გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

¹ 3კ/305-01 15 ივნისი, 2001 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ვ. ხრუსტალი (თავმჯდომარე),

რ. ნადირიანი, მ. გოგიშვილი

სარჩელის საგანი: ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე ნივთის უფლებრივი ნაკლის გამოსწორება და გაყიდული ნივთის გადაცემა.

აღწერილობითი ნაწილი:

სს “ქ. მ. ტ. ქ.” და სს “ა. მ. ქ.” შორის 1996 წლის 10 იანვარს დაიდო ხელშეკრულება ერთობლივი საქმიანობისა და თანამშრომლობის შესახებ ხუთი წლის ვადით. ამ ხელშეკრულების საფუძველზე ქსნის მინის ტარის ქარხანამ სს “ა.” გადასცა მანქანა-დანადგარები, ხოლო სს “ა.” აიღო ვალდებულება ამ მანქანა-დანადგარების გამოყენებით მიღებული მოგება თანაბრად (50\50) გაენაწილებინა ქსნის მინის ტარის ქარხანასთან.

სს “მ.” აქციების 100% მფლობელი იყო ქონების მართვის სამინისტრო. 1997 წელს აქციათა 76% მიეყიდა თურქულ ფირმას “შ.”. აქციათა შესყიდვის ხელშეკრულების შესაბამისად სს “მ.” მოიპოვა უფლება სს “ა.” მფლობელობაში არსებული საწარმოო ხაზის გასხვისებაზე. 1998 წლის 18 მარტს სს “მ.” და შპს “რ. 1” შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც შპს-მ “რ. 1” შეიძინა სს “ა.” მფლობელობაში არსებული საწარმოო ხაზი (მანქანა-დანადგარები).

2000 წლის 30 ივნისს შპს-მ “რაინდი 1” სარჩელით მიმართა სასამართლოს მოპასუხე სს “მ.” მიმართ და მოითხოვა ნასყიდობის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულება კერძოდ, ნაყიდი ნივთის გადმოცემა და ნივთის უფლებრივი ნაკლის გამოსწორება. შპს “რ. 1” სარჩელის საფუძვლად უთითებდა, რომ სს “მ.” სსკ-ის 477-ე მუხლის მოთხოვნების შესაბამისად არ გადასცა გაყიდული მანქანა-დანადგარები და გაყიდული ნივთი აღმოჩნდა უფლებრივი ნაკლის მქონე, კერძოდ, მათთვის ცნობილი გახდა, რომ სს “ა.” და სს “მ.” შორის დადებული იყო იჯარის ხელშეკრულება იმავე თარიღით. სს “ა.” მხარეთა შორის ურთიერთობის მომწესრიგებელ ერთადერთ დოკუმენტად მიიჩნევდა იჯარის ხელშეკრულებას. ასევე უთითებდა, რომ “ა.” არ ცნობს მას, როგორც მესაკუთრეს.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებით და მიღება-ჩაბარების აქტით მოსარჩელეს გადაეცა მანქანა-დანადგარზე საკუთრების უფლება. სს “ა.მ” შპს “რ. 1” სცნო მესაკუთრედ, რაც დასტურდება იმით, რომ “ა.” 200 000 რუსული რუბლი გადაუხადა შპს-ს “რ. 1”. მოპასუხე თვლის, რომ მოსარჩელეს გადაეცა უფლებრივად უნაკლო ნივთი. რაც შეეხება 1996 წლის 10 იანვრის საიჯარო ხელშეკრულებას, სკ-ის 489-ე მუხლის თანახმად, უფლებრივი ნაკლის მქონეა ნივთი, როდესაც მესამე პირს შეუძლია განუცხადოს მყიდველს პრეტენზიები თავისი უფლებების შესახებ. მოცემულ შემთხვევაში “ა.” ნივთი გადაცემული აქვს დროებით და იგი ვერ განაცხადებს პრეტენზიას. ნივთის ფაქტობრივი გადაცემა ვერ მოხდებოდა, რადგან მოსარჩელემაც იცოდა, რომ ნივთი დატვირთულია ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებით.

მცხეთის რაიონული სასამართლოს 2000 წლის 13 სექტემბრის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა შპს-ის “რ. 1” სარჩელი. სს “მ.” დაეკისრა ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე განუხორციელებელი მოქმედების შესრულება, ანუ მოძრავი ქონების მიწოდებისა და მიღება-ჩაბარების მოქმედების შესრულების ვალდებულება. სს “მ.” ასევე დაევალა შპს-ს “რ. 1” საკუთრებაში გადაცემული უფლებრივი ნაკლის გამოსწორების მოქმედების შესრულება, ანუ 1996 წლის 10 იანვარს სს “მ.” და სს “ა.” შორის დადებული საიჯარო ხელშეკრულების მოშლა.

ეს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა სს “მ.”.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2000 წლის 14 ნოემბრის გადაწყვეტილებით გაუქმდა მცხეთის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით შპს-ს “რ.-1” უარი ეთქვა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.

სასამართლომ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 477-ე, 186-ე, 489-ე, 572-ე მუხლები. სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებით შპს-ს “რ. 1” ნივთი გადაეცა არაპირდაპირ მფლობელობაში, მას გადაეცა არა ნივთი, არამედ უფლება, ხოლო ნივთის მიწოდებას ადგილი არ ჰქონია. პირდაპირ მფლობელად დარჩა მესამე პირი სს “ა.”.

სასამართლომ იჯარის ხელშეკრულების არსებობა არ ჩათვალა უფლებრივ ნაკლად, რადგან ორივე ხელშეკრულება გაფორმებულია ერთი და იმავე თარიღით და ერთი და იგივე ვადით. სასამართლომ მიიჩნია, რომ ორივე ხელშეკრულების პირობები ერთნაირია, კერძოდ, ორივე ხელშეკრულება ითვალისწინებს მიღებული მოგების თანაბრად განაწილებას. სს “ა.” პრეტენზია საკუთრების უფლების შეძენის თაობაზე უსაფუძვლოა, რადგან ორივე ხელშეკრულების თანახმად, მას მხოლოდ ნივთის ფლობის უფლება გააჩნია.

სასამართლომ მიუთითა, რომ იჯარის ხელშეკრულება რომც ჩაითვალოს ნივთის უფლებრივ ნაკლად, ამ ნაკლის გამოსწორების მიზნით სს “მ.” იჯარის ხელშეკრულების მოშლის დავალება არასწორია, ამასთან აღსრულებადი არ არის, ვინაიდან, ხელშეკრულების მოშლა შეიძლება მოითხოვოს მხარემ, ნივთის გაყიდვის შემდგომ კი სს “მ.” მხარეს არ წარმოადგენს.

კასატორის მოსაზრებით სასამართლოს გადაწყვეტილება იურიდიულად დაუსაბუთებელია, სასამართლომ არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 186-ე და 489-ე მუხლები, არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 362-ე მუხლი და გამოიყენა სკ-ის 572-ე მუხლი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოითხოვა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით შპს-ის “რ. 1” სასარჩელო მოთხოვნათა დაკმაყოფილება.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო გაეცნო მხარეთა მოსაზრებებს, საქმის მასალებს და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

დადგენილია, რომ სააქციო საზოგადოება “მ.” (გამყიდველი, ყოფილი “ქ. მ. ტ. ქ.”) და შპს-ის “რ. 1” (მყიდველი) შორის 1998 წლის 18 მარტს გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება შუშის მწარმოებელ მექანიკურ საწარმოო ხაზზე. დახურული ტიპის სააქციო საზოგადოება “ა. შ. ქ.” და სააქციო საზოგადოება “ქ. მ. ტ. ქ.” (მესაკუთრე) შორის 1996 წლის 10 იანვარს 2001 წლის 31 დეკემბრამდე ვადით გაფორმებული ერთობლივი საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულების თანახმად, მანქანა-დანადგარები დამონტაჟებული იყო რუსეთში, ვლადიმირის ოლქში, “ა. შ. ქ.”.

ის გარემოება, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისათვის არსებობდა ერთობლივი საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულება და ამის შესახებ იცოდა მყიდველმა, მხარეთა შორის დავის საგანი არ გამხდარა და მასზე მითითებულია თვითონ ნასყიდობის ხელშეკრულებაში.

საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებაში მითითებული არ არის იჯარის ხელშეკრულების თაობაზე, რომელიც ერთობლივი საქმიანობის პარალელურად გაფორმდა “ქ. მ. ტ. ქ.” და ანოპინოს მხარეს შორის. სწორედ აღნიშნული ხელშეკრულების არსებობამ, რომელიც მყიდველი მხარისათვის დამალულ იქნა, დაუდო საფუძველი ანოპინოს ქარხნის მიერ პრეტენზიის გაცხადებას იმის შესახებ, რომ ის არ ცნობდა შპს-ს “რ. 1” მესაკუთრედ და მოითხოვდა საკუთრების უფლების წარმოქმნის სათანადო მტკიცებულებების წარდგენას, რის შემდეგაც თანხმობას აცხადებდა იჯარის ხელშეკრულების (და არა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების) შეწყვეტაზე იმ პირობით, თუ “რ. 1” აუნაზღაურებდა ნივთის გაუმჯობესების ღირებულებას 366.323 აშშ დოლარის ოდენობით. ანალოგიური სახის მოთხოვნა წარადგინა “რ. 1” 20.06.2000 წ. წერილით, იმ განსხვავებით, რომ საკუთრების უფლების წარმოქმნის შესახებ მტკიცებულებების წარუდგენლობის შემთხვევაში, ანოპინოს მხარე იძულებული იქნებოდა ხანდაზმულობით შეეძინა საკუთრების უფლება ნივთზე, როგორც ქონებაზე, რომელსაც არ ჰყავს პატრონი.

საქმეში მოიპოვება მტკიცებულება და არც მხარეები უარყოფენ, რომ სააქციო საზოგადოება “ა. შ. ქ.მ” შპს-ს “რ. 1” 1998 წლის 24 დეკემბერს გადაურიცხა 200.000 რუბლი არა ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების საფუძველზე, არამედ საიჯარო გადასახადის სახით 1996 წლის 10 იანვრის საიჯარო ხელშეკრულებით წარმოშობილ ვალდებულებათა შესასრულებლად. თუმცა, “რ. 1” მოითხოვდა ანგარიშსწორებას ერთობლივი საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულებით დადგენილ წილთა მიხედვით.

ზემოთ აღნიშნული გარემოებები მიუთითებენ იმაზე, რომ “ა. შ. ქ.” ცნობს არა საერთო საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულებას, არამედ იჯარის ხელშეკრულებას.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 489-ე მუხლის თანახმად, ნივთი უფლებრივად უნაკლოა, თუ მესამე პირს არ შეუძლია განუცხადოს პრეტენზია თავისი უფლებების შესახებ. მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა გაყიდული ნივთის უფლებრივი ნაკლი, ვინაიდან მესამე პირმა “ა. შ. ქ.” პრეტენზია განაცხადა საიჯარო ქონების გაუმჯობესებათა მიმართ თავისი უფლებების შესახებ, ხოლო ნივთის მესაკუთრედ “რ. 1” საერთოდ არ ცნო.

სამოქალაქო კოდექსის 489-ე მუხლის შინაარსის განმარტებასთან დაკავშირებით, პალატა ვერ გაიზიარებს მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ, ვინაიდან “ა.” არ განუცხადებია პრეტენზია ნივთის უშუალოდ მის მიერ შეძენაზე, ყველა სხვა გარემოება უფლებრივ ნაკლად არ ითვლება.

კანონის აღნიშნული ნორმა არ მოიცავს მესამე პირის მიერ მხოლოდ ნასყიდობის საგანზე პრეტენზიის გაცხადებას იმ მოტივით, რომ ნივთის ყიდვა მას სურდა, ან ჰქონდა მისი შეძენის უპირატესი უფლება. კანონი საერთოდ არც აკონკრეტებს, თუ რა სახის შეიძლება იყოს უფლებრივი ნაკლი. აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე მთავარია, რომ მესამე პირს არ ჰქონდეს წარმოშობილი უფლება გაყიდული ნივთის მიმართ. მოცემულ შემთხვევაში კი მას წარმოეშვა ასეთი უფლება, ვინაიდან ნივთი დატვირთული აღმოჩნდა იჯარის ხელშეკრულებით.

რაც შეეხება ერთობლივი საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულებას, მისი პირობები არ ითვალისწინებს ს.ს. “ქ. მ. ტ. ქ.” მიერ ერთობლივი საქმიანობის განსახორციელებლად საწარმოში შეტანილი დანადგარების გაუმჯობესების შემთხვევაში, ანოპინოს ქარხნის მხრივ გაუმჯობესებათა ღირებულების ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას.

აღნიშნული ხელშეკრულების მე-2 მუხლის თანახმად, მხარეებს უფლება აქვთ მიიღონ ერთობლივი საქმიანობით მიღებული მოგების შეთანხმებული ნაწილი მხოლოდ ერთობლივი საქმიანობის განხორციელებასთან დაკავშირებული ხარჯების დაფარვის შემდეგ. მითითებული პირობის შინაარსიდან გამომდინარე, ხარჯები მოიცავს როგორც მიმდინარე – სარემონტო, ასევე გაუმჯობესებათა დანახარჯებს, ანუ, ის არ ექვემდებარება ანაზღაურებას და მხარეები მათ მწარმოებლურ ხარჯებად მოიაზრებენ.

განსხვავებით ერთობლივი საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულებისა, იჯარის ხელშეკრულების 1.6 მუხლის თანახმად, იჯარით აღებული ქონებრივი კომპლექსის ყოველგვარი გაუმჯობესება, რომელსაც ახორციელებს მოიჯარე, წარმოადგენს მოიჯარის საკუთრებას.

სამოქალაქო კოდექსის 494-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, მყიდველს არ წარმოეშობა უფლებები ნივთის ნაკლის გამო, თუ ხელშეკრულების დადების მომენტში მან იცოდა ამის შესახებ.

აღნიშნულიდან გამომდინარე იმის გათვალისწინებით, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების მომენტში “რაინდი 1”-მა არ იცოდა ნივთის უფლებრივი ნაკლის შესახებ, მას წარმოეშვა მისი გამოსწორების მოთხოვნის უფლება.

კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 490-ე მუხლის პირველი და მეორე პუნქტების მიხედვით, თუ გაყიდული ნივთი ნაკლის მქონეა, გამყიდველმა უნდა გამოასწოროს ეს ნაკლი და მასვე ეკისრება ნაკლის გამოსწორებისათვის აუცილებელი ხარჯები. კანონის აღნიშნული მოთხოვნა გამომდინარეობს ამავე კოდექსის 487-ე მუხლიდან, რომლის თანახმადაც, გამყიდველმა მყიდველს უნდა გადასცეს ნივთობრივი და უფლებრივი ნაკლისაგან თავისუფალი ნივთი.

მიუხედავად შპს-ის “რ. 1” მხრიდან გამყიდველის მიმართ არაერთგზის მიმართვისა, სააქციო საზოგადოება “მ.” საერთოდ უგულებელყო, არანაირი ზომები არ მიიღო და არ დაუდასტურა ანოპინოს ქარხანას ნივთის მესაკუთრის შეცვლის თაობაზე, ეს მაშინ, როცა სამოქალაქო კანონმდებლობა მას ავალდებულებდა ნაკლის გამოსწორებას.

საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას ნასყიდობის ხელშეკრულების მე-5 და მე-7 მუხლებთან მიმართებაში. კერძოდ, ნასყიდობის ხელშეკრულების მე-5 მუხლის თანახმად, მყიდველმა – “რ. 1” აიღო ვალდებულება, რომ ის იკისრებდა პასუხისმგებლობას “ა. შ. ტ. ქ.” წინაშე ანოპინოს მხრიდან გამყიდველის, ქონების მართვის სამინისტროს ან “შიშეჯამის” მიმართ მანქანა-დანადგარებთან დაკავშირებით ყოველგვარი პრეტენზიების არსებობის შემთხვევაში. მან თანხმობა განაცხადა, რომ თავდებად გამოსულიყო ასეთ პრეტენზიებთან დაკავშირებით და დაეცვა ზიანისაგან გამყიდველი, სამინისტრო და “შიშეჯამი”. ანუ, სააპელაციო სასამართლოს დასკვნისაგან განსხვავებით, აღნიშნული პუნქტი არ შეიცავს იმის ვალდებულებასა და პასუხისმგებლობას, რომ “რ. 1” მიეღო ანოპინოს მხრიდან უშუალოდ მასზე წარდგენილი ნებისმიერი პრეტენზიები და აეღო პასუხისმგებლობა.

ასევე, არასწორად არის შეფასებული სააპელაციო სასამართლოს მიერ ნასყიდობის ხელშეკრულების მე-7 მუხლი. აღნიშნულ მუხლს ახლავს წინაპირობა და ვალდებულება, რომლის თანახმადაც მანქანა-დანადგარების ღირებულების გადახდის მიღების, ასევე, მე-5 და მე-6 მუხლებში აღნიშნული განცხადებების, გარანტიების ვალდებულებათა დაკისრებისა და ანაზღაურებათა გათვალისწინებით, გამყიდველი წინამდებარე დოკუმენტის ძალით გადასცემს მანქანა-დანადგარებზე მის კუთვნილ ყველა უფლებას, საკუთრების უფლებას და უფლებას მისგან მიღებულ მოგებაზე, რაც ძალაში შედის წინამდებარე ხელშეკრულების ხელმოწერის დღიდან.

თავისთავად, გამყიდველის მიერ ნაკისრი სახელშეკრულებო ვალდებულება იმის შესახებ, რომ ის მყიდველს გადასცემს მანქანა-დანადგარებზე მის კუთვნილ უფლებას და სხვა, არ ნიშნავს ასეთი უფლების იმწუთიერ გადაცემას და ასეთი ურთიერთობა, როგორც სახელშეკრულებო-ვალდებულებითი ურთიერთობა, რეგულირდება სახელშეკრულებო სამართლის ნორმებით, კერძოდ:

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის თანახმად, ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი.

აღნიშნული მუხლი ადგენს ნასყიდობის ურთიერთობის მონაწილეთა ქცევის ზოგად წესს. კანონი ცალკე ნორმით აწესრიგებს მოძრავ ნივთზე საკუთრების შეძენის საფუძვლებს. 186-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, მოძრავ ნივთზე საკუთრების გადასაცემად აუცილებელია, რომ მესაკუთრემ ნამდვილი უფლების საფუძველზე გადასცეს შემძენს ნივთი. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტი ითვალისწინებს ნივთის გადაცემის სამ სახეს: შემძენისათვის ნივთის ჩაბარება პირდაპირ მფლობელობაში, რაც გულისხმობს იმას, რომ მყიდველი ნივთის მესაკუთრე ხდება გამყიდველისაგან მასზე ნივთის გადაცემის მომენტიდან; არაპირდაპირი მფლობელობის გადაცემა ხელშეკრულებით, რომლის დროსაც წინა მესაკუთრე შეიძლება დარჩეს პირდაპირ მფლობელად, ანუ მესაკუთრე ხდება შემძენი, მაგრამ ნივთი განსაზღვრული დროის განმავლობაში რჩება გამყიდველთან; მესაკუთრის მიერ შემძენისათვის მესამე პირისაგან მფლობელობის მოთხოვნის უფლების მინიჭება.

მოცემულ შემთხვევაში, ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს არ ჰქონდა საფუძველი დასკვნისათვის, რომ ნივთის გადაცემის მეორე სახეზე, არაპირდაპირი მფლობელობის გადაცემაზე მიეთითებინა.

ასევე, უსაფუძვლოა ს.ს. “მ.” მოსაზრება ნივთის გადაცემის მესამე სახეზე მითითების თაობაზე, ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში მყიდველისათვის მესამე პირისაგან მფლობელობის მოთხოვნის უფლების მინიჭებას ადგილი არ ჰქონია.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის მოსაზრებას და მიაჩნია, რომ მხარეთა შორის გაფორმებულ ნასყიდობის ხელშეკრულებაში არ არსებობს სხვა დათქმა, გარდა მანქანა-დანადგარების შპს-თვის “რ. 1” პირდაპირ მფლობელობაში გადაცემისა.

რაც შეეხება იმ გარემოებას, ნასყიდობის ხელშეკრულებით რის გადაცემას ჰქონდა ადგილი, უფლების თუ ნივთის, პალატა ყურადღებას ამახვილებს თვითონ ნასყიდობის ხელშეკრულების სახელწოდებაზე - “მოძრავი ქონების ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულება”; ხელშეკრულების მე-2 პუნქტზე - “ხელშეკრულების საგანია გამყიდველის მიერ მყიდველზე აქ აღწერილი მანქანა-დანადგარების მიყიდვა”; მე-4 პუნქტზე, რომლის თანახმადაც მანქანა-დანადგარების საფასურის სახით მყიდველის მიერ გადახდილ იქნა 79.000 ლარი; მე-7 პუნქტზე, რომლის მიხედვითაც მყიდველს გადაეცემა მანქანა-დანადგარებზე საკუთრების და სხვა უფლებები, და მიდის დასკვნამდე, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ იქნა არა მხოლოდ უფლების, არამედ მანქანა-დანადგარებზე საკუთრების უფლების გადაცემა პირდაპირ მფლობელობაში.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას უსაფუძვლოდ მიაჩნია სააპელაციო სასამართლოს დასაბუთება იმის შესახებ, რომ, ვინაიდან ნივთი დატვირთული იყო ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებით ანოპინოს ქარხანასთან, მისი გადაცემა პირდაპირ მფლობელობაში შეუძლებელი იქნებოდა.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ არ იქნა გათვალისწინებული, რომ ჯერ ერთი, ნივთის პირდაპირ მფლობელობაში გადაცემა არ ნიშნავს ერთობლივი საქმიანობიდან ნივთის ამოღებას, და მეორე, ასეთი გადაცემის შესაძლებლობა მხარეების მიერ გათვალისწინებულ იქნა ხელშეკრულებაში. სხვა საკითხია, რომ რეალურად ნივთის გადაცემა არ მოხდა.

აქვე გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ ერთობლივი საქმიანობისა და თანამშრომლობის შესახებ 1996 წლის 10 იანვრის ხელშეკრულების პირობების მიხედვით, თვითონ “ქ. მ. ტ. ქ.” წარმოადგენს ნივთის პირდაპირ მფლობელს. შესაბამისად შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება “რ. 1”, რომელმაც იყიდა შუშის მწარმოებელი მექანიკური ხაზი და ხელშეკრულებაში დაიკავა “ქ. მ. ტ. ქ.” ადგილი, დარჩა ნივთის პირდაპირ მფლობელად.

მოცემულ შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლით გათვალისწინებული სამი პირობიდან გამყიდველის მიერ ორი (როგორიცაა ქონებაზე საკუთრების უფლებისა და მასთან დაკავშირებული საბუთების გადაცემა), შესრულდა. რაც შეეხება მესამე პირობას, საქონლის მიწოდებას (გადაცემას), დარჩა განუხორციელებელი.

სააპელაციო სასამართლომ გადაწყვეტილებაში არასწორად განმარტა და გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 362-ე მუხლი, როცა მიუთითა, რომ მიღება-ჩაბარების აქტი ნივთის ადგილსამყოფელის მიხედვით რუსეთში ვერ იქნებოდა შედგენილი, ვინაიდან გამყიდველს გადაეცა უფლება და არა ნივთი, ხოლო მიწოდებას ადგილი არ ჰქონია.

აღნიშნულთან დაკავშირებით, პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ “რ. 1”-ის მიერ სარჩელის აღძვრის ერთ-ერთ საფუძველს სწორედ ადგილსამყოფელის მიხედვით ნივთის გადაუცემლობა წარმოადგენს. ხოლო რაც შეეხება ნივთის მიწოდების ადგილს, სამოქალაქო კოდექსის 362-ე მუხლის თანახმად, თუ შესრულების ადგილი არ არის განსაზღვრული და არც ვალდებულებითი ურთიერთობის არსიდან გამომდინარეობს, მაშინ ინდივიდუალურად განსაზღვრული საგნის შემთხვევაში, მიწოდება უნდა მოხდეს იმ ადგილას, სადაც იგი ვალდებულების წარმოშობის მომენტისათვის იმყოფებოდა.

კანონის აღნიშნული ნორმიდან გამომდინარე, ვინაიდან მყიდველს ნასყიდობის ხელშეკრულების მე-4 მუხლის თანახმად და სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად სრულად ჰქონდა გადახდილი შეთანხმებული ღირებულება, გამყიდველს, ასევე, უნდა შეესრულებინა ნასყიდობიდან წარმოშობილი სახელშეკრულებო ვალდებულება და უნდა მოეხდინა მოძრავი ნივთის გადაცემა (მიწოდება) მიღება-ჩაბარების აქტის შედგენით მისი ადგილსამყოფელის მიხედვით, ანუ ნივთის გადაცემა უნდა მომხდარიყო “ა. შ. ქ.”.

სააპელაციო სასამართლოს დასკვნის მიხედვით, იჯარის ხელშეკრულება რომც ჩაითვალოს ნივთის უფლებრივ ნაკლად, ამ ნაკლის გამოსწორების მიზნით ს.ს. “მ.” იჯარის ხელშეკრულების მოშლის დავალება არასწორია, ამასთან აღსრულებადი არ არის, ვინაიდან, ხელშეკრულების მოშლა შეიძლება მოითხოვოს მხარემ, ნივთის გაყიდვის შემდგომ კი ს.ს. “მ.” მხარეს არ წარმოადგენს.

აღნიშნული დასკვნის დასასაბუთებლად სააპელაციო სასამართლო იშველიებს სამოქალაქო კოდექსის 572-ე მუხლს და მიუთითებს, რომ იჯარით გაცემული ნივთის გასხვისებისას, შემძენი იკავებს მეიჯარის ადგილს და მასზე გადადის ქირავნობის ურთიერთობიდან გამომდინარე უფლებები და მოვალეობები.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს ზემოთ მითითებულ მოსაზრებას და მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ სადავო ურთიერთობის მოსაწესრიგებლად გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, ამასთან სასამართლო გასცდა დავის ფარგლებს.

დასკვნა იმის შესახებ, რომ “რ. 1” მიერ ნივთის შეძენით მან დაიკავა ს.ს. “მ.” ადგილი იჯარის ხელშეკრულებაში, ხოლო ს.ს. “მ.” დაკარგა იჯარის ხელშეკრულების მოშლის მოთხოვნის უფლება, არასწორია და არ გამომდინარეობს მოსარჩელე მხარის მოთხოვნიდან. პირიქით, მოსარჩელე შპს-მ “რ. 1” სარჩელი იმიტომ აღძრა სასამართლოში, რომ მისთვის უცნობი იყო ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროს იჯარის ხელშეკრულების არსებობა და ის მიიჩნია რა უფლებრივ ნაკლად, მოითხოვა მოპასუხე მხარის დავალდებულება მის მოსაშლელად.

პალატა ვერ გაიზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, რომ მოსარჩელეს უარი უნდა ეთქვას ნაკლის გამოსწორების შესახებ მოთხოვნაზე, რადგან ასეთი ვალდებულება არაღსრულებადი შეიძლება იყოს. სასამართლოს ამგვარი მიდგომა ეწინააღმდეგება სამოქალაქო კოდექსის 490-ე მუხლის მოთხოვნას: თუ გაყიდული ნივთი ნაკლის მქონეა, გამყიდველმა უნდა გამოასწოროს ეს ნაკლი.

მოცემულ შემთხვევაში სასამართლომ უნდა განსაზღვროს ნაკლის არსებობა, ან არარსებობა და ნაკლის არსებობის შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსის 490-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად დაადგინოს მისი გამოსწორების სავალდებულობა.

ნაკლის გამოსწორების შესაძლებლობა, თუ შეუძლებლობა ნაკლის ხარისხზეა დამოკიდებული. თუ არსებობს გამოუსწორებელი ნაკლი ეს შეიძლება იყოს ხელშეკრულების მოშლის ან სხვა კანონით გათვალისწინებული შედეგის საფუძველი. მოცემულ შემთხვევაში სასამართლომ უნდა დაადგინოს არსებობს თუ არა ნაკლი. ნაკლის გამოსწორების შესაძლებლობა თუ შეუძლებლობა შეიძლება გახდეს სხვა დავის საგანი და სხვა იურიდიული შედეგებს დაუკაშვირდეს. თუ სასამართლო დაადგენს, რომ ნაკლი გამოუსწორებადია, ეს ნაკლის სიმძიმეზე მიუთითებს და ამ მოტივით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა აშკარად ეწინააღმდეგება კანონის მოთხოვნებს. ამასთან, გათვალისწინებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-2 და მე-3 მუხლები, რომლის თანახმადაც, ყოველი პირისათვის უზრუნველყოფილია უფლების სასამართლო წესით დაცვა და სასამართლო საქმის განხილვას შეუდგება იმ პირის განცხადებით, რომელიც მიმართავს მას თავისი უფლების ან კანონით გათვალისწინებული ინტერესების დასაცავად. სასამართლოში მხარეები თვითონ განსაზღვრავენ დავის საგანს.

მოცემულ შემთხვევაში, შპს-მ “რ. 1” გამოიყენა რა კანონით მინიჭებული აღნიშნული უფლება, თვითონვე განსაზღვრა დავის საგანი იმის მიხედვით, რა სახითაც დაირღვა მისი ქონებრივი უფლებები და მიუთითა ასეთ გარემოებებზე. მის მიერ დამტკიცებულ იქნა ეს გარემოებები.

ამდენად, დისპოზიციურობის პრინციპიდან გამომდინარე სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით, სასამართლო ვალდებულია დავა განიხილოს მხარეთა მიერ განსაზღვრულ ფარგლებში და მიიღოს გადაწყვეტილება. კანონმდებლობით კი დადგენილი არ არის გადაწყვეტილებათა კლასიფიკაცია აღსრულებადობის თვალსაზრისით.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების “რ. 1” საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს. გაუქმდეს ამ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2000 წლის 14 ნოემბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება.

შპს-ის “რ. 1” სარჩელი დაკმაყოფილდეს.

ს.ს. “მ.” დაევალოს შპს-თან “რ. 1” 1998 წლის 18 მარტს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე განუხორციელებელი მოქმედების შესრულება და მას დაეკისროს ერთობლივი საქმიანობის შესახებ 1996 წლის 10 იანვრის ხელშეკრულების საფუძველზე რუსეთის ფედერაციაში გატანილი, ვლადიმერის ოლქში, სააქციო საზოგადოება “ა. შ. ქ.” მდებარე შუშის მწარმოებელი მექანიკური საწარმოო ხაზის გადაცემა მიღება-ჩაბარების აქტის შედგენით, თავისივე ხარჯებით.

ს.ს. “მ.” დაევალოს ნასყიდობის ხელშეკრულების საგნის უფლებრივი ნაკლის გამოსწორების მიზნით ს.ს. “ა. შ. ქ.” გაფორმებული 1996 წლის 10 იანვრის საიჯარო ხელშეკრულების მოშლა.

გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.