¹¹ 3კ-572-03 16 ივლისი, 2003 წ., ქ. თბილისი
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა
შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),
მ. წიქვაძე,
ლ. გოჩელაშვილი
დავის საგანი: ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულება.
აღწერილობითი ნაწილი:
შპს “...-მ” 1999წ. 24 აგვისტოს სარჩელით მიმართა ქ. თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონულ სასამართლოს ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიული ასოციაციის წინააღმდეგ.
მოსარჩელემ მიუთითა, რომ 1999წ. 11 ივნისს მხარეებს შორის დაიდო ნარდობის ორი ხელშეკრულება სამშენებლო სამუშაოების შესრულების შესახებ.
სახელშეკრულებო სამუშაოების მთლიანი ღირებულება განისაზღვრა 27000 აშშ დოლარით.
მოსარჩელეს ხელშეკრულების შესაბამისად, სამუშაოები უნდა ეწარმოებინა დაბა ...-ში და დაბა ...-ში 12 კლასიანი სკოლების მშენებლობის მიზნით.
ხელშეკრულებები ძალაში შევიდა 1999წ. 15 ივნისიდან, ვინაიდან შემკვეთის მიერ მენარდეს გადაერიცხა ავანსის სახით 7000 აშშ დოლარი. სამუშაოების ღირებულება უნდა ანაზღაურებულიყო ოთხ ეტაპად.
სამუშაოების პირველი და მეორე ეტაპი დასრულდა 1999წ. 1 ივლისს, რის შესახებაც ეცნობა შემკვეთს, მაგრამ საქართველოში არყოფნის გამო მოსარჩელის მიერ შესრულებული სამუშაოები არ იქნა მიღებული.
მოსარჩელე არ დაელოდა შემკვეთის საქართველოში ჩამოსვლას და საკუთარი ხარჯებითYგანაგრძო სამუშაოების შესრულება.
შემკვეთმა მენარდეს 1999წ. 20 ივლისს აცნობა, რომ წყვეტდა ხელშეკრულებას იმ მოტივით, რომ მენარდემ ვერ უზრუნველყო სამუშაოების შესრულება დადგენილ ვადაში.
მოსარჩელეს მიაჩნია, რომ მოპასუხეს არ ჰქონდა ხელშეკრულების შეწყვეტის უფლება, რადგან არ არსებობდა საამისო საფუძველი.
მოსარჩელემ მოითხოვა: აღიარებული ყოფილიყო შემკვეთის ბრალეულობა მიმდინარე სამუშაოების არამართლზომიერ შეფერხებასა და ხელშეკრულებების არამართლზომიერ შეწყვეტაში; ყადაღა დაედებოდა ობიექტს და მასზე არსებულ მენარდის ქონებას შესრულებული სამუშაოების შედეგების დაცვის მიზნით; შემკვეთს მისცემოდა წინადადება ხელშეკრულების შესაბამისად შესასრულებელი სამუშაოების ვადის გაგრძელების თაობაზე; ხელშეკრულების 4.7 მუხლის შესაბამისად, შემკვეთისათვის შესაბამისი პირგასამტეხლოს დაკისრება, ხოლო ზემოთმითითებული მოთხოვნების შეუსრულებლობის შემთხვევაში ფაქტიურად დაკისრებოდა მიყენებული ზიანის ანაზღაურება.
ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიულმა ასოციაციამ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მათ ხელშეკრულება შეწყვიტეს მენარდის მიერ ვალდებულების დარღვევის გამო. მენარდის მიერ ვალდებულების დარღვევა დაფიქსირებულია საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთის რეგიონისათვის ევროკავშირის სარეაბილიტაციო პროგრამის მიერ შედგენილი ოქმით. მოპასუხის მხრიდან ხელშეკრულების დარღვევას ადგილი არ ჰქონია. 1999წ. 15 ივნისს გადაიხადეს ავანსიც და ყველა პირობა შეუქმნეს მენარდეს, მაგრამ მათ მიერ სამუშაოები არ იქნა შესრულებული ვადაში.
არასწორია მოსარჩელის მითითება იმის თაობაზე, რომ თითქოს პირველი და მეორე ეტაპის სამუშაოები დამთავრდა 1999წ. 1 ივლისს. სამუშაოთა მე-2 ეტაპზე გადასვლა აუცილებლად მოითხოვდა სამუშაოთა პირველი ეტაპის დამთავრების შემდეგ დამკვეთისაგან მენარდის მიერ შესრულებულ სამუშაოების მიღებას და მეორე ეტაპის ანგარიშსწორების წარმოებას. ამიტომ, მენარდის მიერ მე-2 ეტაპის სამუშაოების თვითნებურად გაგრძელება დაუშვებელი იყო. მოპასუხემ ასევე მიუთითა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელის მიერ ფაქტობრივად შესრულებული სამუშაოები მოპასუხის მიერ უკვე ანაზღაურებული იყო.
ქ. თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლოს 2001წ. 6 მარტის გადაწყვეტილებით ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიულ ასოციაცია “...-ს” შპს “...-ის” სასარგებლოდ დაეკისრა 88123 ლარი და სახელმწიფო ბაჟის სახით 2203,75 ლარის გადახდა.
თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 22 ნოემბრის განჩინებით არ დაკმაყოფილდა ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიული ასოციაცია “...-ს” სააპელაციო საჩივარი და უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე რაიონული სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ მენარდემ ნაწილობრივ შეასრულა ვალდებულება, ხოლო ნაწილის შეუსრულებლობა გამოწვეული იყო შემკვეთის ბრალეული მოქმედებით (შემკვეთმა უსაფუძვლოდ შეწყვიტა ხელშეკრულება), რის გამოც სკ-ს 394-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, მენარდე უფლებამოსილი იყო მოეთხოვა ხელშეკრულების დარღვევის გამო მიყენებული ზიანის ანაზღაურება.
2003წ. 21 მარტს მოპასუხემ საკასაციო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.
კასატორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლით:
იმ შემთხვევაში თუკი მოპასუხე უსაფუძვლოდ მოშლიდა ხელშეკრულებებს, მაქსიმალური თანხა რაც შეიძლება დაკისრებოდა მას, შეიძლება ყოფილიყო 20000 აშშ დოლარი, ვინაიდან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოს მთლიანი ღირებულება შეადგენდა 27000 აშშ დოლარს, აქედან 7000 აშშ დოლარი მოსარჩელეს მიღებული ჰქონდა ავანსის სახით; სკ-ს 412-ე მუხლის შესაბამისად, ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალესათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს.
სასამართლომ არ გამოიყენა სკ-ს 631-ე მუხლი. ამ ნორმის შესაბამისად, თუ მენარდე მიახლოებით ხარჯთაღრიცხვას მნიშვნელოვნად გადააჭარბებს, შეუძლია მოითხოვოს მხოლოდ შეთანხმებული საზღაური გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც გადახარჯვების გათვალისწინება შეუძლებელი იყო. ამ ნორმის შესაბამისად, თუკი მოსარჩელისათვის ცნობილი იყო, რომ იგი აჭარბებდა ხარჯთაღრიცხვას, ვალდებული იყო ეცნობებინა შემკვეთისათვის, რაც მის მიერ არ განხორციელებულა. აქედან გამომდინრე, თუკი მენარდემ თვითნებურად გაზარდა შესასრულებელი სამუშაოების მოცულობა ან ღირებულება, იგი არ ანაზღაურდება. ამ შემთხვევაში დაუშვებელია ექსპერტიზის დასკვნაზე დაყრდნობა, რადგან იგი არ გამომდინარეობს იურიდიული დაკუმენტებიდან – მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულებიდან და ხარჯთაღრიცხვიდან.
სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სკ-ს 408-ე და 411-ე მუხლები, ვინაიდან მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მონაცემების მიხედვით გამოდის, რომ მოსარჩელე ზარალზე მუშაობდა და ხელშეკრულების მოშლით მან უფრო ნაკლები ზარალი განიცადა, ვიდრე იგი მიიღებდა ამ ხელშეკრულების გაგრძელებით;
სააპელაციო სასამართლომ ასევე არასწორად განმარტა სკ-ს 633-ე მუხლი. ამ ნორმის შესაბამისად, მოპასუხისათვის დაკისრებული 88723 ლარი უკანონოა, ვინაიდან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოების ღირებულება სულ, 27000 აშშ დოლარს შეადგენდა.
მოცემული დავის გადაწყვეტის დროს სააპელაციო სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა სკ-ს 405-ე მუხლის მე-2 ნაწილის “ბ” პუნქტი, რომლის თანახმადაც ხელშეკრულების მოშლისას არაა აუცილებელი დამატებითი ვადის დაწესება ან გაფრთხილება, თუ კრედიტორმა ურთიერთობის გაგრძელება დაუკავშირა ვალდებულების დროულ შესრულებას. ეს ნორმა კასატორის მოსაზრებით, გამოყენებული უნდა ყოფილიყო იმიტომ, რომ ხელშეკრულების 5.1 მუხლის შესაბამისად, შემკვეთი უფლებამოსილი იყო ნებისმიერ დროს 1999წ. ივლისამდე უარი ეთქვა ხელშეკრულებაზე, თუ აღმოჩნდებოდა, რომ მენარდეს არ შესწევდა სამუშაოს შესრულების უნარი. ხელშეკრულება შემკვეთის მიერ მოიშალა სწორედ ამ მიზეზით.
სააპელაციო სასამართლოს ასევე უნდა გამოეყენებინა სკ-ს 405-ე მუხლის მე-4 ნაწილი, რაც უფლებას აძლევს შემკვეთს შესრულების ვადის დადგომამდე უარი თქვას ხელშეკრულებაზე, თუ აშკარაა, რომ დადგება ხელშეკრულებაზე უარის თქმის საფუძველი. ამის საფუძველი კი არსებობდა იქედან გამომდინარე, რომ მენარდემ ხელშეკრულების მოთხოვნათა საწინააღმდეგოდ არ აცნობა დამკვეთს პირველი რიგის სამუშაოების დასრულების შესახებ. არ ყოფილა მოწონებული ეს სამუშაოები შემკვეთის მიერ, არ ეცნობა შემკვეთს მეორე რიგის სამუშაოების დაწყებისა და ამის განუხორციელებლობის შემთხვევაში ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოების შესრულების შეფერხების შესახებ.
მენარდემ შემკვეთს პირველი რიგის სამუშაოების შესრულების შესახებ ნაცვლად 1 ივლისისა აცნობა 16 ივლისს და მოითხოვა 25 ივლისამდე დასამთავრებელი სამუშაოების ამ ვადით გადაწევა, რაც თავისთავად უქმნიდა შემკვეთს იმის ვარაუდის საფუძველს, რომ სამუშაოები არ დამთავრდებოდა ვადაში.
სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა სსკ-ს 102-ე მუხლი, რომლის თანახმადაც მოსარჩელე ვალდებული იყო დაედასტურებინა მის მიერ პირველი რიგის სამუშაოების 1999წ. 1 ივლისს დასრულების ფაქტი. პირიქით, შემკვეთის მიერ წარმოდგენილია ევროკომისიის, სახელმწიფო კანცელარიის და ასოციაცია “...-ს” წარმომადგენლების მიერ 1999წ. 1 ივლისს შედგენილი ინსპექტირების ოქმი, რომლითაც ირკვევა, რომ მენარდეს არ შესწევს სამუშაოთა დროულად დამთავრების უნარი ტექნიკური აღჭურვილობის არქონისა და სამშენებლო მოედნებზე მუშათა არასაკმარისი რაოდენობის გამო, რის გამოც მიეცა რეკომენდაცია მენარდესთან გაფორმებული ხელშეკრულების მოშლის თაობაზე.
სამოტივაციო ნაწილი:
საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა განმარტებანი და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მენარდემ ნაწილობრივ შეასრულა ვალდებულება, ხოლო ის, რაც ვერ შეასრულა, გამოწვეული იყო შემკვეთის ბრალეული მოქმედებით და შემკვეთის მიერ ხელშეკრულების უსაფუძვლო შეწყვეტით, ანუ შემკვეთმა დაარღვია ვალდებულება, რის გამოც სკ-ს 394-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მენარდე უფლებამოსილი იყო მოეთხოვა ხელშეკრულების დარღვევის გამო მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. ამიტომ შესრულებული სამუშაების და მიყენებული ზარალის ოდენობამ საერთო ჯამში შეადგინა 102123 ლარი, რომელშიც 28114 ლარი ხელშეკრულების უსაფუძვლოდ შეწყვეტის შედეგად მუშახელისა და მექანიზმების მოცდენის დანახარჯებია.
საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოცემული საქმის განხილვის დროს როგორც რაიონულმა, ისე სააპელაციო სასამართლომ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები დაადგინეს სწორად, მაგრამ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს მისცეს არასწორი სამართლებრივი შეფასება.
უდავოა, რომ მოდავე მხარეებს შორის დაიდო ორი ხელშეკრულება სოფელ ...-ში და ...-ში სკოლების მშენებლობის თაობაზე.
ორივე ხელშეკრულების სახარჯთაღრიცხვო ღირებულება შეადგენდა 27000 აშშ დოლარს, ამ თანხიდან მენარდეს ავანსის სახით მიღებული ჰქონდა 7000 აშშ დოლარი. მენარდეს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოები ბოლომდე არ შეუსრულებია იმის გამო, რომ დამკვეთმა ვადაზე ადრე შეწყვიტა ხელშეკრულება.
სასამართლოს ასევე, დადგენილად მიაჩნია ის გარემოება, რომ მენარდის მიერ შესრულებული სამუშაოების ღირებულება ზარალის ჩათვლით 102123 ლარს შეადგენს (ექსპერტის დასკვნა). მათ შორის ხელშეკრულების ვადაზე ადრე შეწყვეტის, მუშახელისა და მექანიზმების მოცდენის გამო, მიყენებული ზიანი 28114 ლარის ტოლია. მოპასუხე მართალია, არ ეთანხმება არც შესრულებული სამუშაოების ღირებულების ექსპერტისეულ გაანგარიშებას და არც ხელშეკრულების ვადაზე ადრე შეწყვეტის გამო მიყენებული ზიანის ოდენობის განსაზღვრას, მაგრამ მას საწინააღმდეგო მტკიცებულებები არც რაიონულ სასამართლოში და არც სააპელაციო სასამართლოში არ წარუდგენია.
ზემოთმითითებული გარემოებების გათვალისწინებით საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში ადგილი აქვს ხარჯთაღრიცხვის გადაჭარბების არსებობას.
სკ-ს 629-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური.
ამ ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, მოსარჩელეს უნდა შეესრულებინა ის სამუშაოები, რომელიც ხელშეკრულებაში იყო მითითებული, ხოლო შემკვეთს გადაეხადა 27000 დოლარი.
სკ-ს 631-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, თუ მენარდე მიახლოებით ხარჯთაღრიცხვას მნიშვნელოვნად გადააჭარბებს, მას შეუძლია მოითხოვოს მხოლოდ შეთანხმებული საზღაური, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც გადახარჯვის წინასწარ გათვალისწინება შეუძლებელი იყო.
მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან მენარდისათვის წინასწარვე ცნობილი იყო გადახარჯვის შესაძლებლობა (იგი ტენდერში გამარჯვებული საზოგადოებაა და ხარჯთაღრიცხვა მის მიერვე შეგნებულად დაბალ ფასებში იყო გაანგარიშებული) მას უფლება არა აქვს ხარჯთაღრიცხვის მნიშვნელოვნად გადაჭარბებისათვის მოითხოვოს შეთანხმებულ საზღაურზე მეტი.
მოცემულ შემთხვევაში იმის გათვალისწინებით, რომ შემკვეთმა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოების შესრულებამდე ვადაზე ადრე შეწყვიტა ხელშეკრულება სკ-ს 633-ე მუხლის შესაბამისად, მენარდეს უფლება აქვს მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება სამუშაო ვადის სხვაგვარი გამოყენებით მიუღებელი შემოსავლისათვის, მაგრამ ეს ზიანი არ შეიძლება სცდებოდეს ხელშეკრულებით შეთანხმებულ ხარჯთაღრიცხვას, ვინაიდან ხარჯთაღრიცხვაში სხვა საკითხებთან ერთად სამუშაო ძალის გამოყენების საზღაურიც შედის.
საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სკ-ს 633-ე მუხლის პირველი ნაწილი.
სააპელაციო სასამართლომ საერთოდ არასწორად გამოიყენა და განმარტა სკ-ს 394-ე მუხლის მე-2 ნაწილი და 409-ე მუხლი.
სააპელაციო სასამართლომ სწორად გამოიყენა სკ-ს 411-ე მუხლი, სწორად განმარტა იგი, მაგრამ ამ მუხლის შესაბამისად არასწორად განსაზღვრა ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობა.
სკ-ს 411-ე მუხლის შესაბამისად, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისათვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისათვის. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო.
ამ ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, მენარდემ მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა მიიღოს დანარჩენი 20000 აშშ დოლარი, რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შეესრულებინა შემკვეთს, ანუ ვადაზე ადრე რომ არ შეეწყვიტა ხელშეკრულება. (დადგენილია, რომ ავანსის სახით მენარდეს მიღებული აქვს 7000 აშშ დოლარი)
სკ-ს 383-ე მუხლის შესაბამისად, ფულადი ვალდებულება გამოიხატება ეროვნულ ვალუტაში. მხარეებს შეუძლიათ ფულადი ვალდებულება დაადგინონ უცხოურ ვალუტაშიც, თუ კანონით ეს აკრძალული არ არის.
ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში ფულადი ვალდებულება განსაზღვრულია უცხოურ ვალუტაში გადახდა უნდა მოხდეს ამ ფულადი ერთეულით.
სარეზოლუციო ნაწილი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ს 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :
ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიული ასოციაციის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.
გაუქმდეს მოცემულ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 22 ნოემბრის განჩინება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება.
შპს “...-ის” სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს. ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიულ ასოციაცია “...-ს” შპს “...-ის” სასარგებლოდ დაეკისროს 20000 აშშ დოლარი. შპს “...-ს” ამიერკავკასიაში თანამშრომლობისა და განვითარების საერთაშორისო ავსტრიულ ასოციაცია “...-ს” სასარგებლოდ დაესკისროს 1600 ლარის გადახდა ამ უკანასკნელის მიერ საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის საკომპენსაციოდ.
გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
