გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3კ-514-02 5 ივლისი, 2002 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. წიქვაძე (თავმჯდომარე),

რ. ნადირიანი, მ. გოგიშვილი

სარჩელის საგანი: საზოგადოების დაფუძნებისას შეტანილი წილის უკან დაბრუნება.

აღწერილობითი ნაწილი:

რ. ა-ძემ 1999წ. თებერვლის თვეში სარჩელი აღძრა სასამართლოში მოპასუხე სს “ს. ბ.” მიმართ და მოითხოვა მის მიერ შეტანილი წილის დაბრუნება. საქმის სასამართლო სხდომაზე განხილვისას მოსარჩელემ მოითხოვა კუთვნილი წილის პროპორციულად 1998-2000 წლებში ბანკის წმინდა მოგებიდან 156994, 24 ლარის დაკისრება.

სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად მოსარჩელემ მიუთითა, რომ დამფუძნებელთა ხელშეკრულების 3.1 პუნქტი ითვალისწინებს აქციონერ დამფუძნებელთა უფლებას გამოვიდეს ბანკის დამფუძნებელთა რიგებიდან და მოითხოვოს ბანკის დაფუძნებაში შეტანილი წილის დაბრუნება, მისი გადაცემა ბანკის სხვა დამფუძნებლებზე ან მესამე პირზე. მითითებული პუნქტის შესაბამისად, დამფუძნებელი განცხადებით მიმართავს ბანკს, რომელიც ვალდებულია მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება განცხადების მიღებიდან ერთი თვის ვადაში.

მოსარჩელის განმარტებით მან 1998წ. მარტში განცხადებით მიმართა მოპასუხეს და მოითხოვა სარევიზიო კომისიის წევრობიდან გამოყვანა და მის მიერ შეტანილი წილის დაბრუნება. ბანკის მიერ მისი მოთხოვნა დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, კერძოდ, სარევიზიო კომისიის წევრობიდან გამოიყვანა, ხოლო შეტანილი წილის დაბრუნებაზე უარი უთხრა.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ სს “ს. ბ.” დაფუძნდა 1994 წელს, დამფუძნებელთა ხელეკრულება მართლაც ითვალისწინებდა შეტანილი წილის უკან დაბრუნებას. 1994 წლიდან მიღებულ იქნა კანონი “მეწარმეთა შესახებ”. კანონის ამოქმედებამდე, 1994წ. 28 ოქტომბრის პარლამენტის დადგენილების მე-2 პუნქტის შესაბამისად, “მეწარმეთა შესახებ” კანონის ამოქმედებამდე საწარმოები ექვემდებარებოდნენ ხელახლა რეგისტრაციას 1996წ. 1 იანვრამდე. კერძო სამართლის სუბიექტებს დაევალა ახალ კანონთან შესაბამისობაში მოეყვანა საზოგადოების წესდება. 1996წ. 29 ნ.მბერს მოპასუხე საზოგადოებამ გაიარა ხელახალი რეგისტრაცია და იმავდროულად რეგისტრაციაში გაატარა წესდების ახალი რედაქცია, რომელიც მიღებული იყო აქციონერთა კრებაზე. ამდენად, მოპასუხის მოსაზრებით დამფუძნებელთა ხელშეკრულება, რომელთაც რ. ა-ძე სარჩელის საფუძვლად მიუთითებდა მოქმედებდა მხოლოდ 1995წ. 29 ნ.მბრამდე. მოპასუხის მოსაზრებით, ვინაიდან მოსარჩელის მიერ არ გასაჩივრებულა აქციონერთა კრების გადაწყვეტილებები, მას შენატანის უკან დაბრუნების მოთხოვნის უფლება არ გააჩნია. ამასთან, მოპასუხემ მიუთითა, რომ მოსარჩელის, როგორც აქციონერის უფლებები არ შელახულა, იგი ყოველწლიურად იღებს დივიდენდებს. აღნიშნულის გამო, მოპასუხემ მოითხოვა რ. ა-ძეს უარი ეთქვას სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.

რაიონულმა სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ 1994წ. 21 ოქტომბერს იურიდიულმა და ფიზიკურმა პირებმა დააფუძნეს სს “ს. ბ.”. მოსარჩელე არის ამ ბანკის ერთ-ერთი დამფუძნებელი. დამფუძნებელთა ხელშეკრულების მე-3 მუხლი ითვალისწინებს აქციონერ-დამფუძნებლის დამფუძნებელთა რიგებიდან გასვლას და მის მიერ შეტანილი წილის უკან დაბრუნების მოთხოვნის უფლებას. სასამართლომ მიუთითა, რომ 1995წ. 8 ნ.მბერის აქციონერთა საერთო კრებაზე, სადაც განხილულ იქნა წესდების ახალ კანონთან შესაბამისობის საკითხი, არ გაუქმებულა სადამფუძნებლო ხელშეკრულება და არც რაიმე ცვლილებები იქნა მასში შეტანილი, რის გამოც მიიჩნია, რომ სადამფუძნებლო ხელშეკრულების მე-3 და მე-7 პუნქტები ძალაშია. სასამართლომ მიიჩნია, რომ სამოქალაქო კოდექსის მე-10 (2) მუხლის თანახმად, მოსარჩელეს როგორც დამფუძნებელს უფლება აქვს მოთხოვოს ბანკის წილობრივი საკუთრებიდან თავისი კუთვნილი წილის ღირებულების ანაზღაურება.

სასამართლო-საბუღალტრო ექსერტიზის დასკვნის საფუძველზე, სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ ბანკის წმინდა მოგებიდან 1998-2000 წლებში მოსარჩლის კუვნილი წილის გათვალისწინებით, დივიდენდების გამოკლებით ბანკმა განვითარების, სარეზერვო და მატერიალური წახალისების ფონდებში გადარიცხა 156.884,08 ლარი, რასაც 1998 წლიდან ბანკი უკანონოდ განკარგავდა.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონულმა სასამართლომ 2001წ. 9 ივნისის გადაწყვეტილებით რ. ა-ძის სარჩელი დააკმაყოფილა. სსკბ “ს. ბ.” მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 156.884.08 ლარის გადახდა.

ეს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ რაიონეული სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონის დარღვევით იყო გამოტანილი, რის გამოც 2002წ. 22 იანვრის გადაწყვეტილებით გააუქმა იგი და რ. ა-ძეს უარი უთხრა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე. სააპელაციო პალატამ გამოიყენა “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 3,3, 53¹ (1) და 57.2 მუხლები და მიიჩნია, რომ აქციონერს არ შეიძლება მიეცეს სხვა საზღაური გარდა საზოგადოების დივიდენდებისა.

სააპელაციო პალატის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ, რომელმაც მოითხოვა სააპელაციო პალატის გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მოპასუხისათვის 156.884.08 ლარის დაკისრება. ასევე მოითხოვს დაევალოს მოპასუხეს მისი აქციების მფლობელობის დამადასტურებელი საბუთის გადმოცემა და სასამართლო ხარჯების 15000 ლარის ოდენობით გადახდა.

კასატორს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა საქმის ფაქტობრივი გარემოებები. მის მიერ 1997წ. მდგომარეობით საწესდებო კაპიტალში შეტანილია 32 801 აშშ დოლარი, 1997წ. შემდეგაც შეტანილი აქვს რამდენიმე ათასი ლარი, მაგრამ ამის დამადასტურებელი საბუთის მოპოვება ვერ შეძლო.

კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო პალატამ არ გაითვალისწინა, რომ სადამფუძნებლო ხელშეკრულება ძალაშია დამფუძნებელი წევრის მიერ მის განუყოფელ დანართზე ხელმოწერის დღიდან და მოქმედებს განუსაზღვრელი ვადით (7.1 მუხლი). კასატორს მიაჩნია, რომ ბანკის ხელახალი რეგისტრაციის შედეგად სადამფუძნებლო ხელშეკრულებას ავტომატურად ძალა არ დაუკარგავს და ამ ხელშეკრულებაში რაიმე ცვლილება ბანკს დღემდე არ შეუტანია.

კასატორის მოსაზრებით სასამართლომ არასწორად განმარტა “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 3.3 მუხლი. კასატორს მიაჩნია, რომ მითითებული ნორმა არ კრძალავს შესატანის უკან დაბრუნებას, არამედ განამტკიცებს საზოადოების ვალდებულებას საწესდებო კაპიტალის შემცირების შემთხვევაში. კერძოდ, თუ დამფუძნებლისათვის შესატანის დაბრუნებით მცირდება საწესდებო კაპიტალი – იგი კვლავ უნდა შეივსოს. თუ რა გზით მოხდება ეს, კასატორის აზრით ეს არ არის პარტნიორის საზრუნავი, აღნიშნული, საზოგადოების გადასაწყვეტი საკითხია. შესატანის დაბრუნების რეგისტრაციაც, კასატორის მოსაზრებით, საზოგადოების პრობლემაა.

კასატორის მოსაზრებით სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა 53¹ (4) მუხლის მოთხოვნა, რომლის თანახმად, აქციათა დაბალი ლიკვიდურობისას გათვალისწინებული უნდა იქნეს აქციათა სამართლიანი ღირებულება. კასატორი მიუთითებს ასევე საპროცესო ნორმების დარღვევაზე. კერძოდ, მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი მას ჩაბარდა სხდომის დღეს _ 25 დეკემბერს, უწყება სხდომის დანიშვნის შესახებ ჩაბარდა წინა დღეს _ 24 დეკემბერს. მოპასუხის წარმომადგენელმა 25 დეკემბერს დააგვიანა ერთი საათით, მაგრამ სასამართლომ არ გამოიტანა დაუსწრებელი გადაწყვეტილება, მოპასუხის წარმომადგენელი სასამართლოს სხდომის დღეს იმყოფებოდა სასამართლოს შენობის იმ ნაწილში, სადაც საშვის გარეშე არავის უშვებენ და ბოლოს სასამართლომ მოისმინა მოპასუხის ვრცელი განმარტება, ხოლო მას შეაწყვეტინა სიტყვა, ხოლო მის ადვოკატს საერთოდ არ ათქმევინეს სიტყვა.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ შეისწავლა საქმის მასალები, მოისმინა მხარეთა ახსნა-განმარტებები და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

“მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს რესპუბლიკის კანონის თაობაზე საქართველოს პარლამენტის 1994წ. 28 ოქტომბრის დადგენილების მე-2 პუნქტის თანახმად “მეწარმეთა შესახებ” საქართველოს რესპუბლიკის კანონის ამოქმედებამდე კერძო სამართლებრივი წესით შექმნილი საწარმოები ამ კანონის მოთხოვნების შესაბამისად ექვემდებარებოდნენ ხელახლა რეგიტრაციას 1996წ. 1 იანვრამდე.

ხელახალი რეგიტრაციისათვის ერთ-ერთი აუცილებელი პირობა იყო საზოგადოების წესდების ახალი რედაქცია, რომელიც შესაბამისობაში უნდა ყოფილიყო “მეწარმეთა შესახებ” კანონის მოთხოვნებთან.

მოცემულ საქმეზე დადგენილია, რომ 1995წ. 29 ნ.მბერს მოპასუხე საზოგადოებამ გაიარა ხელახალი რეგისტრაცია, ამავე დროს რეგისტრაციაში გატარდა წესდების ახალი რედაქცია, რომელიც მიღებული იყო აქციონერთა საერთო კრებაზე და შესაბამისობაში იყო მოყვანილი “მეწარმეთა შესახებ” კანონის მოთხოვნებთან. დადგენილია, რომ წესდების პირობებს მოსარჩელე ეთანხმებოდა და მის მიერ წესდებაში გათვალისწინებული პირობების მიმართ რაიმე პრეტენზია არ გამოთქმულა.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ხელახალი რეგისტრაციის პროცედურა უთანაბრდება საზოგადოების ცვლილებების მიღებისა და მათი რეგისტრაციის წესს. პარტნიორთა კრებაზე მიღებული წესდების ახალი რედაქცია კი უტოლდება წესდების ცვლილებებს. საზოგადოების წესდება სამეწარმეო საზოგადოების ძირითადი დოკუმენტია, რომელშიც პარტნიორები აწესრიგებენ საზოგადოების საქმიანობასა და პარტნიორთა უფლება-მოვალეობების უმთავრეს საკითხებს.

მოცემულ საქმეზე მოპასუხე საზოგადოების წესდების ახალი რედაქცია არ ითვალისწინებს შეტანილი წილის უკან დაბრუნების შესაძლებლობას. მითითებული წესდების 4.8 მუხლის თანახმად, ბანკის აქციონერობიდან გამოსვლა წარმოებს ბანკის აქციების გაყიდვით, გადაცემით ან გასხვისების სხვადასხვა გზით.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ სააპელაციო პალატას უნდა ეხელმძღვანელა სადამფუძნებლო ხელშეკრულების იმ მუხლებით, რომელიც ითვალისწინებდა წილის დაბრუნების შესაძლებლობას, რადგან ამ ხელშეკრულებაში მოპასუხეს ცვლილებები არ შეუტანია.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ სადამფუძნებლო ხელშეკრულების ის პუნქტები, რომლებიც ითვალისწინებს წილის უკან დაბრუნების შესაძლებლობას ძალადაკარგულია, რადგან როგორც აღინიშნა საზოგადოებამ მიიღო წესდების ახალი რედაქცია, რომელიც შესაბამისობაშია “მეწარმეთა შესახებ” კანონის მოთხოვნებთან.

“მეწარმეთა შესახებ” კანონის 57.2 მუხლის პირველი წინადადების თანახმად, არ შეიძლება მიეცეთ აქციონერებს სხვა საზღაური, გარდა საზოგადოების დივიდენდებისა. ე.ი. სააქციო საზოგადოებაში აკრძალულია იმ ქონების ან ფულადი თანხის უკან დაბრუნება, რომელიც აქციონერმა შეიტანა სააქციო საზოგადოების კაპიტალში. შეტანილი ქონება ან ფულადი თანხა ხდება საზოგადოების საკუთრება. ერთადერთი, რისი მოთხოვნის უფლებაც აქციონერს აქვს, არის საზოგადოების დივიდენდები. აქციონერს წილის მიღების უფლება “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 14.3 მუხლის შესაბამისად, აქვს მხოლოდ საზოგადოების ლიკვიდაციის შემთხვევაში. შესატანის უკან დაბრუნება დაიშვება ასევე 3.3 მუხლის შესაბამისად საწესდებო კაპიტალის შემცირების გზით. ამისათვის საჭიროა ცვლილებების შეტანა საზოგადოების წესდებაში. ცვლილებების შეტანა კი შეიძლება აქციონერთა კრების გადაწყვეტილებით (54.6 მუხლი).

ამდენად, საწესდებო კაპიტალის შემცირება მხოლოდ საერთო კრების უფლებამოსილებას წარმოადგენს და რადგან აქციონერთა კრების მიერ ასეთი გადაწყვეტილება არ არის მიღებული, წილის დაბრუნება არ არის დასაშვები, რის გამოც კასატორის მოთხოვნა უსაფუძვლოა.

პალატა არ ეთანხმება კასატორის მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა “მეწარმეთა შესახებ” კანონის 53¹ მუხლის მე-4 პუნქტი, რომლის თანახმად, აქციათა დაბალი ლიკვიდურობისას გათვალისწინებული უნდა იქნეს აქციათა სამართლიანი ღირებულება. პალატა თვლის, რომ მითითებული ნორმა სასამართლომ სწორად არ გამოიყენა, რადგან აქციათა სამართლიანი ღირებულების გათვალისწინება შეიძლებოდა იმ შემთხვევაში, თუკი სასამართლო დაადგენდა წილის დაბრუნების შესაძლებლობას. მოცემულ შემთხვევაში სასამართლომ მიიჩნია, რომ წილის დაბრუნება დაუშვებელია, რის გამოც აქციათა სამართლიანი ღირებულების გათვალისწინებას მოცუმული დავის გადაწყვეტისათვის არ ჰქონდა არანაირი მნიშვნელობა.

რაც შეეხება კასატორის მოთხოვნას იმის შესახებ, რომ სასამართლომ დაავალოს მოპასუხეს მისი აქციების მფლობელობის დამადასტურებელი საბუთის გადმოცემა, საკასაციო სასამართლო ამ საკითხზე ვერ იმსჯელებს, რადგან მითითებული მოთხოვნა არ წარმოადგენდა სარჩელის საგანს, სარჩელით მოპასუხე მოითხოვდა წილის დაბრუნებას, ხოლო შემდეგ დააზუსტა მისი მოთხოვნა რაიონული სასამართლოს სხდომაზე და მოითხოვა მისი კუთვნილი წილის პროპორციულად 1998-2000 წლებში ბანკის წმინდა მოგებიდან – 156,884,04 ლარის დაბრუნება. სსკ-ს 406-ე მუხლით დავის საგნის შეცვლა ან გადიდება, შეგებებული სარჩელის შეტანა და ხარჯების განსაზღვრა საკასაციო სასამართლოზე დაუშვებელია.

კასატორის მიერ მითითებული საპროცესო ნორმების მოთხოვნთა დარღვევა საქმის მასალებით არ დასტურდება. საქმის მასალებით ირკვევა, რომ მოწინააღმდეგე მხარის სააპელაციო საჩივარი მოსარჩელემ მიიღო სასამართლო სხდომის დღეს _ 25 დეკემბერს, სასამართლო სხდომის დანიშვნის შესახებ შეტყობინება ჩაბარდა წინა დღეს - 24 დკეკემბერს. აღნიშნულის გამო სასამართლომ დააკმაყოფილა მოსარჩელის შუამდგომლობა საქმის გადადების შესახებ და საქმის განხილვა გადაიდო 2002წ. 22 იანვარს. ამდენად, რ. ა-ძეს საკმარისი დრო ჰქონდა საქმის მომზადებისათვის და აღნიშნულ საფუძველზე მითითება უსაფუძვლოა.

უსაფუძვლოა ასევე კასატორის მითითება იმის შესახებ, რომ მოპასუხის სხდომაზე დაგვიანების გამო სასამართლოს უნდა გამოეტანა დაუსწრებელი გადაწყვეტილება. სსკ-ს 230-ე მუხლის შესაბამისად, დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანისათვის აუცილებელ პირობას წარმოადგენს მოსარჩელის შუამდგომლობა დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის შესახებ და ასევე სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად უნდა ამართლებდეს სასარჩელო მოთხოვნას. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეს არ განუცხადებია შუამდგომლობა დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის შესახებ, სასამართლო კი თავისი ინიციატივით ვერ გამოიტანდა დაუსწრებელ გადაწყვეტილებას. ამასთან, პალატა თვლის, რომ სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად არ ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას, რის გამოც დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანა მოცემულ საქმეზე დაუშვებელი იყო.

საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ სასამართლომ დაარღვია შეჯიბრებითობის პრინციპი. საქმის მასალებით ირკვევა, რომ რ. ა-ძემ სასამართლოში წერილობითი ფორმით წარადგინა ვრცელი საპაექრო სიტყვა, რომელიც გამოქვეყნდა. სხდომის ოქმით დადგენილია, რომ სასამართლომ მოუსმინა რ. ა-ძის ადვოკატს. რაც შეეხება მოპასუხის სასამართლო შენობის იმ ნაწილში ყოფნას, სადაც საშვის გარეშე არ უშვებენ, არ არის დადასტურებული. ამასთან, აღნიშნული არ წარმოადგენს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველს.

ამდენად, საპროცესო ნორმების დარღევვა არ დასტურდება. ამასთან, საპროცესო ნორმების დარღვევა კიდეც რომ დასტურდებოდეს, სსკ-ს 393-ე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, მხოლოდ მაშინ შეიძლება გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

მოცემულ საქმეზე სააპელაციო პალატის მიერ გამოტანილია სწორი გადაწყვეტილება და მისი გაუქმების საფუძველი არ არსებობს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

რ. ა-ძის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

უცვლელად დარჩეს ამ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2002წ. 22 იანვრის გადაწყვეტილება.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.