¹ 3კ-1489-02 30 ივლისი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),

მ. წიქვაძე,

ლ. გოჩელაშვილი

დავის საგანი: იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა.

აღწერილობითი ნაწილი:

2001წ. 13 ივლისს სს “მ.-მ” ზ. კ.-ს წინააღმდეგ სარჩელით მიმართა ქ. თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულ სასამართლოს.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ სს “მ.-სა” და მოქალაქე ზ. კ.-ს შორის 1999წ. 29 დეკემბერს გაფორმდა საკრედიტო ხელშეკრულება. ამ ხელშეკრულების საფუძველზე ბანკმა მსესხებელზე გასცა კრედიტი 10000 აშშ დოლარის ოდენობით 24 თვის ვადით ყოველთვიური 2%-ის დარიცხვით. სესხის უზრუნველყოფის მიზნით იპოთეკით დაიტვირთა ი. ჭ.-ას კუთვნილი საცხოვრებელი სახლი, ხოლო დაგირავდა ზ. კ.-ს კუთვნილი, ქაღალდის პარკების დასამზადებელი მანქანები.

სესხის დაფარვის თაობაზე ნაკისრი ვალდებულებები მოვალემ შეასრულა მხოლოდ 2001წ. 9 იანვრამდე, ხოლო საკრედიტო ხელშეკრულებით დარჩენილი შენატანები მსესხებელს 29 მარტიდან აღარ განუხორციელებია.

ხელშეკრულების 8.1 მუხლის შესაბამისად, ბანკს ხელშეკრულების ვადამდე შეწყვეტის უფლება გააჩნდა.

სარჩელის წარდგენის დროისათვის დავალიანებამ შეადგინა 5334.34 აშშ დოლარი.

მოსარჩელემ მოითხოვა მითითებული თანხის მოპასუხისათვის გადასახდელად დაკისრება და სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით და გირაოთი დატვირთული ქონების რეალიზაცია.

2001წ. 29 ოქტომბერს მ. მ.-მ, როგორც მესამე პირმა დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მიმართა სასამართლოს, მოპასუხეების: ი. ჭ.-სა და სს “მ.-ს” წინააღმდეგ.

მან მიუთითა, რომ მოცემული სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მისი მეუღლის თ. ჭ.-ს სახლი, რომელიც წარმოადგენს მის საკუთრებასაც. იგი მეუღლეთა საერთო საკუთრების ობიექტია. იპოთეკის ხელშეკრულების დადებაზე მას თანხმობა არ განუცხადებია, ამიტომ მოითხოვა 1999წ. 28 დეკემბრის იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა.

მოსარჩელემ დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მესამე პირის სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მართალია, სკ-ს 1158-ე მუხლის შესაბამისად, თანასაკუთრება ქონებაზე წარმოიშობა კანონის ძალით, მაგრამ მეუღლეთა ქონებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი რეჟიმის დადგენისას გათვალისწინებული უნდა იქნეს უძრავი ქონების შეძენისათვის განსაზღვრული სხვა სამართლებრივი ნორმაც. კერძოდ, სკ-ს 183-ე მუხლი, რომლის მიხედვითაც უძრავი ქონების შესაძენად აუცილებელია სანოტარო წესით დამოწმებული საბუთი და შემძენის რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. უძრავ ქონებაზე საკუთრება წარმოიშობა მხოლოდ ამ უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შედეგად. თუ მეუღლეთა ერთად ცხოვრების პერიოდში შეძენილია ქონება, მაგრამ იგი რეგისტრირებულია მხოლოდ ერთ-ერთი მეუღლის სახელზე, მესაკუთრეს ეს უკანასკნელი წარმოადგენს და მასვე ენიჭება ამ ქონების განკარგვის უფლებაც.

ამასთან, სკ-ს 185-ე მუხლის შესაბამისად შემძენის ინტერესებიდან გამომდინარე, გამსხვისებელი ითვლება მესაკუთრედ, თუ იგი ასეთად არის რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში.

მოპასუხე ი. ჭ.-ს შესაგებელი არ წარმოუდგენია, მაგრამ სასამართლო პროცესზე სარჩელი არ ცნო, ხოლო დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მესამე პირის სარჩელი ცნო.

ქ. თბილისის დიდუბე-ჭუღურეთის რაიონული სასამართლოს 2001წ. 3 დეკემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: ზ. კ.-ს დაეკისრა 533.34 აშშ დოლარის გადახდა და სარეალიზაციოდ მიექცა გირაოთი დატვირთული ქონება;

დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მესამე პირის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

იპოთეკით დატვირთული ქონების რეალიზაციაზე უარის თქმის ნაწილში სასამართლომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში მიუთითა, რომ, ვინაიდან სარჩელში მოპასუხედ მხოლოდ ზ. კ.-ა იყო ჩაბმული და სარჩელი იპოთეკით დატვირთული ქონების მესაკუთრის წინააღმდეგ არ იყო წარდგენილი, ამ საკითხში გადაწყვეტილების მიღება მიზანშეუწონელი იქნებოდა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 17 მაისის განჩინებით არ დაკმაყოფილდა დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მესამე პირის სააპელაციო საჩივარი იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობაზე უარის თქმის ნაწილში რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების თაობაზე და ამ ნაწილში აღნიშნული გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩა.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ 1999წ. 29 დეკემბერს ზ. კ.-სა და სს “მ.-ს” შორის გაფორმდა საკრედიტო ხელშეკრულება 10000 აშშ დოლარზე 24 თვის ვადით, თვეში 2% დარიცხვით.

სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა ი. ჭ.-ს საცხოვრებელი ბინა, გირავნობის ხელშეკრულებით კი – ზ. კ.-ს ქონება: ქაღალდის პარკების დასამზადებელი, ქაღალდის დასახვევი მანქანები და 4 ცალი მეტალის ავზი.

სესხის დაბრუნება უნდა მომხდარიყო გრაფიკის მიხედვით, რაც მოპასუხემ დაარღვია. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის მოსაზრება იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილობის შესახებ და მიუთითა, რომ საჯარო რეესტრის მონაცემებით მოცემულ ბინაზე მესაკუთრედ რეგისტრირებული იყო ი. ჭ.-ა.

მითითებული ხელშეკრულება ბათილად ვერ ჩაითვლებოდა იმ თვალსაზრისითაც, რომ იპოთეკის ხელშეკრულების გაფორმებისას ი. ჭ.-მ ნოტარიუსს განუცხადა, რომ იგი რეგისტრირებულ ქორწინებაში არ იმყოფებოდა.

2002წ. 12 ნოემბერს მ. მ.-მ საკასაციო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მისი სარჩელის მთლიანად დაკმაყოფილება, ან ხელახალი განხილვისათვის საქმის სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნება შემდეგი საფუძვლით:

კასატორს მიაჩნია, რომ მას გააჩნდა თანასაკუთრების უფლება იმ ბინაზე, რომელიც ი. ჭ.-ს მიერ იპოთეკით დაიტვირთა. იგი ი. ჭ.-სთან რეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფება 1988 წლიდან, ხოლო სადავო ბინა შეიძინეს 1995 წელს. თანასაკუთრება მოცემულ ბინაზე წარმოიშვა 1997წ. 25 ნოემბრამდე, ანუ ახალი სკ-ს ძალაში შესვლამდე.

მან მიუთითა, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სკ-ს 1158-ე მუხლის პირველი ნაწილი. მისი მოსაზრებით, აღნიშნული ნორმა ქორწინების პერიოდში შეძენილ ნივთზე თანასაკუთრებას წარმოშობილად მიიჩნევს და არა როგორც საკუთრების წარმოშობის საფუძველს.

მისივე მოსაზრებით სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა სკ-ს 1159-ე და 1160-ე მუხლები. არასწორად იქნა გამოყენებული სკ-ს 312-ე მუხლის პირველი ნაწილი. ჩანაწერების მიმართ სისწორის პრეზუმფცია მოქმედებს მანამ, ვიდრე არ დამტკიცდება ამ ფაქტის გამაბათილებელი გარემოება. მოცემულ ვითარებაში კი საპირისპირო გარემოება დამტკიცებულია მის მიერ.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა განმარტებანი და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სკ-ს 1158-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მეუღლეთა მიერ ქორწინების განმავლობაში შეძენილი ქონება წარმოადგენს მათ საერთო ქონებას (თანასაკუთრებას), თუ მათ შორის საქორწინო ხელშეკრულებით სხვა რამე არ არის დადგენილი. ამავე კოდექსის 1159-ე მუხლის თანახმად კი, თანასაკუთრებაში არსებულ ქონებაზე მეუღლეებს აქვთ თანაბარი უფლებები. ამ ქონების ფლობა, სარგებლობა და განკარგვა ხორციელდება მეუღლეთა ურთიერთთანხმობით.

მხარეები სადავოდ არ ხდიან და დადასტურებულია, რომ დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მესამე პირი გ. მ.-ე და ი. ჭ.-ა 1988 წლიდან იმყოფებიან რეგისტრირებულ ქორწინებაში. სადავო ბინა შეძენილია 1995 წელს, იგი წარმოადგენდა მეუღლეთა თანასაკუთრებას და ამ ბინის იპოთეკით დატვირთვამდე საჯარო რეესტრში იგი აღრიცხული იყო ი. ჭ.-ს სახელზე.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მ. მ.-ე სადავო ბინის თანამესაკუთრე გახდა მისი შეძენის მომენტიდან და მას სრული უფლება ჰქონდა, საკუთრების უფლების აღერიცხვა საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის გზით, რაც არ გაუკეთებია. მ. მ.-ს არც ბინის აღრიცხვის მომენტში და არც მის შემდეგ პრეტენზია არ გამოუთქვამს ბინის ტექაღრიცხვის ბიუროში, ან საჯარო რეესტრში მეუღლის სახელზე რეგისტრაციის გამო. მოცემულ შემთხვევაში მ. მ.-მ თავისი უფლება, აღრიცხულიყო საჯარო რეესტრში (ტექაღრიცხვის ბიუროში) და ესარგებლა მისგან გამომდინარე სამართლებრივი შედეგებით, კერძოდ, განეკარგა ქონება, დაუთმო თავის მეუღლე ი. ჭ.-ს.

ანალოგიურ საქმესთან დაკავშირებით საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ (საქმე ¹3კ/932-02 091202) ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ სკ-ს 1513-ე, 1433 მუხლების შესაბამისად, პირი მესაკუთრედ ითვლება, ერთ შემთხვევაში სკ-ს ამოქმედების, ხოლო მეორე შემთხვევაში – სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან, მაგრამ კანონი ორივე შემთხვევაში იმპერატიულად მოითხოვს სანივთო სამართლებრივი უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციას.

აღნიშნული მუხლების შესაბამისად, დიდმა პალატამ აღნიშნა, რომ უძრავ ნივთებზე საკუთრების უფლების გაფორმება საბოლოოდ წარმოებს სწორედ სამოქალაქო კოდექსით უძრავი ნივთებისათვის გათვალისწინებული წესებით, რაც ამ უფლების წარმოშობის ერთ-ერთი წინაპირობაა (სკ-ს 183-ე მუხლი).

პალატა თვლის, რომ შემძენის ინტერესებიდან გამომდინარე (იპოთეკის ხელშეკრულება თავისთავად წარმოადგენს მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად კრედიტორის მიერ სხვა კრედიტორებთან შედარებით ნივთიდან დაკმაყოფილების უპირატესობის უფლების შეძენას), მეუღლეთა მიერ ქორწინების განმავლობაში ერთად შეძენილ, სკ-ს 1158-ე მუხლით გათვალისწინებულ უძრავ ქონებაზე მათი საკუთრების უფლება წარმოიშობა მხოლოდ საჯარო რეესტრში ორივე მათგანის რეგისტრაციის შემდეგ. წინააღმდეგ შემთხვევაში მესამე პირთა მიმართ რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის პრეტენზიას იმის შესახებ, რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა სკ-ს 1159-ე და 1160-ე მუხლები. მართალია, მითითებული მუხლები შეეხება თანასაკუთრებაში არსებული ქონების ურთიერთშეთანხმებით მართვასა და განკარგვას, მაგრამ სკ-ს 185-ე მუხლის შესაბამისად, შემძენის ინტერესებიდან გამომდინარე, გამსხვისებელი ითვლება მესაკუთრედ, თუ იგი ასეთად არის რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა შემძენმა იცოდა, რომ გამსხვისებელი არ იყო მესაკუთრე. სკ-ს 1160-ე მუხლის მიხედვით კი იმ ქონების განკარგვა, რომელიც მეუღლეთა თანასაკუთრებაში შედის, ხორციელდება მეუღლეთა შეთანხმებით, იმისდა მიუხედავად, თუ რომელი მეუღლე განკარგავს ამ ქონებას. ერთ-ერთი მეუღლის მიერ ქონების განკარგვასთან დაკავშირებით დადებული გარიგება (მხედველობაშია ქონების გასხვისება ანდა ქონების იპოთეკით დატვირთვა), შეიძლება ბათილად იქნეს ცნობილი მეორე მეუღლის მოთხოვნით მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ქონების განმკარგავ მეუღლეს არ ჰქონდა ამის უფლებამოსილება და დამტკიცებული იქნება, რომ მან იცოდა ან უნდა სცოდნოდა, რომ მას ასეთი უფლება არ ჰქონდა.

სკ-ს მე-2 მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით ამ კოდექსით გათვალისწინებულ ზოგად ნორმებსა და სპეციალურ ნორმებს შორის კოლოზიისას გამოიყენება სპეციალური ნორმა. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სკ-ს 185-ე მუხლით გათვალისწინებული სანივთო სამართლებრივი ნორმა არ შეიძლება ჩაითვალოს ზოგად ნორმად ამავე კოდექსის 1159-ე და 1160-ე მუხლებთან მიმართებაში. სკ-ს 185-ე მუხლი იძლევა კეთილსინდისიერი შემძენის ინტერესების დაცვის სამართლებრივ გარანტიებს, ხოლო 1160-ე მუხლი აწესებს თანამესაკუთრე მეუღლის ინტერესების დაცვის იურიდიულ მექანიზმს.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ ზემოთ მოყვანილი ორივე ნორმა სპეციალურია. განსახილველ შემთხვევაში პრიორიტეტი კეთილსინდისიერი შემძენის ინტერესების დაცვას უნდა მიენიჭოს, ვინაიდან თანამესაკუთრე მეუღლემ არაფერი იღონა იმისთვის, რომ მისი საკუთრების უფლება კანონით დადგენილი წესით ყოფილიყო გაფორმებული. მოცემულ შემთხვევაში სს “მ.-ს” იპოთეკის უფლება კეთილსინდისიერად აქვს შეძენილი, ვინაიდან სადავო ბინაზე საჯარო რეესტრში ერთადერთ მესაკუთრედ ი. ჭ.-ა იყო აღრიცხული. ამავე დროს ამ უკანასკნელმა ნოტარიუსთან შეიტანა განცხადება, სადაც აღინიშნა, რომ მეუღლე არ ჰყავს. ბანკის წარმომადგენელთა ვარაუდით ი. ჭ.-ა კეთილსინდისიერად ახორციელებდა თავის უფლებამოსილებას. აქედან გამომდინარე, დადასტურებულია, რომ ბანკმა არ იცოდა და არც შეეძლო ცოდნოდა, რომ ი. ჭ.-ა არ იყო ამ ბინის ერთადერთი მესაკუთრე. შემძენი კეთილსინდისიერად მხოლოდ მაშინ არ ჩაითვლება, როცა დადასტურებულია, რომ მან იცოდა, რომ გამსხვისებელი არ იყო მესაკუთრე, რასაც განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია.

სკ-ს 312-ე მუხლის შესაბამისად, რეესტრის ჩანაწერების მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია. ე.ი. რეესტრის ჩანაწერი ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. იმ პირის სასარგებლოდ, რომელიც გარიგების საფუძველზე სხვა პირისაგან იძენს რომელიმე უფლებას და ეს უფლება გამსხვისებლის სახელზე იყო რეგისტრირებული რეესტრში, რეესტრის ჩანაწერი ითვლება სწორად, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ამ ჩანაწერის საწინააღმდეგოდ შეტანილია საჩივარი, ან შემძენმა იცოდა, რომ ჩანაწერი უზუსტო იყო.

ზემოთ მითითებული ¹3კ/932-02 საქმის განხილვისას საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ აღნიშნა, რომ საჯარო რეესტრის მონაცემთა უტყუარობისა და სიზუსტის პრეზუმფცია მნიშვნელოვანი გარანტიაა სამოქალაქო ბრუნვაში დამკვიდრებული ნდობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპის დაცვისათვის. იგი ხელს უწყობს სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას. რეესტრის ჩანაწერი კანონის მიხედვით მხოლოდ მაშინ ითვლება არასწორად, როცა ამ ჩანაწერის საწინააღმდეგოდ შეტანილია საჩივარი ან შემძენმა იცოდა, რომ ჩანაწერი უზუსტო იყო. დიდმა პალატამ მიუთითა, რომ იგი ითვალისწინებდა კეთილსინდისიერი მეუღლის, როგორც თანამესაკუთრის, ინტერესების დაცვის საჭიროებას, მაგრამ მიაჩნდა, რომ კეთილსინდისიერი შემძენისაგან განსხვავებით მას კანონმდებლობით დადგენილი წესით ჰქონდა სამართლებრივი საშუალება, საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის გზით დაეცვა თავისი უფლება ხელყოფისაგან, რასაც ვერ ვიტყვით კეთილსინდისიერ შემძენზე.

ზემოთ აღნიშნული გარემოებების გათვალისწინებით საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოცემულ საქმეზე მიღებული განჩინებას საფუძვლად არ უდევს საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევა.

სსკ-ს 48-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლოს კასატორის ეკონომიური მდგომარეობის გათვალისწინებით შესაძლებლად მიაჩნია სახელმწიფო ბაჟის სახით გადასახდელი თანხის შემცირება.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ს 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

მ. მ.-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

უცვლელად დარჩეს მოცემულ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 17 მაისის განჩინება.

მ. მ.-ს სახელმწიფო ბაჟის სახით გადასახდელად დაეკისროს 30 ლარი, რომელიც უნდა შეიტანოს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ¹ 00014107 ანგარიშზე, კოდი ¹59.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.