიმართ სადავო მემკვიდრეობის უპირატესი მიღების უფლება გააჩნდა. პალატის აზრით, ორი მოწმის დასწრების გარეშე ანდერძის ტექნიკური საშუალებით შედგენა არ წარმოადგენდა მისი ბათილად ცნობის საფუძველს, რადგან ძველი სამოქალაქო კანონმდებლობა აღნიშნულ იმპერატიულ მოთხოვნას არ შეიცავდა.

სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა შეგებებული სარჩელის არგუმენტი ტ. ვ-ის უღირს მემკვიდრედ ცნობის შესახებ, ვინაიდან იგი არ შეესაბამებოდა სკ-ს 1310-ე მუხლში მოცემულ მოთხოვნებს. სასამართლოს აზრით, ანდერძი არ იყო შედგენილი ტ.ვ-ის სასარგებლოდ, ამდენად, ლოგიკას მოკლებულია მტკიცება, თითქოს იგი განზრახ ხელს უშლიდა მამკვიდრებელს მისი უკანასკნელი ნების გამოვლინების განხორციელებაში და ამით ხელს უწყობდა საკუთარი თავის მიწვევას მემკვიდრედ.

აღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ტ. ვ-ემ. კასატორმა მიიჩნია, რომ სსკ-ს 394-ე მუხლის “გ” პუნქტის თანახმად იგი კანონის მოთხოვნათა დარღვევითაა მიღებული, რადგან განმხილველი სასამართლოსათვის საქმე უწყებრივად არაქვემდებარე იყო. კასატორმა არ გაიზიარა სააპელაციო პალატის მითითება, თითქოს იგი დედის ანდერძის ნამდვილობას სადავოდ არ ხდიდა და აღნიშნა, რომ საოლქო სასამართლოში იშუამდგომლა ანდერძზე დასმული ხელმოწერის გარეფიკული ექსპერტიზის მიერ გამოკვლევის შესახებ. კასატორის აზრით, აღნიშნული ხელმოწერა მ. ვ-ის მიერ საქმეში არსებული კალიგრაფიის იდენტურია. ტ. ვ-ემ ყურადღება გაამახვილა სოფლის საკრებულოს მდივნის მოვალეობის შემსრულებლის ცენტერაძის მიერ სააპელაციო სასამართლოსათვის მიცემულ ახსნა-განმარტებაზე და აღნიშნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში დარღვეულ იქნა სკ-ს 1366-ე და 1367-ე მუხლების მოთხოვნები. კასატორის განმარტებით, ანდერძში გამოხატული ნების ნამდვილობაში ეჭვს ბადებს 1994წ. 4 ნოემბერს ვ. ვ-ის მიერ თავის ტვინის ტრავმის მიღების ფაქტიც, რომელსაც დასახელებული შემთხვევის შემდეგ აღენიშნებოდა ფსიქიკური აშლილობის სიმპტომები.

კასატორმა მოითხვა საოლქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და საქმის დაბრუნება იმავე სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატისათვის ხელახლა განსახილველად.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საქმის მასალების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთებულობის შემოწმების მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უსაფუძვლოა და იგი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სსკ-ს 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. ტ. ვ-ე საკასაციო საჩივრით ითხოვს გადაწყვეტილების გაუქმებას იმ საფუძვლით, რომ საქმე განიხილა არაგანსჯადმა სასამართლომ, საეჭვოა სადავო ანდერძზე მამკვიდრებლის ხელმოწერა და მამკვიდრებლის ჯანმრთელობის მდგომარეობა ანდერძის შედგენისას.

დადგენილია, რომ ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2003წ. 29 აგვისტოს კანონიერ ძალაში შესული განჩინებით გასწორდა ქუთაისის საოლქო სასამართლოს 2003წ. 20 აგვისტოს გადაწყვეტილების შესავალ ნაწილში დაშვებული უსწორობა და ვინაიდან აღნიშნული საქმე განხილულ იქნა სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით, გადაწყვეტილების შესავალ ნაწილში საქმის განმხილველ სასამართლოდ მითითებული ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატა შესწორდა ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატით. აღნიშნული განჩინება უსაფუძვლოს ხდის კასატორის არგუმენტს, რომ ტ. ვ-ესა და მ. ვ-ეს შორის არსებული სამოქალაქო დავა განიხილა არაგანსჯადმა ადმინისტრაციულმა პალატამ.

ყოველგვარ დასაბუთებასაა მოკლებული კასატორის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ სადავო ანდერძზე განთავსებული მოანდერძე ვ. ვ-ის ხელმოწერა საეჭვოა და იგი საჭიროებდა გრაფიკულ ექსპერტიზას. სსკ-ს მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაუდონ საფუძვლად თავიანთი მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილით კი თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებს. ამდენად, კასატორი ტ. ვ-ე კანონის მიხედვით ვალდებული იყო თვითონ დაემტკიცებინა სარჩელში მითითებული მოთხოვნის კანონიერება და ეზრუნა საამისოდ საჭირო მტკიცებულებების მოპოვებაზე. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო ანდერძზე მამკვიდრებლის ხელმოწერის უტყუარობის საწინააღმდეგო გარემოება დადასტურებული არ არის.

დაუსაბუთებელია აგრეთვე კასატორის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ ვ. ვ-ე ანდერძის შედგენის დროს ფსიქიურად მოშლილი იყო და კონტროლს ვერ უწევდა თავის ქმედებებს. ასეთი გარემოება საქმის მასალებში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით და არც საკასაციო საჩივრით არ დასტურდება.

ასევე უსაფუძვლოა კასატორის მითითება სკ-ს 1366-ე და 1367-ე მუხლების მოთხოვნათა დარღვევაზე იმ მოტივით, რომ ტექნიკური საშუალებით სადავო ანდერძის შედგენას არ ესწრებოდა ორი მოწმე. როგორც დადგენილია, სადავო ანდერძი შედგენილ იქნა 1995წ. 3 ივლისს. იმ პერიოდში მოქმედებდა სამოქალაქო სამართლის კოდექსი 1964წ. რედაქციით, რომელიც არ ითვალისწინებდა ტექნიკური საშუალებების გამოყენებას ანდერძის შედგენისას მოწმეთა დასწრებას.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საოლქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონის დარღვევის გარეშეა გამოტანილი და მისი გაუქმების საფუძველი არ არსებობს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ს 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ტ. ვ-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2003წ. 20 აგვისტოს გადაწყვეტილება დარჩეს უცვლელი.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოა და არ გასაჩივრდება.