გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3კ/322 25 მაისი, 2001 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. წიქვაძე (თავმჯდომარე),

მ. გოგიშვილი, რ. ნადირიანი

დავის საგანი – ფულადი ვალდებულების შესრულება.

აღწერილობითი ნაწილი:

1997 წლის 11 თებერვალს შპს “ა.” სარჩელი აღძრა თბილისის დიდუბის რაიონის სასამართლოში, სადაც საქმე წარმოებით შეწყდა, როგორც სასამართლოს არაქვემდებარე.

1997 წლის 30 მაისს შპს “ა.” სარჩელი აღძრა საქართველოს უზენაეს საარბიტრაჟო სასამართლოში, რომელმაც 1997 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილებით დააკმაყოფილა სარჩელი და სახელმწიფო ჰოლდინგურ კომპანია “ს.” დააკისრა 19795 ტ. დიზელის საწვავის ნატურით დაბრუნება. საარბიტრაჟო სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება ზედამხედველობის წესით შეტანილი პროტესტის საფუძველზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრეზიდიუმმა 1999 წლის 26 თებერვლის დადგენილებით გააუქმა და საქმე ხელახალი განხილვისათვის გადაუგზავნა თბილისის საოლქო სასამართლოს. მოსარჩელის დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში მითითებულია, რომ 1991 წლის ნოემბერ-დეკემბერში აზერბაიჯანიდან ხაშური-ბათუმის მაგისტრალური ნავთობპროდუქტსადენის სამმართველოში საზღვარგარეთ საექსპორტოდ გასაგზავნად შეტანილი “ა.” კუთვნილი 19021 ტონა სადიზელო საწვავი გახარჯული იქნა მოპასუხის მიერ სახალხო მეურნეობის საჭიროებისათვის, 1992 წლის საგაზაფხულო სამუშაოების ჩასატარებლად. დავალიანება კი, მიუხედავად აღებული სახელშეკრულებო ვალდებულებისა, მოპასუხის მიერ არ იქნა დაფარული. მოსარჩელემ მიუთითა სახელმწიფო კონცერნ “ს.” და საშენმასალათა სამრეწველო კომერციულ გაერთიანებას “კ. 3” შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებაზე, რომლის მიხედვით ,,ს.” ხელშეკრულებით შეძენილ სხვადასხვა მარკის ავტობენზინს და სადიზელო საწვავს აწვდის აზერბაიჯანიდან “კ. 3”, რომელიც, თავის მხრივ, თანამშრომლობდა ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანასთან.

მოსარჩელე მიუთითებდა, სახელმწიფო კონცერნი “ს.” წერილობით ცნობს, რომ საექსპორტო სადიზელო საწვავი, რომელიც 1991 წლის დეკემბერში გადაიტვირთა ხაშური-ბათუმის მაგისტრალურ ნავთობპროდუქტების სამმართველოს მისამართით და ეკუთვნოდა ,,კ. 3’’, გახარჯული იქნა რესპუბლიკის სახალხო მეურნეობის საჭიროებისათვის.

გაერთიანებამ ,,კ. 3’’ წერილობით მიმართა საქართველოს მთავრობას, რომ მიეღო სათანადო ზომები სახელმწიფო კონცერნ “ს.” მიერ “კ. 3” კუთვნილი საექსპორტო სადიზელო საწვავის ასანაზღაურებლად, რომელიც გახარჯული იქნა რესპუბლიკის სახალხო მეურნეობის საჭიროებისათვის. საკითხის განხილვა და წინადადებების წარდგენა დაევალა საქართველოს პრემიერ-მინისტრის მოადგილესა და კონცერნის თავმჯდომარეს.

“კ. 3” მიმართ წარმოშობილი დებიტორული დავალიანების დაფარვაზე სამთავრობო გადაწყვეტილების მისაღებად სახელმწიფო კონცერნ “საქნავთობპროდუქტმა” წერილით მიმართა საქართველოს რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრ ო. ფ-ას.

მოსარჩელე ყურადღებას ამახვილებდა იმ გარემოებაზე, რომ 1995 წლის 1 მარტიდან 1996 წლის 20 დეკემბრამდე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტის წარმოებაში იმყოფებოდა სისხლის სამართლის საქმე ა. ა-ძის მიმართ, რომელიც იყო “კ. 3” დირექტორი და ამჟამად არის მისი უფლებამონაცვლე შპს “ა.” დირექტორი. საგამოძიებო ორგანოს დადგენილებით სისხლის სამართლის საქმე წარმოებით შეწყდა 1996 წლის 20 დეკემბერს დანაშაულის შემადგენლობის არ არსებობის გამო.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო. მან მიუთითა, რომ შპს “ა.’’ არ შეიძლება იყოს “კ. 3” უფლებამონაცვლე. შპს “ა.’’ შეიქმნა დამოუკიდებლად და როგორც მისი წესდებიდან ჩანს, მასზე “კ. 3’’ არავითარი ქონებრივი უფლებები და მოვალეობები არ გადასულა. მოპასუხე მიუთითებდა, რომ აზერბაიჯანის რკინიგზის ტვირთის მიღების ქვითრებით დადასტურებულია, რომ 1991 წლის 21-31 დეკემბერს ახალი ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის მიერ საექსპორტო დიზელის საწვავი გაეგზავნა ხაშურის მაგისტრალური ნავთობპროდუქტესადენის სამმართველოს და არა “კ. 3”. “კ. 3” და ახალი ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანას შორის 1991 წლის 21 დეკემბერს გაფორმდა ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით ქარხანას 20000 ტონა სადიზელო საწვავი უნდა მიეწოდებინა “კ. 3” ხაშურში 1992 წლის განმავლობაში. ე.ი. 1991 წლის 21-31 დეკემბერს მიწოდებული საწვავი არ ეკუთვნოდა “კ. 3”. მოპასუხე ეჭვს გამოთქვამდა, რომ “ს.” ერთ-ერთი ხელმძღვანელ კ-ძეს და ა. ა-ძეს შორის არსებობდა დანაშაულებრივი გარიგებანი. Aამასთან, მოპასუხემ შეიტანა შეგებებული სარჩელი, რომლითაც მოითხოვა შპს ,,ა.’’ მის სასარგებლოდ 6338620 ლარისა და 635500 აშშ დოლარის დაკისრება და ,,კ. 3’’ შპს ,,ა.’’ რეორგანიზაციის შესახებ სამგორის რაიონის გამგეობის განკარგულების გაუქმება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 1999 წლის 17 სექტემბრის გადაწყვეტილებით შპს “ა.” სარჩელი არ დაკმაყოფილდა სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო. ამავე გადაწყვეტილებით ხანდაზმულობის გამო უარი ეთქვა ასევე “ს.” შემხვედრ სარჩელს შპს “ა.” მიმართ 6.338.620 ლარისა და 638.500 აშშ დოლარის გადახდევინების და “კ. 3” შპს “ა.” რეორგანიზაციაზე სამგორის რაიონის გამგეობის განკარგულების გაუქმების შესახებ. კოლეგიის აღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მხოლოდ შპს “ა.”.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2000 წლის 8 მარტის განჩინებით საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საოლქო სასამართლოს კოლეგიის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს. უზენაესი სასამართლოს პალატამ მიუთითა, რომ კოლეგიას საერთოდ არ უმსჯელია მოსარჩელის მიერ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გაშვების მიზეზებზე, იმ გარემოებაზე, რომ სახელმწიფო კონცერნი აღიარებდა ვალის არსებობას, რის შემდეგაც მხარეები ურთიერთშეთანხმებით ახდენდნენ ვალის გადახდის ვადის გადაწევას, პრობლემის მოსაგვარებლად მთავრობა იღებდა ვალდებულებას ვალის დაფარვაზე. ამასთან, ა-ძე იმყოფებოდა პატიმრობაში და მიმდინარეობდა გამოძიება.

შპს “ს.” საოლქო სასამართლოში საქმის განხილვისას უარი თქვა შეგებებულ სარჩელზე. მან განცხადება შეიტანა ისანი-სამგორის რაიონულ სასამართლოში ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო სამგორის რაიონის სასამართლოს 1998 წლის 1 ივლისის გადაწყვეტილების იმ ნაწილში ბათილად ცნობის შესახებ, რომლითაც შპს “ა.” მიჩნეულია “კ. 3” სამართალმემკვიდრედ, ხოლო სამგორის რაიონის გამგეობის ¹ 77 განკარგულება, “კ. 3” შპს “ა.” რეორგანიზაციის შესახებ, კანონიერად.

შპს “ა.” დაზუსტებული სარჩელით მოითხოვა 19.021 ტონა ნავთობის დაბრუნება ნატურით ან მისი ღირებულების 4 755 260 აშშ დოლარის ექვივალენტის ეროვნულ ვალუტაში გადახდევინება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2000 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილებით შპს “ა.” სარჩელი დაკმაყოფილდა.

კოლეგიამ დადგენილად მიიჩნია, რომ მხარეებს შორის საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის დავალების საფუძველზე 1991 წლის 7 ივნისს დადებულ იქნა ხელშეკრულება. ამასთან, ახალი ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანასა და “კ. 3” შორის 1991 წლის 24 ოქტომბერს გაფორმებული ხელშეკრულების თანახმად ქარხანამ იკისრა ვალდებულება “კ. 3” 1991 წლის ბოლომდე მიეწოდებინა 20000 ტ. დიზელის საწვავი და 3000 ტონა სხვა ნავთობპროდუქტი. ანგარიშსწორება მხარეებს შორის წინასწარი გადახდის წესით განხორციელდა. მიწოდება მოხდა ცისტერნებით ხაშურში.

ხაშურის მაგისტრალური ნავთობპროდუქტსადენის სამმართველოს მიერ მატერიალურ ფასეულობათა აღრიცხვის შესახებ შევსებული ფორმის მიხედვით, რომელიც ხელმოწერილია სამმმართველოს უფროსისა და მთავარი ბუღალტრის მიერ და დამოწმებულია მრგვალი ბეჭდით, ბაქოდან გამოგზავნილ იქნა “კ. 3” დიზელის საწვავი.… აღნიშნული ზედდებულით ხაშურის სამმართველოში შესული ვაგონ-ცისტერნების რაოდენობამ შეადგინა 324, წონით 19021 ტონა.

კოლეგიამ დაადგინა, რომ ახალი ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის 1992 წლის 12 თებერვლის ¹ 201 ანგარიშფაქტურის თანახმად “კ. 3”-თვის 1991 წლის დეკემბერში გადაიტრვითა 20 292 ტონა დიზელის საწვავი. ანგარიშფაქტურის მიხედვით გადამხდელი არის “კ. 3”, ხოლო თანხის მიმღები ახალი ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა. ანგარიშფაქტურაში ასახულია მხარეთა საბანკო რეკვიზიტები.

Kკოლეგია, ასევე, მიუთითებს, რომ კონცერნი “ს.” წერილებით აღიარებს, რომ საწვავი, რომელიც 1991 წლის დეკემბერში გადაიტვირთა ხაშური-ბათუმის მაგისტრალურ ნავთობსადენისაკენ, ეკუთვნოდა “კ. 3” და გახარჯული იქნა რესპუბლიკის სახალხო მეურნეობის საჭიროებისათვის.

კოლეგიამ ასევე დაადგინა, რომ მხარეებს შორის 1992 წლის 25 თებერვალს გაფორმებულ იქნა ახალი ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით “ს.” აიღო ვალდებულება, ელ. ენერგიის მიწოდების სტაბილიზაციის შემთხვევაში გადაექაჩა ბათუმში დარჩენილი საექსპორტო დიზელის საწვავი, რომელიც ეკუთვნოდა “კ. 3” და ბათუმის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის ამუშავების შემდეგ აღედგინა სახალხო მეურნეობაში გამოყენებული დიზელის საწვავი რესპუბლიკის რესურსებიდან.

კოლეგია მიუთითებს, რომ 1992 წლის 25 თებერვლის ხელშეკრულება იყო პირობით დადებული გარიგება და ის ელექტროენერგიის სტაბილიზაციას და ბათუმის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის არსებობას უკავშირდებოდა, რის გამოც სასარჩელო მოთხოვნაზე ხანდაზმულობის ვადის ჩვეულებრივი წესით გამოთვლა კოლეგიას მართებულად არ მიაჩნია. ასევე, საქმის სხვა გარემოებების გათვალისწინებით კოლეგიამ მიიჩნია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გაშვება საპატიოა და ვადა აღდგენილ უნდა იქნეს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 84-ე მუხლის საფუძველზე.

კოლეგიის გადაწყვეტილებით შპს “ს.” შპს “ა.” სასარგებლოდ დაეკისრა 4755 250 დოლარის გადახდა.

შპს “ს.” საკასაციო საჩივარში მიუთითებს, რომ საოლქო სასამართლოს კოლეგიამ განხილვის გარეშე დატოვა მთავარი საკითხი, სამგორის რაიონის გამგეობის 1993 წლის 19 აგვისტოს ¹745 განკარგულების კანონიერების საკითხი და დაარღვია საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის 1991 წლის 5 აპრილის “საქართველოს ტერიტორიაზე საწარმოების, ფილიალების რეგისტრაციის შესახებ” დადგენილების მე-10 მუხლი. კასატორი მოითხოვს საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებას.

სამოტივაციო ნაწილი:

პალატა, საქმის მასალების შესწავლითა და მხარეთა განმარტებების მოსმენით მივიდა დასკვნამდე, რომ შპს “ს.” საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

როგორც საქმის მასალებიდან ირკვევა, მოპასუხემ შეგებებულ სარჩელზე თანხის ნაწილში უარი განაცხადა, ხოლო შპს ,,ა.” რეგისტრაციის ნაწილში მოითხოვა საქმის გამოყოფა და ამ საკითხის გადაწყვეტამდე საქმის წარმოების შეჩერება. თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2000 წლის 13 აპრილის განჩინებით ცალკე წარმოებად გამოიყო შპს ,,ს.” მოთხოვნა ქ. თბილისის სამგორის რაიონის გამგეობის 1993 წლის 19 აგვისტოს ¹ 745 განკარგულების გაუქმების თაობაზე და შეჩერდა საქმის წარმოება. განჩინებაზე კერძო საჩივარი შეიტანა შპს ,,ა.” წარმომადგენელმა. მან მოითხოვა, გაუქმდეს აღნიშნული განჩინება, რადგან არსებობს ქ. თბილისის სამგორის რაიონის სასამართლოს 1998 წლის 1 ივლისის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რომლითაც შპს ,,ა.” შპს ,,კ. 3” სამართალმემკვიდრედ არის ცნობილი.

შპს ,,ს.” წარმომადგენელმა კერძო საჩივრის განხილვისას წერილობით დაადასტურა, რომ მას შეაქვს განცხადება ახლად აღმოჩენილ გარემოებეთა გამო ქ. თბილისის სამგორის რაიონის სასამართლოს 1998 წლის 1 ივლისის გადაწყვეტილების ბათილად ცნობისა და საქმის წარმოების განახლების შესახებ. აღნიშნულით მას სადაოდ არ გაუხდია კერძო საჩივრის ავტორის განცხადება, რომ არსებობს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება შპს ,,ა.” უფლებამონაცვლეობის საკითხზე და ამ გადაწყვეტილებას მოცემულ შემთხვევაში აქვს პრეიუდიციული ძალა. როგორც საოლქო სასამართლოს კოლეგიის გადაწყვეტილებიდან ირკვევა, შპს ,,ს.” ისანი-სამგორის რაიონულ სასამართლოში შეიტანა განცხადება სასამართლოს 1998 წლის 1 ივლისის გადაწყვეტილების ბათილად ცნობის შესახებ, რომლითაც შპს ,,ა.” მიჩნეულია ,,კ. 3” სამართალმემკვიდრედ, ხოლო სამგორის რაიონის გამგეობის განკარგულება ,,კ. 3” შპს ,,ა.” რეორგანიზაციის შესახებ” კანონიერად და ამ საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილება გამოტანილი არ არის.

აღნიშნულის გამო, პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის პრეტენზიას, რომელიც შპს ,,ა.” უფლებამონაცვლეობის საკითხს ეხება.

საქმეზე წარმოდგენილია ქ. თბილისის სამგორის რაიონის სასამართლოს 1998 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, რომლითაც შპს “ა.”, როგორც “კ. 3” სამართალმემკვიდრეს, დაეკისრა 56113 ლარის გადახდა.

სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებებით დადგენილია, რომ შპს “ა.” არა მხოლოდ გამგეობის 1993 წლის 19 აგვისტოს განკარგულების და რეგისტრაციის შესახებ სასამართლოს დადგენილების თანახმად წარმოადგენდა “კ. 3” უფლებამონაცვლეს, არამედ პრაქტიკულად მას უხდებოდა, როგორც მის კრედიტორებთან ისე დებიტორებთან ურთიერთობა და ზოგ შემთხვევაში ვალების გადახდაც.

თბილისის სამგორის რაიონის გამგეობის 1993 წლის 19 აგვისტოს განკარგულებით ნავთობის მომპოვებელი, გადამამუშავებელი, მომწოდებელი და რეალიზატორი ორგანიზაციების კომერციული ასოციაცია “კ. 3” რეორგანიზებულ იქნა შპს “ა.”, ხოლო შემდეგში შპს “ა.” რეგისტრაციის შესახებ სასამართლოს დადგენილებით შპს “ა.” რეგისტრირებულია, როგორც ასოციაცია “კ. 3” უფლებამონაცვლე და აღნიშნული აქტები კანონიერ ძალაშია.

საოლქო სასამართლოს კოლეგიამ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2000 წლის 8 მარტის განჩინების თანახმად სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 84-ე მუხლის მეორე ნაწილის საფუძველზე კანონის მოთხოვნათა დაცვით საპატიოდ ცნო სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გაშვება.

კოლეგიის მიერ დადგენილია და თვით მხარეთა შორის არსებულ 1992 წლის 25 თებერვლის ხელშეკრულებაში დაფიქსირებულია, რომ მხარეთა ურთიერთვალდებულების შესრულებას ხელს უშლიდა ელექტროენერგიის ხშირი გამორთვები და დაბალი ძაბვა, ასევე, ბათუმის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის არასტაბილური მუშაობა. ამასთან, არსებული დავალიანების დაფარვაზე ცალკეულ ღონისძიებებს ახორციელბდა თვით საქართველოს მთავრობა. გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ შპს “ა.” დირექტორის ა-ძის მიმართ, რომელიც იყო “კ. 3” დირექტორიც, აღძრული იყო სისხლის სამართლის საქმე და იგი იმყოფებოდა პატიმრობაში. საქმე ა-ძის მიმართ შეწყდა 1996 წლის 20 დეკემბერს დანაშაულის შემადგენლობის არარსებობის გამო.

აღნიშნულის გათვალისწინებით, პალატა თვლის, რომ ხანდაზმულობის ვადის გაშვების მიზეზები კოლეგიის მიერ კანონის საფუძველზე დასაბუთებულად არის ცნობილი საპატიოდ.

საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ შპს “ს.” თანხის დაკისრებით თანხა ეკისრება საქართველოს სახელმწიფოს. სასამართლოს გადაწყვეტილების მოქმედების სუბიექტური საზღვრები შეზღუდულია იმ პირებით, რომლებიც საქმეში მოპასუხეს და მოსარჩელეს წარმოადგენდნენ. მოცემულ საქმეზე მოპასუხეა შპს “ს.”, რომელიც კერძო სამართლის იურიდიულ პირს წარმოადგენს და არა სახელმწიფო.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი სხვა გარემოებები კასატორს სადაოდ არ გაუხდია. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლო თვლის, რომ კოლეგიის გადაწყვეტილება კანონიერია და მისი გაუქმების იურიდიული საფუძველი არ არსებობს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

შპს “ს.” საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს. მოცემულ საქმეზე უცვლელი დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2000 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება.

შპს “ს.” დაეკისროს სახელმწიფო ბაჟის გადახდა 5000 ლარის ოდენობით.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.