გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3კ-693-03 2 ივლისი, 2003წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. გოგიშვილი (თავმჯდომარე),

მ. წიქვაძე,

ლ. გოჩელაშვილი

აღწერილობითი ნაწილი:

1996წ. 31 მაისს ს. ტ-მა საქართველოს რესპუბლიკის ცეკავშირის გამგეობის წინააღმდეგ სარჩელით მიმართა ქ. თბილისის მთაწმინდის რაიონის სასამართლოს.

მოსარჩელემ მოითხოვა ახალი სააგარაკო სახლის ასაშენებლად 94 728 ლარის გამოყოფა. აგარაკზე ყოველწლიურად ერთი თვით დასვენების ხარჯების 4968 ლარის ანაზღაურება იმ საფუძვლით, რომ მას 1970 წელს გამოუყვეს საბაღე ნაკვეთი მცხეთის რაიონის სოფ. ...ში. ამ ნაკვეთში მან ააშენა სახლი, მოაწყო ეზო, გააშენა ხეხილის ბაღი, შემოღობა ნაკვეთი და ა.შ. 1972 წელს მას ეს ნაკვეთი ჩამოერთვა საქართველოს მინისტრთა საბჭოს 1989წ. 20 ივნისის ¹302 დადგენილებით და ეს ნაკვეთი თავისი ნაგებობებით გადაეცა ამხანაგობას. ამ დადგენილების შესაბამისად, მცხეთის რაიაღმასკომს უნდა გამოეყო მისთვის ახალი ნაკვეთი, რომელზეც ცეკავშირს უნდა აეშენებინა ისეთივე სახლი, რომელიც მას ჩამოერთვა.

ცეკავშირის გამგეობამ მიზანშეწონილად მიიჩნია მოსარჩელეს სააგარაკო სახლის სანაცვლოდ 1992წ. პირველი ნოემბრიდან გამოყოფოდა ადმინისტრაციული სახლის ნახევარი და მიმდებარე ტერიტორიის 600 კვ.მ ეზო, ხოლო ფირმა “კ-ს” დაევალა გამოყოფილი შენობისა და საბაღე ნაკვეთის გამიჯვნა, შენობის ბალანსიდან ჩამოწერა.

1993წ. ზაფხულში, ვინაიდან სახლის გამოყოფის საკითხი ჭიანურდებოდა, მოსარჩელემ მიმართა ცეკავშირის გამგეობას, რომ იგი თანახმა იყო მისი სამსულიანი ოჯახისთვის უფასოდ გამოეყოთ ერთთვიანი საგზური რესპუბლიკის რომელიმე კურორტზე. შეთანხმების საფუძველზე, 1993-1994 წლებში გამოეყო საგზურები.

1994წ. 1 აგვისტოს მათ შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისადაც ფირმა “კ-ს” მოსარჩელისათვის 1996წ. 1 ივნისამდე უნდა აეშენებინა სააგარაკო სახლი, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი მოსარჩელის სამსულიანი ოჯახი წელიწადში ერთი თვით უნდა დაესვენებინა რესპუბლიკის რომელიმე კურორტზე.

თბილისის მთაწმინდის რაიონის სასამართლოს 1997წ. 15 აგვისტოს გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა და ცეკავშირის გამგეობას სააგარაკო სახლის ასაშენებლად დაეკისრა 16792 ლარის გადახდა, ხოლო საგზურების ღირებულების ანაზღაურების ნაწილში მოთხოვნა ღიად იქნა დატოვებული.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა სასამართლო კოლეგიის 1997წ. 23 სექტემბრის განჩინებით სასამართლო გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნდა.

საქმის ხელახალ განხილვამდე მოსარჩელემ დამატებით სასარჩელო განცხადება შეიტანა და მოპასუხისაგან შენობის აგების ხარჯების ანაზღაურების მიზნით, მოითხოვა 98121 ლარის გადახდა.

მთაწმინდის რაიონის სასამართლოს 1998წ. 28 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით მოპასუხეს დაეკისრა 56373 ლარის გადახდა.

მითითებული გადაწყვეტილება 1999წ. 4 თებერვალს თბილისის საქალაქო სასამართლოს პრეზიდიუმის დადგენილებით გაუქმდა და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა რაიონულ სასამართლოს.

საქმის ხელახალი განხილვისას მოსარჩელემ გაზარდა მოთხოვნა. მან სხვა საკითხებთან ერთად მოითხოვა მორალური ზიანის ანაზღაურებაც და საერთო ჯამში მოითხოვა მოპასუხისათვის 90147 აშშ დოლარის დაკისრება.

თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა. მოპასუხეს დაეკისრა 22418 ლარის გადახდა, ხოლო სარჩელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურებისა და მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში უსაფუძვლობის გამო არ დაკმაყოფილდა.

მხარეთა სააპელაციო საჩივრების საფუძველზე მოცემული საქმე განიხილა თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატამ, რომელმაც 2000წ. 1 ივნისის განჩინებით გააუქმა მოცემულ საქმეზე რაიონული სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

ქ. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 29 სექტემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა იმ საფუძვლით, რომ განსახილველი ხელშეკრულების მონაწილე ფირმა “კ-ის” სამართალმემკვიდრეა შპს “ს-ი”. აღნიშნულის გამო, 2000წ. 19 სექტემბერს გამოტანილ იქნა განჩინება სათანადო მოპასუხის საქმეში ჩაბმის თაობაზე. მიუხედავად აღნიშნულისა, მოსარჩელემ არ შეცვალა მოპასუხე და წინააღმდეგი გახდა საქმეში მოპასუხედ მოეწვია შპს “ს-ი”.

თბილისის საოლქო სასამართლოს 2000წ. 8 დეკემბრის განჩინებით რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩა.

2001წ. 2 თებერვალს ს. ტ-მა შპს “ს-ის” და ცეკავშირის გამგეობის წინააღმდეგ ახალი სარჩელით მიმართა სასამართლოს.

მოსარჩელემ იგივე საფუძვლით მოითხოვა: სახლის ასაშენებლად 71102 აშშ დოლარის, მიუღებელი საგზურების 13920 აშშ დოლარის და მორალური ზიანის სახით, 10000 აშშ დოლარის ანაზღაურება.

რაიონული სასამართლოს 2001წ. 22 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. ს. ტ-ს ფირმა “კ-ის” სამართალმემკვიდრე შპს “ს-ისაგან” საკუთრებაში გადაეცა დასასვენებელი სახლების ადმინისტრაციული შენობის ნახევარი. დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა უსაფუძვლობის გამო. რაიონულმა სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია მოპასუხის მხრიდან ვალდებულების არსებობა და განმარტა, რომ ვალდებულება უნდა შესრულებულიყო ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას, რაც მოცემულ შემთხვევაში არ მომხადარა. სასამართლომ მიიჩნია, რომ ფირმა “კ-ის” ვალდებულებები უნდა გადასულიყო მის სამართალმემკვიდრე შპს “ს-ზე” და მას უნდა დაკისრებოდა პასუხისმგებლობა. მოსარჩელის დანარჩენი მოთხოვნები სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია.

მითითებული გადაწყვეტილება უცვლელად იქნა დატოვებული თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2001წ. 21 ნოემბრის განჩინებით.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ მხარეთა შორის სამართლებრივი ურთიერთობა წარმოიშვა 1997წ. 25 ნოემბრამდე, ახალი სკ-ს ძალაში შესვლამდე, რის გამოც სკ-ს 1507-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, დავა უნდა დარეგულირებულიყო ახალი კოდექსის ამოქმედებამდე მოქმედი კანონმდებლობით. ს. ტ-ს წარმოეშვა უფლება, მოეთხოვა მოვალისათვის ვალდებულების შესრულება, რომელიც უნდა შესრულებულიყო ჯეროვნად და ვადაში. ვინაიდან დადგენილ ვადაში ს. ტ-ს არ აუშენდა სააგარაკო სახლი, ხელშეკრულებიდან გამომდინარე უნდა გადასცემოდა ადმინისტრაციული შენობის ნაწილი. რაც შეეხება აპელანტის მოთხოვნას სახლისა და საგზურების ანაზღაურების შესახებ, სააპელაციო სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია, ასევე უსაფუძვლოდ მიიჩნია მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე და მიუთითა, რომ 1964წ. სამოქალაქო სამართლის კოდექსი მორალური ზიანისათვის ქონებრივ ანაზღაურებას საერთოდ არ ითვალისწინებდა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2002წ. 15 მარტის განჩინებით გაუქმდა სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საგზურების ღირებულების ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში და საქმე ამ ნაწილში ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა სააპელაციო სასამართლოს, ხოლო დანარჩენ ნაწილში სააპელაციო სასამართლოს განჩინება დარჩა უცვლელად.

საკასაციო სასამართლო არ დაეთანხმა სააპელაციო სასამართლოს მითითებას იმის თაობაზე, რომ თითქოს 1994წ. 1 აგვისტოს ხელშეკრულებაში მითითებული არ ყოფილა საგზურების ღირებულების ანაზღაურების შესახებ.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 25 ივნისის გადაწყვეტილებით გაუქმდა თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2001წ. 22 ივნისის გადაწყვეტილება მიუღებელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. ს. ტ-ის სარჩელი შპს “ს-ზე” 1997წ. 1 ივნისამდე მიუღებელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურების ნაწილში არ დაკმაყოფილდა სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო, ხოლო მომდევნო წლებში უსაფუძვლობის გამო.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 22 ნოემბრის განჩინებით დაკმაყოფილდა ს. ტ-ის საკასაციო საჩივარი, გაუქმდა მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა სააპელაციო სასამართლოს.

საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მითითება სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის თაობაზე დაუსაბუთებელი იყო.

სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 83-ე მუხლის თანახმად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის მიმდინარეობა წყდება დადგენილი წესით, სარჩელის აღძვრით.

ს. ტ-მა დარღვეული უფლების დასაცავად ცეკავშირის გამგეობის მიმართ სასამართლოს სასარჩელო განცხადებით მიმართა 1996 წელს და მისი განხილვა გაგრძელდა 2000წ. დეკემბრამდე.

საკასაციო სასამართლომ ასევე დაუსაბუთებლად მიიჩნია სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა, რომ ს. ტ-ს უფლება ჰქონდა, მოეთხოვა საგზურების გამოყოფა მხოლოდ ხელშეკრულების მოქმედების ფარგლებში, ანუ 1997წ. 1 ივნისამდე, ვინაიდან შემდგომში, ხელშეკრულების არარსებობის პირობებში, ფირმა “კ-ს” და მის უფლებამონაცვლეს არ ეკისრებოდათ მოსარჩელისათვის საგზურის მიცემის ვალდებულება.

ხელშეკრულების თანახმად, ფირმა “კ-ი” ვალდებული იყო ს. ტ-ისათვის 1996წ. პირველ ივნისამდე აეშენებინა ახლად გამოყოფილ ტერიტორიაზე სააგარაკო სახლი ან საბოლოოდ მოეხდინა ადმინისტრაციული შენობის გამიჯვნა, თუ ეს არ მოხდებოდა, მაშინ ს. ტ-ის ოჯახი (სამი სული) უფასოდ დაესვენებინა რესპუბლიკის რომელიმე კურორტზე წელიწადში ერთხელ. ამ ხელშეკრულების თანახმად, მოპასუხეს ვალდებულება ს. ტ-ის ოჯახის უფასოდ დასვენების შესახებ წარმოეშვა 1996წ. ივნისის შემდეგ.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2003წ. 26 მარტის გადაწყვეტილებით გაუქმდა ამ საქმეზე თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2001წ. 22 ივნისის გადაწყვეტილება დასასვენებელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება.

ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა ს. ტ-ის სარჩელი დასასვენებელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურების თაობაზე და მის სასარგებლოდ შპს “ს-ს” დაეკისრა 15660 ლარის გადახდა.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ დასასვენებელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურების საფუძველს წარმოადგენდა 1999წ. 1 აგვისტოს ხელშეკრულება, რომელიც დაიდო ცეკავშირის საკურორტო მომსახურების და ტურიზმის ფირმა “კ-სა” და ს. ტ-ს შორის. ხელშეკრულების მოქმედების ვადა განისაზღვრა სამი წლით და აღინიშნა, რომ ცეკავშირის გამგეობის 1992წ. 12 ოქტომბრის ¹441 განკარგულებით ს. ტ-ისათვის სააგარაკო სახლის სანაცვლოდ, რომელიც მოჰყვა მცხეთის რაიონის სოფ. ...ში ფირმა “კ-ის” დაქვემდებარებაში არსებული ბავშვთა და მოზარდთა დასასვენებელი სახლის ტერიტორიაზე, უნდა აეშენებინათ სახლი ახლად გამოყოფილ ტერიტორიაზე. სახლის აშენებამდე უნდა მომხდარიყო ადმინისტრაციული შენობის გამიჯვნა და მისი გადაცემა ს. ტ-ისათვის დროებით სარგებლობაში. აღნიშნული პირობა არ შესრულდა. 1994წ. 1 აგვისტოს ხელშეკრულებით ფირმა “კ-მა” იკისრა ვალდებულება 1996წ. 1 ივნისამდე აეშენებინა ს. ტ-ისათვის ახალი სახლი ან საბოლოოდ მოეხდინა ადმინისტრაციული შენობის გამიჯვნა. თუ ეს არ განხორციელდებოდა, მაშინ ფირმა “კ-ს” ს. ტ-ის ოჯახი, სამი სული ერთი თვით უფასოდ უნდა დაესვენებინა საქართველოს რომელიმე კურორტზე.

ვინაიდან ს. ტ-მა თავისი უფლების დასაცავად სასამართლოს სარჩელით მიმართა 1996 წელს და სხვა მოთხოვნებთან ერთად მისი მოთხოვნა შეიცავდა საგზურების მიუღებელი თანხის ანაზღაურებასაც, სარჩელის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964წ.) 83-ე მუხლის შესაბამისად გაშვებული არ არის.

სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ ფირმა “კ-მა” არ შეასრულა 1994წ. 1 აგვისტოს ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება 1996წ. 1 ივნისამდე სააგარაკო სახლის აშენებისა და ადმინისტრაციული შენობის გამიჯვნის შესახებ.

ამ ხელშეკრულებათა შეუსრულებლობის გამო სააპელაციო სასამართლომ მოსარჩელის მოთხოვნა საფუძვლიანად მიიჩნია და იგი დააკმაყოფილა 6 წლის ფარგლებში, 1996 წლიდან 2002 წლამდე, რადგან ამ თანხის მოთხოვნის უფლება მას წარმოეშვა 1996 წლიდან, ვიდრე სასამართლოს 2001წ. 22 ივნისის გადაწყვეტილებით მას გამოეყოფოდა ადმინისტრაციული შენობის ნახევარი.

სააპელაციო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ს. ტ-ის გაზრდილი მოთხოვნა საგზურის ღირებულების 1989-93 წლებში და 2003 წლამდე ანაზღაურების შესახებ იმ საფუძვლით, რომ დავის საგნის გაზრდას არ დაეთანხმა მოწინააღმდეგე მხარე, ხოლო სასამართლომ კი ასეთი მიზანშეწონილად არ მიიჩნია.

2003წ. 29 აპრილს ს. ტ-მა საკასაციო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.

კასატორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების იმ ნაწილის გაუქმება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მისი მოთხოვნა მიუღებელი საგზურების ღირებულების 1989 წლიდან 2003წ. ჩათვლით ინფლაციის გათვალისწინებით 41775 ლარის ანაზღაურების ნაწილში, მისი სახლის ღირებულების 71102 აშშ დოლარის ანაზღაურებისა და მორალური ზიანის სახით, 10000 აშშ დოლარის ანაზღაურების შესახებ, შემდეგი საფუძვლით;

მას მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს უნდა დაეკმაყოფილებინა მის მიერ 2003წ. 10 იანვარს შეტანილი სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც მოითხოვა საგზურების ღირებულების ანაზღაურება 1989 წლიდან 2003წ. ჩათვლით ინფლაციის გათვალისწინებით 41775 ლარის ოდენობით, შენობის ღირებულების ანაზღაურება 71102 აშშ დოლარისა და მორალური ზიანის ანაზღაურება 10000 აშშ დოლარის ოდენობით.

მას მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ უსაფუძვლოდ უთხრა უარი მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე, ინფლაციის გათვალისწინებით საგზურების ღირებულების ანაზღაურებასა და შენობის ღირებულების 71102 აშშ დოლარის ანაზღაურებაზე.

2003წ. 7 მაისს შპს “ს-მა” ასევე საკასაციო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.

კასატორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა ხანდაზმულობის მოტივით.

კასატორს მიაჩნია, რომ 1994წ. 1 აგვისტოს ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისადაც 1996წ. 1 ივნისამდე მოპასუხისათვის უნდა აეშენებინა სააგარაკო სახლი ან მოეხდინა ადმინისტრაციული შენობის გამიჯვნა, ხოლო თუ ეს არ მოხერხდებოდა (სამი სული) დაესვენებინა წელიწადში ერთხელ საქართველოს რომელიმე კურორტზე, არ იყო ვადით განსაზღვრული. ხელშეკრულების დადებიდან, 1994წ. 1 აგვისტოდან 1996წ. 1 ივნისამდე არის არა სამი წელი, როგორც ეს ხელშეკრულებაშია მითითებული, არამედ ერთი წელი და 10 თვე, ამიტომ ეს ხელშეკრულება დადებულად არ ითვლება;

მოსარჩელეს ქ. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 29 სექტემბრის გადაწყვეტილებით უარი ეთქვა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე არასათანადო მოპასუხის სათანადო მოპასუხით შეცვლაზე უარის თქმის გამო. კასატორის მოსაზრებით, ამ მოქმედებით მან გაუშვა შემდგომში საგზურების ანაზღაურების თაობაზე სარჩელის წარდგენის ხანდაზმულობის 3 წლიანი ვადა. სათანადო მოპასუხის მიმართ სარჩელი აღიძრა მხოლოდ 2001წ. თებერვალში, ანუ მოთხოვნის წარმოშობის დროიდან 3 წლის გასვლის შემდეგ;

მისი მოსაზრებით, ს. ტ-მა 1996 წელს სარჩელი აღძრა რა არასათანადო მოპასუხის მიმართ და თავისი პრინციპებიდან გამომდინარე 5 წლის განმავლობაში არ დათანხმდა არასათანადო მოპასუხის სათანადო მოპასუხით შეცვლას, მან შეგნებულად გაუშვა სათანადო მოპასუხის წინააღმდეგ სარჩელის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა;

კასატორს ასევე მიაჩნია, რომ სასამართლო ორგანოებს ხელშეკრულების მოქმედების ვადად თუნდაც შეცდომით მიეჩნიათ 3 წელი, ანაზღაურება უნდა მომხდარიყო 1997წ. 1 აგვისტომდე და არა 2002წ. 15 მარტამდე;

სასამართლო საგზურების ღირებულების გაანგარიშებისას დაეყრდნო მოსარჩელის მიერ წარდგენილ არაოფიციალურ ცნობას, რაც არსებითად განსხვავდება რეალური ღირებულებისაგან და კასატორმა საკასაციო საჩივართან ერთად წარმოადგინა ახალი ტარიფები.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა განმარტებანი და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივრები არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

უსაფუძვლოა კასატორ ს. ტ-ის მოთხოვნა შენობის ღირებულების, დამატებით საგზურების ღირებულების და მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში.

ამ ნაწილში რაიონულმა სასამართლომ ჯერ კიდევ 2001წ. 22 ივნისს მიიღო გადაწყვეტილება იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელე ს. ტ-ს მოპასუხე შპს “ს-ისაგან” გადაცემოდა მცხეთის რაიონის სოფ. ...ში მათი დასასვენებელი სახლების ადმინისტრაციული შენობის ნახევარი საცხოვრებლად ვარგის მდგომარეობაში საკუთრების უფლებით.

მოსარჩელის მოთხოვნა სახლის ღირებულების და მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე არ დაკმაყოფილდა. ამავე გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის მოთხოვნა დასასვენებელი საგზურების ღირებულების ანაზღაურების შესახებ.

ეს გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩა სააპელაციო სასამართლოს 2001წ. 21 ნოემბრის განჩინებით, ხოლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2002წ. 15 მარტის განჩინებით გაუქმდა მხოლოდ საგზურების ღირებულების ანაზღაურების ნაწილში. დანარჩენ ნაწილში კი დარჩა უცვლელად. ეს იმას ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილება ს. ტ-ის სარჩელთან დაკავშირებით, რომლითაც მოთხოვნილი იყო შენობის ღირებულებისა და მორალური ზიანის ანაზღაურება, კანონიერ ძალაში შევიდა ჯერ კიდევ 2002წ. 15 მარტს, ვინაიდან სსკ-ს 264-ე მუხლის პირველი ნაწილის “გ” პუნქტის შესაბამისად, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონიერ ძალაში შედის სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლოს განჩინების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ, როდესაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩება, ხოლო ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება (განჩინება) კანონიერ ძალაში შედის დაუყოვნებლივ მისი გამოცხადებისთანავე. ეს იმას ნიშნავს, რომ კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება არც სააპელაციო და არც საკასაციო წესით არ საჩივრდება.

მართალია, ს. ტ-მა 2003წ. 10 იანვარს სააპელაციო სასამართლოში შეიტანა ახალი სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც სხვა საკითხებთან ერთად მოითხოვა შენობის ღირებულებისა და მორალური ზიანის ანაზღაურება, მაგრამ სააპელაციო სასამართლო სააპელაციო საჩივარს ამ ნაწილში ვერ მიიღებდა და ვერც განიხილავდა ქვემოთ მითითებული გარემოებების გამო:

უზენაესი სასამართლოს 2002წ. 22 ნოემბრის განჩინებით საქმე სააპელაციო სასამართლოს დაუბრუნდა ს. ტ-ის 2001წ. 6 ივლისის სააპელაციო საჩივრის განხილვის მიზნით, რომელიც შეტანილი იყო რაიონული სასამართლოს 2001წ. 22 ივნისის გადაწყვეტილებაზე და არა ახალი სააპელაციო საჩივრის განხილვის მიზნით, ისიც იმ გარემოებებთან დაკავშირებით, რომელზეც მიღებულია გადაწყვეტილება და რომელიც კანონიერ ძალაშია შესული.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2002წ. 22 ნოემბრის განჩინების შემდეგ, რომლითაც საქმე დაბრუნდა ხელახალი განხილვისათვის ს. ტ-მა მართლაც შეიტანა სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც სხვა საკითხებთან ერთად მოითხოვა საგზურების ღირებულების მიუღებელი თანხის ანაზღაურება 1989 წლიდან 2003 წლამდე. მაგრამ ეს მოთხოვნა არ შეიძლება ჩათვლილიყო სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნად, ვინაიდან 2001წ. 6 ივლისის სააპელაციო საჩივარი, რომლის ნაწილის ხელახალი განხილვისათვის დააბრუნა უზენაესმა სასამართლომ საქმე, ამ მოთხოვნას არ ითვალისწინებდა. 2003წ. 10 იანვრის სააპელაციო საჩივარში ს. ტ-ის მიერ დაფიქსირებული მოთხოვნა 1989 წლიდან 2003წ. ჩათვლით საგზურების ღირებულების მიღების თაობაზე წარმოადგენდა სასარჩელო მოთხოვნის გაზრდას.

სსკ-ს 381-ე მუხლის შესაბამისად მართალია, დავის საგნის შეცვლა ან გადიდება სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას დასაშვებია, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოწინააღმდეგე მხარე თანახმა იქნება ამაზე, ან სააპელაციო სასამართლო ამას მიზანშეწონილად ცნობს.

მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან მოწინააღმდეგე მხარემ უარი განაცხადა დავის საგნის გადიდებაზე და სასამართლომაც მოცემულ სტადიაზე მიზანშეწონილად არ ცნო დავის საგნის გადიდება, სწორად უთხრა უარი აპელანტს 1989-96 და 2002-2003 წლების საგზურების ღირებულების ანაზღაურების თაობაზე საქმის განხილვაზე.

საკასაციო სასამართლოს ასევე არასწორად მიაჩნია კასატორის მოთხოვნა თანხების აშშ დოლარებში და ინფლაციის გათვალისწინებით განსაზღვრის თაობაზე.

სააპელაციო სასამართლოს სკ-ს 389-ე მუხლზე დაყრდნობით და ინფლაციის გათვალისწინებით არ უნდა მოეხდინა მოპასუხისათვის თანხების გადასახდელად დაკისრება, რადგან აღნიშნულ მუხლში მითითებულია, რომ თუ გადახდის ვადის დადგომამდე გაიზარდა ან შემცირდა ვალუტა, მოვალე ვალდებულია გადაიხადოს იმ კურსით, რომელიც შეესაბამება ვალდებულების წარმოშობის დროს. ვალუტის შეცვლისას გადაცვლით ურთიერთობებს საფუძვლად უნდა დაედოს ის კურსი, რომელიც ვალუტის შეცვლის დღეს არსებობდა ფულის ამ ერთეულებს შორის.

მითითებული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე ფულის ერთეულის გაზრდა ან შემცირება თავისთავად გულისხმობს ფულის რეფორმას, რაც ფულის სისტემის განმტკიცებისთვის გატარებულ სახელმწიფო საკანონმდებლო აქტია, რომლის შედეგად ქვეყანაში ფულის მოქმედი სისტემიდან სხვა სისტემაზე გადასვლა ხდება. ამ დროს მიმოქცევიდან ამოიღება გაუფასურებული ფული და მის ადგილს იკავებს ახალი ფული, იცვლება ფულის ერთეული ან მისი ოქროს შემცველობა, რის შემდეგ დგინდება ფულადი ერთეულის, ფულის ნიშნის ფორმა და ეროვნული ვალუტის კურსი. ფულის კურსი ნიშნავს ერთი ქვეყნის ფულის ერთეულის ღირებულების გამოხატულს სხვა ქვეყნის ფულის ერთეულით. ფულის კურსის დადგენა გაიგივებულია მის კოტირებასთან, რაც უცხოური ვალუტის საბირჟო ფასების დადგენას ნიშნავს.

აღიარებული პრაქტიკით ფულადი ვალდებულების შესრულების დროს მოქმედებს ეგრეთწოდებული ნომინალური პრინციპი. ე.ი. პრინციპი იმის შესახებ, რომ ვალი ნომინალურად იმ თანხაში უნდა დაიფაროს, რომლის შესაბამისადაც იყო დადებული ხელშეკრულება.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ ფულადი ვალდებულების შესრულების დროს სკ-ს 389-ე მუხლის გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა ადგილი აქვს დენომინაციას ანუ ფულის ერთეულის (კურსის) გაზრდას ან შემცირებას, ასევე ვალუტის შეცვლას და ეროვნული ვალუტის ჰიპერინფლაციას. ჰიპერინფლაცია თავისთავად ნიშნავს საქონლის ფასებისა და მიმოქცევაში არსებული ფულის მასის უაღრესად სწრაფ ზრდას, რომელიც იწვევს ფულადი ერთეულის მკვეთრად გაუფასურებას, საგადამხდელო ბალანსის მოშლას და ნომინალური სამეურნეო კავშირების დარღვევას. ამ დროს მიმოქცევის სფეროში სახელმწიფო უშვებს დიდი რაოდენობის ფულს, რომელიც რეალურ საქონელბრუნვის საჭიროებას აღემატება, რასაც მოსდევს ფულის კურსის მკვეთრი გაუარესება, ოქროს საბაზრო ფასების ზრდა. ვინაიდან ქართულ ეროვნული ვალუტის – ლარის მიმართ ზემოთ მითითებულ პროცესებს არ ჰქონია ადგილი, ფულადი ვალდებულებების შესრულების დროს დაუშვებელია სკ-ს 389-ე მუხლის გამოყენება. ამ მუხლის გამოყენება დაუშვებელია, ასევე, ფულის კურსის ნომინალური გაუარესების დროს, რადგან აღნიშნული პროცესი ყველა ქვეყანაში აღინიშნება. ლარის კურსის დაცემის კრიტერიუმად არ შეიძლება აღებულ იქნეს რომელიმე უცხოურ ვალუტასთან შეფარდება, რადგან, როგორც ცნობილია, ლარის კურსი უცხოურ ვალუტასთან შეფარდებაში მერყეობს. ზოგი ქვეყნის ვალუტასთან შეფარდებაში მცირდება, მაგრამ ზოგიერთი ქვეყნის ვალუტასთან მიმართებაში იზრდება.

სკ-ს 383-ე მუხლის მიხედვით ფულადი ვალდებულება გამოიხატება ეროვნულ ვალუტაში. მხარეებს შეუძლიათ ვალდებულება დაადგინონ უცხოურ ვალუტაშიც, თუ კანონით ეს აკრძალული არ არის. მართალია, კანონით აკრძალული არ არის ფულადი ვალდებულება მხარეებმა დაადგინონ აშშ დოლარითაც, მაგრამ ფულადი ვალდებულება აშშ დოლარით გადახდაში რომ გამოიხატოს, აუცილებელია ასეთი ვალდებულების შესახებ მხარეებს თავისი ნება დაფიქსირებული ჰქონეთ ხელშეკრულებაში.

მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში, გარდა ზემოთაღნიშნული გარემოებებისა, ვინაიდან კასატორის მოთხოვნა საგზურების ღირებულების ინფლაციის გათვალისწინებით, ხოლო სახლის ღირებულების და მორალური ზიანის აშშ დოლარებში ანაზღაურების თაობაზე უსაფუძვლოა და სწორად არ დააკმაყოფილა იგი სააპელაციო სასამართლომ.

საკასაციო სასამართლოს ასევე არასწორად მიაჩნია კასატორ შპს “ს-ის” მითითება სარჩელის ხანდაზმულობის თაობაზე.

ასევე არასწორია კასატორის მითითება მხარეებს შორის 1994წ. 1 აგვისტოს დადებული ხელშეკრულების ბათილობის თაობაზე. ხელშეკრულებაში მითითებული გარემოება, რომ ხელშეკრულება იდება სამი წლით და რომ ხელშეკრულებაში მითითებული პირობები უნდა შესრულდეს 1996წ. 1 ივნისამდე, ამ ხელშეკრულებას ვერ აქცევს ბათილ ხელშეკრულებად. ხელშეკრულებაში ხელშეკრულების მოქმედების ვადის მიუთითებლობა, ანდა ვადის არასწორად მითითება ვერ გახდება იმის საფუძველი, რომ ეს ხელშეკრულება არ ჩაითვალოს დადებულად. ხელშეკრულების მიხედვით “კ-ი” ვალდებულია, 1996წ. 1 იანვრამდე ააშენოს ახლად გამოყოფილ ტერიტორიაზე სააგარაკო სახლი, ან საბოლოოდ მოახდინოს ადმინისტრაციული შენობის გამიჯვნა, თუ ეს არ მოხერხდა, მაშინ მოქ. ს. ტ-ის სამსულიანი ოჯახი უფასოდ დაასვენოს რესპუბლიკის რომელიმე კურორტზე წელიწადში 1 თვით. ყოველივე ეს მიუთითებს, რომ ზემოთ მითითებული საკითხების მოგვარებამდე ფირმა “კ-ი” ვალდებულია შეასრულოს ნაკისრი ვალდებულება. ეს პერიოდი სააპელაციო სასამართლომ სწორად განსაზღვრა 1994 წლიდან 2002წ. ჩათვლით, ვინაიდან ხელშეკრულება შედგა 1994 წელს, ხოლო ხელშეკრულების შესაბამისად, ადმინისტრაციული სახლის გამიჯვნის შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონიერ ძალაში შევიდა 2002წ. 15 მარტს.

ასევე, არასწორია კასატორ შპს “ს-ის” მითითება სარჩელის ხანდაზმულობის თაობაზე. მართალია, სათანადო მოპასუხის მიმართ მოსარჩელემ ახალი სარჩელი წარადგინა 2001წ. 2 თებერვალს, მაგრამ მას ჯერ კიდევ 1996 წელს ჰქონდა სარჩელი წარდგენილი იმავე მოთხოვნით ცეკავშირის გამგეობის მიმართ და მხოლოდ 2000წ. 29 სექტემბრის განჩინებით უთხრა სასამართლომ მას უარი სათანადო მოპასუხის საქმეში ჩაბმაზე უარის თქმის გამო სარჩელის დაკმაყოფილებაზე, ანუ ივარაუდება, რომ მას 1996 წლიდან 2000წ. სექტემბრის ჩათვლით სარჩელი წარდგენილი ჰქონდა სათანადო მოპასუხისათვის, რაც სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964წ.) 83-ე მუხლის შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის მიმდინარეობის შეწყვეტას იწვევს. ს. ტ-ის მიერ 1996 წელს შეტანილი სარჩელი არ იყო ხანდაზმული. (ს. ტ-ი თავის განცხადებებში არაერთხელ მიუთითებს, რომ პირველი სარჩელი მან შეიტანა 1995წ. 7 ივლისს, მაგრამ საქმეში ამის დამამტკიცებელი გარემოებები არ არსებობს). ვინაიდან სათანადო მოპასუხის წინააღმდეგ სარჩელის წარდგენის უფლება ს. ტ-ს წარმოეშვა 2000წ. ოქტომბრიდან, ხოლო მან სარჩელი შეიტანა 2001წ. თებერვალში ცხადია, მისი სარჩელი არ არის ხანდაზმული.

არასწორია საგზურების ღირებულების თაობაზე კასატორის პრეტენზიაც.

სააპელაციო სასამართლომ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე სამ სულზე ერთი წლის საგზურების ღირებულება იანგარიშა 2610 ლარი, რაც ერთ სულზე ერთი დღის გაანგარიშებით 29 ლარს შეადგენს. მართალია, შპს “ს-მა” საკასაციო საჩივარს დაურთო ცნობები, რომლის შესაბამისადაც ერთ სულ დამსვენებელზე ერთი დღის საგზურის ღირებულება არ აღემატება 19 ლარს, მაგრამ ამ გარემოებას საკასაციო სასამართლო მაინც ვერ გაითვალისწინებს და საფუძვლად ვერ დაუდებს საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმებას.

სსკ-ს 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, საოლქო სასამართლოს კოლეგიის ან პალატის მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დამატებითი და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია.

მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების გამოკვლევის საფუძველზე სრულყოფილად აქვს დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ საგზურის ერთი დღის ღირებულება შეადგენს 29 ლარს. ასეთ შემთხვევაში კასატორის მიერ საკასაციო საჩივარზე დართული ცნობა, რომ საგზურის ღირებულება არ აღემატება 19 ლარს, ვერ ჩაითვლება დამატებით და დასაბუთებულ საკასაციო პრეტენზიად, ვინაიდან ეს გარემოება სააპელაციო სასამართლოში გამოკვლეული არ ყოფილა, ამასთან სსკ-ს 407-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს იმ მტკიცებულებებთან დაკავშირებით, რომელიც ასახული არ არის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში.

ზემოთ მითითებული გარემოებების გათვალისწინებით საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ შეიცავს საკასაციო საჩივრებში მითითებულ კანონის დარღვევას.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ს 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

ს. ტ-ის და შპს “ს-ის” საკასაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდეს.

უცვლელად დარჩეს მოცემულ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2003წ. 26 მარტის გადაწყვეტილება.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.