გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3კ-469-03 25 ივნისი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),

მ. წიქვაძე,

ლ. გოჩელაშვილი

დავის საგანი: ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

2001წ. 5 აპრილს მ. კ-მა შპს “ს.რ-ის” წინააღმდეგ სარჩელით მიმართა ქ. თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულ სასამართლოს.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ იგი იყო ორი ვაგონმაცივრის მესაკუთრე, რომელთა საინდეტიფიკაციო სახელმწიფო ნომერია “... ტიპი 831” და “... ტიპი 831”. აღნიშნული ვაგონები მან იჯარით გადასცა კონცერნ “ს-ს”, რომელსაც, თავის მხრივ, 1996წ. 5 ივლისის იჯარის ხელშეკრულებით შპს “ს.რ-ის” თბილისის სამგზავრო სადგურიდან 2 წლის ვადით აღებული ჰქონდა 126 კვ.მ ბორჯომის სადგურის ვაგზლის შენობის მეოთხე ლიანდაგზე ამ ვაგონების დასაყენებლად.

1998წ. მარტში ს.რ-ის თბილისის სადგურის მიერ აღნიშნული ვაგონები გაყვანილ იქნა ბორჯომის სადგურიდან, რის შემდეგ ეს ვაგონები აღარ დაბრუნებულა ბორჯომის სადგურზე და 2000წ. ბოლომდე უცნობი იყო მათი ადგილსამყოფელი.

2000წ. ბოლოს ვაგონები მათ მიერ აღმოჩენილ იქნა თბილისის სავაგონო დეპოს მომსახურების უბანზე, კერძოდ თბილისის სატვირთოში. ვაგონები განკომპლექტებულია, დარჩენილია მხოლოდ კარკასი. რ-ა ვალდებული იყო, წერილობით შეეტყობინებინა ვაგონების მესაკუთრისათვის ვაგონების გადაადგილების შესახებ და შესაბამისად შემოწმებულიყო მათი გამართულობაც. ასეთი სახის შეტყობინება მოპასუხეს არ წარმოუდგენია. რ-ის ბრალით ვაგონებმა დაკარგეს თავიანთი მატერიალური ღირებულება. ვაგონების საბაზრო ფასი შეადგენს 200000 აშშ დოლარს. მოსარჩელემ მოითხოვა ზემოთ მითითებული თანხის მოპასუხისათვის დაკისრება.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მას მოსარჩელესთან არავითარი ხელშეკრულება არ აქვს გაფორმებული და მისი პრეტენზია შპს “ს.რ-ის” მიმართ დაუსაბუთებელია. მას პრეტენზია შეიძლება გააჩნდეს კონცერნ “ს-ის” მიმართ, ვინაიდან ვაგონები მისთვის იჯარით ჰქონდა გადაცემული. მან შპს “ს.რ.” არასათანადო მოპასუხედ მიიჩნია და მოითხოვა საქმეში სათანადო მოპასუხის ჩაბმა.

მოსარჩელემ 2001წ. 22 ნოემბრის დაზუსტებული სარჩელით სულ მოითხოვა 223184 აშშ დოლარის ანაზღაურება, საიდანაც 200000 აშშ დოლარი ვაგონების ღირებულებაა, 14600 ვაგონების მოცდენის ღირებულება, ხოლო დანარჩენი ადვოკატის მომსახურეობის ხარჯები.

ქ. თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოს 2002წ. 18 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ – მოპასუხეს დაეკისრა 200000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 12 დეკემბრის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა შპს “ს.რ-ის” სააპელაციო საჩივარი: გაუქმდა მოცემულ საქმეზე რაიონული სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ 1996წ. 5 ივლისს დაიდო იჯარის ხელშეკრულება სახელმწიფო კომერციულ კონცერნ “ს-სა” და შპს “ს.რ-ის” თბილისის სამგზავრო სადგურს შორის 2 წლის ვადით – 1998წ. 10 ივლისამდე, რომლის თანახმადაც მეიჯარე – რ-ის სადგურმა მოიჯარე კონცერნ “ს-ს” იჯარით გადასცა 126 კვ.მ ბორჯომის ვაგზლის შენობის მეოთხე ლიანდაგზე ორი ვაგონ-მაცივრის დასაყენებლად. 1996წ. 31 ივლისს ვაგონები გადაყვანილ იქნა ბორჯომის ვაგზლის მე-4 ლიანდაგიდან მე-3 ლიანდაგზე. 1997წ. 19 თებერვალს მ. კ-მა კონცერნ “ს-საგან” იყიდა ორი ვაგონი.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ შპს “ს.რ-ს” არ შეიძლება წარმოშობოდა ვალდებულება ზიანის ანაზღაურების შესახებ, ვინაიდან მ. კ-სა და შპს “ს.რ-ს” შორის ვაგონებთან დაკავშირებით რაიმე ხელშეკრულება არ არსებობდა და ამასთან ვერ იქნა წარმოდგენილი რაიმე მტკიცებულება იმის შესახებ, რომ ვაგონების განკომპლექტება მოახდინა შპს “ს.რ-მ” ან განკომპლექტება მოხდა მისი ბრალით.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა: რაიონულმა სასამართლომ არასწორად მიიჩნია შპს “ს.რ-ის” თბილისის სამგზავრო სადგურსა და კონცერნ “ს-ს” შორის დადებულ ხელშეკრულებაში ვაგონების გაყიდვის შემდეგ, თითქოს მოიჯარის ადგილი დაიკავა მ. კ-მა და მასზე გადავიდა იჯარის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული უფლება-მოვალეობანი. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ ვაგონები არ წარმოადგენდა იჯარის საგანს და ვაგონების გასხვისება არ წარმოადგენდა იჯარის ურთიერთობიდან გამომდინარე უფლებებისა და მოვალეობების გადასვლას მ. კ-ზე, რადგან იჯარით კონცერნ “ს-ზე” გადაცემული იყო ვაგონების დასაყენებელი ფართი და არა ვაგონები.

2003წ. 19 თებერვალს მ. კ-მა საკასაიო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.

კასატორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგ გარემოებათა გამო:

კასატორის მოსაზრებით სააპელაციო სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა 1994წ. 12 მაისის კანონი ¹493. საქართველოს კანონი, საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის 31-ე მუხლის მე-20 პუნქტი, რომლის შესაბამისად, რ-ს უფლება არა აქვს მფლობელის თანხმობის გარეშე უნებართვოდ მოახდინოს სხვისი კუთვნილი ვაგონის გამოყენება, გადაადგილება. ამავე კოდექსის 48-ე მუხლის თანახმად, თუ რ. უფლებამოსილი პირის ნებართვის გარეშე იყენებს სხვა პირის მფლობელობაში არსებულ ვაგონს, დამრღვევი მხარე იხდის ვაგონის სარგებლობის საფასურს სამმაგი ოდენობით, ხოლო ამავე კოდექსის 51-ე მუხლი აკისრებს პასუხისმგებლობას სხვა პირობების დარღვევისათვის. ამ მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, თუ რ.მ დააზიანა სხვა პირის კუთვნილი ვაგონი, იგი ვალდებულია შეაკეთოს ასეთი ვაგონი ან აუნაზღაუროს მფლობელს მიყენებული ზარალი სამმაგი ოდენობით. კასატორმა მიუთითა, რომ ამ წესების დარღვევით მისი კუთვნილი ვაგონების დაუფლება რ-ის მიერ მოხდა თვითნებურად, რადგან ვაგონის გადაადგილება და ადგილიდან წაყვანა დაუფლებას ნიშნავს.

კასატორის მოსაზრებით, ვინაიდან მითითებული ვაგონები 1996წ. 26 ივლისს და 2000წ. ბოლოს მოპასუხის მფლობელობაში იმყოფებოდა სკ-ს 166-ე მუხლის შესაბამისად უნდა ევარაუდა სასამართლოს, რომ მოპასუხე ამ ვაგონებს ფლობდა შუა პერიოდშიც.

კასატორის მოსაზრებით, სასამართლომ არასწორად შეაფასა საქმეში არსებული მტკიცებულება სადგურ თბილისი “სატვირთოს” დირექტორ ა. ნ-ის წერილი, რომლის მიხედვითაც მითითებული ვაგონები დატვირთულ მდგომარეობაში შემოვიდა სადგურ ავჭალიდან და დანიშნულებისამებრ მიეწოდა სახალხო სადგურს, სადაც იდგა 1998წ. 20 იანვრამდე, ხოლო 2000წ. 11 თებერვლიდან 2000წ. 14 სექტემბრამდე იდგა მე-3 ლიანდაგში სხვა ვაგონებთან ერთად. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ ასევე უსაფუძვლოდ გაიზიარა თბილისის სავაგონო დეპოს დირექტორის მოადგილის წერილის არსი, აღნიშნული ვაგონების თბილისის სატვირთო სადგურიდან 2002წ. 22 აპრილს და 2001წ. 20 ივლისს მიღების შესახებ.

სააპელაციო სასამართლომ შეფასება არ მისცა ვიდეოფირს, რომლითაც ირკვევა, რომ მოპასუხემ მისი დაზიანებული ვაგონების ნაცვლად შესთავაზა სხვა ვაგონები.

კასატორის მოსაზრებით, მ. კ-მა საქმეში არსებული იჯარის ხელშეკრულებაში ვაგონების გასხვისებით მოიჯარის ადგილი დაიკავა. სააპელაციო სასამართლოს ამ დავის გადაწყვეტის დროს უნდა გამოეყენებინა სკ-ს 316-ე მუხლის მე-2 ნაწილი.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა განმარტებანი და მიაჩნია, რომ მოცემულ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილება უცვლელად უნდა დარჩეს.

არასწორია კასატორის მითითება იმის შესახებ, რომ სასამართლოს მოცემული დავის გადასაწყვეტად უნდა გამოეყენებინა საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის 31-ე მუხლის მე-20 პუნქტი, ამავე კოდექსის 48-ე მუხლი და 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტი.

მოცემული დავის გადასაწყვეტად სასამართლოს არ შეეძლო გამოეყენებინა საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის ზემოთ მითითებული მუხლები, ვინაიდან საქართველოს სარკინიგზო კოდექსი მიღებულია 2002წ. 28 დეკემბერს და სამოქმედოდ შემოვიდა 2003წ. 22 იანვრიდან, ხოლო სადავო ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა ამ კოდექსის მიღებამდე. ზემოთ მითითებულ კოდექსს კი უკუქცევითი ძალა არ გააჩნია.

სასამართლო მოცემული დავის მოსაწესრიგებლად ასევე ვერ გამოიყენებდა 1994წ. 12 მაისის კანონს “სარკინიგზო ტრანსპორტის შესახებ”, ვინაიდან მითითებული კანონი არ არეგულირებდა წინამდებარე სადავო ურთიერთობას.

ასევე არასწორია კასატორის მითითება და განმარტება სამოქალაქო კოდექსის 166-ე მუხლზე და ნივთის ფლობის უწყვეტობის ვარაუდის შესახებ.

მართალია, სკ-ს 166-ე მუხლის თანახმად, თუ პირი ნივთს ფლობდა დროის გარკვეული მონაკვეთის დასაწყისში და ბოლოს, ივარაუდება, რომ იგი ფლობდა ამ ნივთს დროის შუა პერიოდშიც, მაგრამ ეს გარემოება არ იძლევა იმის მტკიცების საფუძველს, რომ სადავო ვაგონები 1996წ. 26 ივლისიდან 2000წ. ბოლომდე იმყოფებოდა შპს “ს.რ-ის” მფლობელობაში.

ის გარემოება, რომ მითითებული ვაგონები 1996წ. 26 ივლისს დატვირთულ მდგომარეობაში სადგურ აგარიდან შევიდა სადგურ თბილისში, არ მიუთითებს იმაზე, რომ ვაგონები ამ დროიდან რ-ის მფლობელობაშია. როგორც ცნობილია ამ დროისათვის ამ ვაგონების მესაკუთრე კოოპერაციული კონცერნი “ს-ია”, ხოლო 1997წ. 19 თებერვლიდან კი – მ. კ-ი. საქმეში არსებული მტკიცებულებები იმის თაობაზე, რომ მითითებული ვაგონები 1998წ. 20 იანვრამდე სახალხო სადგურში, ხოლო 2000წ. 11 თებერვლიდან 2000წ. 14 სექტემბრამდე მე-3 ლიანდაგშია, არ წარმოადგენს იმის მტკიცების საფუძველს, რომ ამ ვაგონებს ფლობდა და განკარგავდა რ-ა მისი შეხედულებისამებრ ან მის მიერ მოხდა აღნიშნული ვაგონების დაზიანება.

არასწორია კასატორის მოსაზრება წარმოდგენილი ვიდეოფირის შეუფასებლობის თაობაზე. კასატორის მითითებით ვიდეოფირზე ასახულია მოპასუზის პოზიცია დაზიანებული ვაგონების ნაცვლად სხვა ვაგონების შეთავაზების თაობაზე. იმის გათვალისწინებით, რომ მოცემულ საქმეზე მოსარჩელის მოთხოვნაა ვაგონების ღირებულების ანაზღაურება და არა სამაგიერო ვაგონების გადაცემა და დაზიანებული ვაგონების აღდგენა, ცხადია მოცემული სარჩელის განხილვისა და გადაწყვეტისათვის საქმეზე დართულ ვიდეოფირის შეფასებას საქმისთვის რაიმე მნიშვნელობა არ ჰქონდა.

ასევე არასწორია კასატორის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ მან საქმეში არსებული იჯარის ხელშეკრულებაში მოიჯარის მიერ ვაგონების გასხვისების შემდეგ მოიჯარის ადგილი დაიკავა.

მართალია, სკ-ს 572-ე მუხლის შესაბამისად, თუ გამქირავებელი გაქირავებულ ნივთს მესამე პირზე გაასხვისებს, დამქირავებლისათვის მისი გადაცემის შემდეგ, შემძენი იკავებს გამქირავებლის ადგილს და მასზე გადადის ქირავნობის ურთიერთობიდან გამომდინარე უფლებები და მოვალეობები, მაგრამ მოცემულ შემთხვევაში იჯარის საგანს წარმოადგენდა სალიანდაგო ფართი და არა ვაგონები, ამიტომ სწორად მიუთითა, სააპელაციო სასამართლომ, რომ ვაგონების გასხვისება, რომელიც იჯარის საგანს არ წარმოადგენდა, იჯარის ურთიერთობიდან გამომდინარე, უფლებებისა და მოვალეობების გადასვლას არ გამოიწვევდა შპს “ს.რ-სა” და მ. კ-ზე.

მოცემულ საქმეზე უდავოდ დადგენილია ფაქტობრივი გარემოებები იმის შესახებ, რომ 1996წ. 5 ივლისს დაიდო იჯარის ხელშეკრულება სახელმწიფო კომერციულ კონცერნ “ს-სა” და ს.რ-ის თბილისის სამგზავრო სადგურს შორის, რომლის თანახმადაც მოიჯარეს გადაეცა 126 კვ. მ. ფართი ბორჯომის ვაგზლის მე-4 ლიანდაგში ორი ვაგონ-მაცივრის დასაყენებლად.

1997წ. 19 თებერვალს მ. კ-მა შეისყიდა მითითებული ვაგონები.

1998წ. 20 იანვარს მ. კ-მა მის მიერ შესყიდული ვაგონები იჯარით 3 წლის ვადით გადასცა სახელმწიფო კონცერნ “ს-ს”. ხელშეკრულების შესაბამისად, მითითებული ვაგონები მოიჯარემ მიიღო დროებით მფარველობაში და სარგებლობაში. მ. კ-ს რ-სთან არავითარი ხელშეკრულება დადებული არ ჰქონდა.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ სწორად გამოიყენა სკ-ს 317-ე მუხლი და სწორად მიუთითა, რომ მოდავე მხარეებს შორის არ არსებობდა ხელშეკრულება და მოსარჩელემ ვერ წარადგინა მტკიცებულებები იმის თაობაზე, რომ ვაგონების განკომპლექტება მოხდა შპს “ს.რ-ის” მიერ. სააპელაციო სასამართლომ ასევე სწორად მიუთითა, რომ მოსარჩელის მიერ არ იყო მითითებული კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძველი, რომლის შესაბამისადაც შპს “ს.რ.” ვალდებული იქნებოდა დაეცვა მოსარჩელის ქონება. აქედან გამომდინარე არ დგინდება მოპასუხის ბრალი მოთხოვნილი ზიანის ანაზღაურებაში.

ამასთან, აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ სსრკ-ს რკინიგზის წესდების 163-ე პუნქტში (საქართველოს რესპუბლიკის ტრანსპორტის მინისტრის 1992წ. 12 მარტის განკარგულებით ახალი სამთავრობო გადაწყვეტილების მიღებამდე, შეიძლება იმ ნორმატიული დოკუმენტით ხელმძღვანელობა, რომლებიც დამტკიცებულია ყოფილი სსრკ-ს გზათა მიმოსვლის, სამოქალაქო ავიაციის და საზღვაო სამინისტროს მიერ) საუბარია რ-ის პასუხისმგებლობაზე მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუკი იგი თვითნებურად დაეუფლება მოძრავ შემადგენლობას. ეს კანონი ზიანის მიყენებისათვის ითვალისწინებს ჯარიმას ხუთმაგი ოდენობით, დაკარგვის გამო სამაგიერო ვაგონების შეთავაზებას, ხოლო ასეთი ვაგონების არარსებობის შემთხვევაში ფულადი კომპენსაციის მიცემას, მაგრამ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა რ-ის მიერ ვაგონების თვითნებურად დაუფლების ფაქტი. მოსარჩელეს ასევე არ მოუთხოვია არც ჯარიმა, არც სამაგიერო ვაგონებით უზრუნველყოფა და არც დაზიანებული ვაგონების აღდგენა. როგორც ცნობილია, სადავო ვაგონები დაკარგული არ არის, იგი არსებულ ვითარებაშიც გარკვეული ღირებულების შემცველია, მითუმეტეს შემდგომი დაცვის მიზნით დეპოს მიერ ვაგონებიდან მოხსნილია და შენახული, ვარგისი ნაწილები.

აქედან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლო მოცემული დავის გადაწყვეტის დროს ვერ გამოიყენებდა სკ-ს 316-ე მუხლის მე-2 ნაწილს.

ამ ნორმის შესაბამისად, თავისი შინაარსისა და ხასიათის გათვალისწინებით ვალდებულება შეიძლება ყოველ მხარეს აკისრებდეს მეორე მხარის უფლებებისა და ქონებისადმი განსაკუთრებულ გულისხმიერებას, მაგრამ სკ-ს 317-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის) უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან. როგორც აღინიშნა, მხარეთა შორის ხელშეკრულება არ არსებობდა, ვაგონების განკომპლექტებაში რ-ის ბრალეულობა მოსარჩელემ ვერ დაასაბუთა, ასევე ვერ მიუთითა კანონზე, რომლის შესაბამისადაც შეიძლებოდა ზიანის ანაზღაურება დაკისრებოდა მოპასუხეს.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევა.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ს 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

მ. კ-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

უცვლელად დარჩეს მოცემულ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 12 დეკემბრის გადაწყვეტილება.

განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.