გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა
¹ 3კ/312-01 8 ივნისი, 2001 წ., ქ. თბილისი
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:ბ. ხიმშიაშვილი (თავმჯდომარე),
თ. კობახიძე, ქ. გაბელაია
დავის საგანი: ნასყიდობის ხელშეკრულების გაუქმება და მემკვიდრედ ცნობა.
აღწერილობითი ნაწილი:
გ. ა-ოვმა მარნეულის რაიონის სოფ. ... მამასთან მ. ა-ოვთან ერთად 1948 წელს ააშენა ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლი 4 ოთახით, საერთო ფართით 177 კვ.მ. მათთან ერთად ცხოვრობდნენ გ. ა-ოვის დები და დედა ე. ა-ოვა. დედის გარდაცვალდების შემდეგ 1957 წელს მამა მ. ა-ოვი დაქორწინდა ხ. კ-ოვზე, რის შემდეგაც გ. ა-ოვი გამოეყო მამას და თავის ცოლშვილთან ერთად ცხოვრობს აღნიშნული სახლის ორ ოთახში, დანარჩენ ორ ოთახში კი ცხოვრობდა მამამისი თავის მეუღლესთან ერთად. მოსარჩელის დები დაქორწინდნენ და ცხოვრობენ ქ. ბაქოში. 1984 წელს გაყოფის აქტის საფუძველზე სახლის 2 ოთახი გ. ა-ოვმა დაუტოვა თავის შვილ ქ. ა-ოვს, რომელიც დღემდე ცხოვრობს თავის ოჯახთან ერთად. 1993 წელს გარდაიცვალა მ. ა-ოვი. მის კუთვნილ 2 ოთახში ცხოვრობდა მეუღლე ხ. კ-ოვა, რომელმაც 1996 წელს თავისთან საცხოვრებლად მიიყვანა რ. კ-ოვი. 1999 წელს გარდაიცვალა ხ. კ-ოვა იმავე წლის დეკემბერში გ. ა-ოვმა სთხოვა რ. კ-ოვს ბინის გათავისუფლება, მაგრამ მან გ. ა-ოვს წარუდგინა აღნიშნული სახლის 2 ოთახის 1996 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულება. გ. და ქ. ა-ოვებმა 2000 წლის 17 თებერვალს განცხადებით მიმართეს მარნეულის რაიონული სასამართლოს და მოითხოვეს ნასყიდობის ხელშეკრულების გაუქმება, ასევე, მოპასუხის სადავო სახლიდან გამოსახლება და მისგან 815 ლარად ღირებული მამის სამკვიდრო ქონების ამოღება.
მარნეულის რაიონული სასამართლოს 2000 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. გაუქმდა 1996 წლის 12 დეკემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულება, ხ. ა-ოვასა და მოპასუხე რ. კ-ოვს შორის 1996 წლის 19 დეკემბერს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება. ბათილად იქნა ცნობილი 1996 წლის 12 დეკემბრის მარნეულის რაიონის ტექ.ბიუროს მიერ ¹ 411 სარეგისტრაციო მოწმობა, რომელიც გაცემულია ... სოფლის საკრებულოს გამგეობის მიერ გაცემული 1996 წლის 6 დეკემბრის ¹ 183 ცნობის საფუძველზე, როგორც უკანონო. სარჩელი დაკმაყოფილდა იმ ნაწილში, რომ მოსარჩელეები ცნობილ იქნენ მესაკუთრედ სადავო სახლის წილზე. ასევე, მათ გამოეყოთ 1755 კვ.მ-ის მიწის საკარმიდამო ნაკვეთის შესაბამისი ნაწილი. მათვე დაუბრუნდათ მ. ა-ოვის კუთვნილი საოჯახო დანიშნულების ნივთები, რომლებიც აღწერილი და დაყადაღებულია ა/წ 17 თებერვლის აქტის თანახმად 815 ლარის საერთო ღირებულებით.
მოპასუხე რ. კ-ოვი მემკვიდერობის მიხედვით ცნობილ იქნა აწ გარდაცვლილი ხ. ა-ოვას კუთვნილ სადავო სახლის იდეალურ წილზე, რომელიც შეადგენს 275 ლარს, მასვე გამოეყო საკარმიდამო მიწის ნაკვეთიდან 585 კვ.მ. მოპასუხე რ. კ-ოვი თავის ოჯახით გამოსახლებულ იქნა სადავო სახლიდან და შესახლდა მამამისის სახელზე რიცხულ საცხოვრებელ სახლში, მდებარე მარნეულის რაიონის სოფ. ..., სადაც მანამდე ცხოვრობდა.
მარნეულის რაიონულმა სასამართლომ გადაწყვეტილება დაასაბუთა იმით, რომ სამოქალაქო კოდექსის 517-ე მუხლის თანახმად, ხ. ა-ოვა ვალდებული იყო წერილობით შეეტყობინებინა მოსარჩელე გ. ა-ოვისათვის, როგორც უპირატესი შესყიდვის უფლების მქონე პირისთვის, რომ აპირებდა აღნიშნული 2 ოთახის გაყიდვას, რაც მას არ გაუკეთებია, რითაც დარღვეულ იქნა სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის მე-4 ნაწილის მოთხოვნა, რომ “ყოველ თანამესაკუთრეს აქვს საერთო წილის უპირატესი შესყიდვის უფლება”, ხოლო გ. ა-ოვი 1963 წელს გაცემული ტექნიკური პასპორტის მიხედვით მამამისთან ერთად სადავო სახლის თანამესაკუთრეა.
ხ. ა-ოვა ვერ ჩაითვლება სადავო სახლის თანამესაკუთრედ, ვინაიდან აღნიშნული სახლი აშენებულია 1948 წელს, ხოლო მ. ა-ოვისა და ხ. ა-ოვა ქორწინების რეგისტრაციაში გატარდნენ 1957 წელს, რის გამოც იგი მონაწილეობას ვერ მიიღებდა 1948 წელს აშენებული სახლის მშენებლობაში. ამდენად, სამოქალაქო კოდექსის 1161-ე მუხლის თანახმად, სადავო სახლი ეკუთვნოდა მ. ა-ოვს დაქორწინებამდე, რის გამოც უნდა გაუქმდეს ნასყიდობის ხელშეკრულება, რადგან დარღვეულია თანამესაკუთრის – გ. ა-ოვის საერთო საკუთრების წილის უპირატესი შესყიდვის უფლება. საქმეში წარმოდგენილია, ასევე, მოსარჩელის დების: გ. და კ. ა-ოვების სანოტარო წესით დამოწმებული უარი, სახლის საკუთრების წილზე თავისი ძმის სასარგებლოდ. ამასთან, სასამართლოს აზრით, მოსარჩელეებს უნდა დაუბრუნდეს 815 ლარის ღირებულების საოჯახო მოხმარების ნივთები. რადგან სარჩელის უზრუნველყოფის მიზნით აღმასრულებლის მიერ ქონება აღწერილი და დაყადაღებული იქნა, რის შემდეგ მოპასუხეს არ მიუმართავს სასამართლოსთვის აღწერილი ქონების ამორიცხვის თაობაზე და აღწერის დროს არავითარი შენიშვნა არ გამოუთქვამს. მარნეულის რაიონულ სასამართლოს 2000 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილება გაასაჩივრა რ. კ-ოვმა და მოითხოვა მისი შეცვლა.
თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის გადაწყვეტილებით რ. კ-ოვის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. მარნეულის რაიონული სასამართლოს 2000 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილება შეიცვალა იმ სახით, რომ გაუქმდა იგი რ. კ-ოვის ოჯახთან ერთად გამოსახლებისა და მამამისის სახელზე რიცხულ საცხოვრებელ სახლში შესახლების ნაწილში. დანარჩენ ნაწილში გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.
სააპელაციო პალატამ დადგენილად ცნო ის ფაქტი, რომ მთლიანი სახლის სადავო ნაწილი აღრიცხული იყო მ. ა-ოვის სახელზე და წარმოადგენდა მის ინდივიდუალურ საკუთრებას, რომელიც ამასთანავე გ. ა-ოვის თანასაკუთრებას წარმოადგენდა. ამ უკანასკნელს, სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, ჰქონდა საერთო საკუთრების წილის უპირატესი შესყიდვის უფლება და ამ უფლების განხორციელება მას შეეძლო სამოქალაქო კოდექსის 516-ე მუხლის I ნაწილის მიხედვით, ამასთან, 517-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად, ხ. ა-ოვა ვალდებული იყო, მაგრამ არ აცნობა გ. ა-ოვს სადავო ბინის ნასყიდობის შესახებ, რაც იწვევს ამავე კოდექსის 518-ე მუხლით გათვალისწინებულ შედეგს, ანუ ხ. ა-ოვას მიერ დადებული გარიგება რ. კ-ოვთან ბათილია, როგორც კანონით დადგენილი წესის დარღვევით დადებული გარიგება. იქიდან გამომდინარე, რომ ბათილი გარიგება დადებულია 1996 წელს, იმ დროს მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 48-ე მუხლის II ნაწილის მიხედვით, თითოეული მხარე მოვალეა დაუბრუნოს მეორე მხარეს ყველაფერი, რაც გარიგებით მიიღო, მაგრამ ხელშეკრულების ერთი მხარე – ხ. ა-ოვა, რომელსაც უნდა დაებრუნებინა რ. კ-ოვისათვის ბინის საფასური, გარდაცვლილია, ხოლო მისი უფლებამონაცვლე შეიძლება იყოს მხოლოდ თვით რ. კ-ოვი, ანუ სააპელაციო პალატის აზრით არსებობს აღნიშნული ვალდებულების შეწყვეტის საფუძველი სამოქალაქო კოდექსის 452-ე მუხლის შესაბამისად, რადგან მოვალე და კრედიტორი ერთი და იგივე პირი, რ. კ-ოვი აღმოჩნდა.
სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრება მისი კეთილსინდისიერ შემძენად ცნობაზე, თანახმად სამოქალაქო კოდექსის 187-ე მუხლის I ნაწილისა და 1964 წლის რედაქციით მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 147-ე მუხლისა. რ. კ-ოვი მაშინ იქნებოდა კეთილსინდისიერი შემძენი, თუ არ ეცოდინებოდა, რომ სახლი შეიძინა პირისგან, რომელსაც არ ჰქონდა მისი გასხვისების უფლება.
სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ აპელანტის მოთხოვნა გ. ა-ოვისთვის 815 ლარად შეფასებული საოჯახო ნივთების გადაცემაზე უარის თქმის შესახებ არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ვინაიდან რ. კ-ოვის მფლობელობაში არსებული ნივთები დაყადაღებულ იქნა მარნეულის რაიონული სასამართლოს 2000 წლის 17 თებერვლის განჩინებით, რაც მას არ გაუსაჩივრებია და არც მიუმართავს აღწერილი ქონების ამორიცხვის თაობაზე.
სააპელაციო პალატამ I ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება შეცვალა იმ ნაწილში, რომ რ. კ-ოვის მესაკუთრედ ცნობის შემდეგ იგი გამოსახლებულ იქნა სადავო ბინის ¼ ნაწილიდან, რადგან აღნიშნული ნაწილის მესაკუთრედ ცნობა მას აძლევს უფლებას თავისუფლად ფლობდეს, სარგებლობდეს და განკარგავდეს ამ ქონებას თავისი შეხედულებისამებრ, თანახმად სამოქალაქო კოდექსის 170-ე მუხლისა.
თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2000 წლის 12 დეკემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა რ. კ-ოვმა და მოითხოვა ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილებების გაუქმება, იმ საფუძვლით, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისას ყველა დაინტერესებულმა პირმა იცოდა ამის შესახებ და ა-ოვებს არავითარი პრეტენზია არ გამოუთქვამს ამაზე, იგი არის კეთილსინდისიერი შემძენი, ხოლო სასამართლომ არასწორად გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა.
საკასაციო პალატამ მოისმინა მხარეთა განმარტებები, შეისწავლა საქმის მასალები, შემოწმა საკასაციო საჩივრის მოტივები სამართლებრივი საფუძვლები და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს.
გაუქმდეს სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე პალატას
სამოტივაციო ნაწილი:
ბოლნისის რაიონული არქივის 2000 წლის 8 თებერვლის ¹ 3/7 საარქივო ცნობით ირკვევა, რომ 1948-1950 წლებში სადავო სახლთმფლობელობა იყო აწ გარდაცვლილ მ. ა-ოვის კომლის საკუთრება. კომლის წევრები იყვნენ კომლის მეთაურის შვილი, მოსარჩელე გ. ა-ოვი და ქალიშვილები. შემდეგში სახლი გაიყო მამა-შვილ აწ გარდაცვლილ მ. ა-ოვსა და მოსარჩელე გ. ა-ოვს შორის: 1/2 ნაწილი ირიცხებოდა თითოეულ მათგანზე. აწ გარდაცვლილი მ. ა-ოვი 1957 წლიდან რეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფებოდა აწ გარდაცვლილ ხ. ა-ოვასთან და ცხოვრობდნენ სადავო სახლში. 1993 წლის 6 მარტს გარდაიცვალა მ. ა-ოვი. მისი გარდაცვალების შემდეგ მოსარჩელე გ. ა-ოვს მემკვიდრეობა კანონით დადგენილი წესით არ მიუღია. 1996 წელს აწ გარდაცვლილმა ხ. ა-ოვამ სადავო სახლთმფლობელობა მიიღო საკუთრებაში და იგი საჯარო რეესტრში აღირიცხა მესაკუთრედ, ხოლო 1996 წლის 12 დეკემბერს სანოტარო წესით დამოწმებული ნასყიდობის ხელშეკრულებით სადავო სახლი ხ. ა-ოვამ მიჰყიდა მოპასუხე რ. კ-ოვს და იმავე რიცხვიდან ეს უკანასკნელი საჯარო რეესტრში აღირიცხა მესაკუთრედ და ცხოვრობს სადავო სახლში.
1999 წლის 15 ივნისს გარდაიცვალა სადავო სახლის ყოფილი მესაკუთრე ხ. კ-ოვა. ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებიდან, 1996 წლის 12 დეკემბრიდან, 1999 წლის 15 ივნისამდე მოსარჩელე გ. ა-ოვს ნასყიდობის ხელშეკრულება სადაოდ არ გაუხდია.
საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლი და ასევე, არასწორად გამოიყენა ამავე კოდექსის 516-ე და 518-ე მუხლები.
სამოქალაქო კოდექსის 173-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად ყოველ თანამესაკუთრეს აქვს საერთო საკუთრების წილის უპირატესი შესყიდვის უფლება (სანივთო უფლება), მაგრამ ამ უფლების დარღვევა არ წარმოადგენს ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობის საფუძველს, რადგან გარიგების ასეთი საფუძვლით ბათილობას მოქმედი კანონი არ ითვალისწინებს. ასეთ შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსის 989-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მხარეს შეუძლია მოსთხოვოს მისი უფლების დამრღვევს მიყენებული ზიანის ანაზღაურება, თუ ასეთს ადგილი ჰქონდა. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელე გ. ა-ოვის სადავო სახლის უპირატესი შესყიდვის უფლების დარღვევა არ არის მოპასუხე რ. კ-ოვსა და აწ გარდაცვლილ ხ. ა-ოვას შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობის საფუძველი.
სამოქალაქო კოდექსის 516-ე, 517-ე და 518-ე მუხლები არეგულირებს ვალდებულებიდან წარმოშობილ ურთიერთობებს და არა სანივთო სამართლებრივ ურთიერთობებს, 516-ე მუხლის თანახმად უპირატესი შესყიდვის უფლების მქონე პირს შეუძლია ამ უფლების განხორციელება, თუ ვალდებული პირი მესამე პირთან დებს მოცემული ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულებას. მოცემულ შემთხვევაში უდავოდ დადგენილია რომ მოსარჩელე გ. ა-ოვსა და აწ გარდაცვლილ ხ. ა-ოვას შორის ასეთი შეთანხმება და არც ვალდებულება არ არსებობდა. 517-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მხოლოდ ასეთი ვალდებულების არსებობისას გამყიდველი ვალდებულია დაუყოვნებლივ აცნობოს უპირატესი შესყიდვის უფლების მქონე პირს, იმ ხელშეკრულების შინაარსი, რომლის დადებასაც აპირებს მესამე პირთან, ხოლო ამავე კოდექსის 518-ე მუხლის თანახმად ვალდებულ პირსა და მესამე პირს შორის არსებული შეთანხმება მაშინ არის ბათილი, თუ ამით ნასყიდობის ხელშეკრულება დამოკიდებული ხდება უპირატესი შესყიდვის უფლების გამოუყენებლობაზე ან ვალდებულ პირს უფლება აქვს უარი თქვას ხელშეკრულებაზე, თუკი გამოყენებული იქნება უპირატესი შესყიდვის უფლება, მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის ასეთი ვალდებულება საქმის მასალებით დადგენილი არ არის. ამრიგად, სააპელაციო პალატამ არასწორად განმარტა კანონი, ასევე, გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, რაც საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილის “ა” და “ბ” პუნქტების თანახმად, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველია.
საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ სააპელაციო პალატამ იურიდიულად არ დაასაბუთა 1993 წელში გარდაცვლილ მ. კ-ოვის საკუთრებად მიჩნეული საოჯახო ნივთების მემკვიდრეობის წესით მოსარჩელე გ. ა-ოვზე მიკუთვნების ნაწილში. საქმის მასალებით არ არის დადგენილი, რომ 1993 წლის 6 მარტიდან, როცა გაიხსნა მემკვიდრეობა მ. ა-ოვის დანაშთ ქონებაზე, რაიმე მიიღო თუ არა მემკვიდრეობით მოსარჩელე გ. ა-ოვმა, იგი ქონების თანამყოფი მემკვიდრე არ არის. 1993 წლიდან ქონებას ფაქტობრივად ფლობდა მამკვიდრებელ მ. ა-ოვის მეუღლე ხ. ა-ოვა, ხოლო ამ უკანასკნელის გარდაცვალების შემდეგ, ფლობს მოპასუხე რ. ქ-ოვი. მოსარჩელე გ. ა-ოვი და მისი დები კ. და გ., რომლებიც მემკვიდრედ სცნო სასამართლომ ისე, რომ სამემკვიდროს მიღების ვადა არ გაუგრძელებია, ცხოვრობენ სხვაგან, მოსარჩელე გ. ა-ოვი _ იმავე სოფელში, სადაც მდებარეობს სადავო სახლი, ხოლო კ. და გ. ქ. ბაქოში.
ასევე იურიდიულად არ არის დასაბუთებული, მიწის ნაკვეთი რატომ მიიჩნია სასამართლომ 1993 წელში გარდაცვლილ მ. ა-ოვის საკუთრებად და შესაბამისად სამკვიდრო მასად, მაშინ როდესაც სამოქალაქო კოდექსის 1513-ე მუხლის თანახმად ფიზიკურ პირთა კანონიერ სარგებლობაში არსებული მიწის ნაკვეთები, რომლებზედაც ინდივიდუალური სახლებია გაშენებული, სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებიდან ითვლება ამ პირთა საკუთრებად. სამოქალაქო კოდექსი ამოქმედდა 1997 წლის 25 ნოემბრიდან. ამ დროისათვის მიწის კანონიერი მოსარგებლე იყო 1999 წლის 15 ივნისს გარდაცვლილი ხ. ა-ოვა და რ. კ-ოვი, რომელიც სადავო სახლის მესაკუთრე იყო 1996 წლიდან, ხოლო მ. ა-ოვი, რომლის კომლსაც სარგებლობაში ჰქონდა ამჟამად სადავო მიწის ნაკვეთი, გარდაიცვალა 1993 წელს, მაშინ მოქმედი მიწის კოდექსის თანახმად მიწა არ იყო აწ გარდაცვლილ მ. ა-ოვის საკუთრება და იგი არ წარმოადგენდა სამემკვიდრეო ქონებას.
აღნიშნულიდან გამომდინარე სააპელაციო სასამართლოს განჩინება იურიდიულად დაუსაბუთებელია, რაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის “ა” პუნქტის თანახმად, კასაციის აბსოლუტური საფუძველია და იგი გაუქმებულ უნდა იქნეს.
სარეზოლუციო ნაწილი:
საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
რ. ქ-ოვის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.
გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2000 წლის 12 დეკემბრის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.
საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
