გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3კ/467-01 27 ივნისი, 2001 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. წიქვაძე (თავმჯდომარე)

ლ. გოჩელაშვილი, რ. ნადირიანი

სარჩელის საგანი: ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მიწოდებული პროდუქციის ღირებულების, პირგასამტეხლოს და მიყენებული ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

2000 წლის 20 აპრილს “ს. ი. ს. ფ.” მოპასუხე სს “ლ. გ.” წინააღმდეგ განცხადებით მიმართა ქ.თბილისის საოლქო სასამართლოს დავალიანების გადახდევინების შესახებ საქმის გამარტივებული წესით განხილვის თაობაზე გადახდის ბრძანების გაცემასთან დაკავშირებით.

განმცხადებლის მოსაზრებით მხარეებს შორის დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად მიწოდებული ბენზინის ღირებულების გადაუხდელობამ, პირგასამტეხლოს და აშშ დოლართან მიმართებაში ლარის კურსის ცვლილების ჩათვლით, შეადგინა 538602,16 ლარი.

2000 წლის 27 აპრილს თბილისის საოლქო სასამართლოს მიერ გაცემულ იქნა ბრძანება მოთხოვნილი თანხის გადახდის შესახებ.

მითითებული გადახდის ბრძანებასთან დაკავშირებით მოპასუხემ 2000 წლის 18 მაისს (იმ მოტივით, რომ არ ცნო ბრძანება) შეიტანა შესაგებელი.

განმცხადებელმა მიიჩნია, რომ საოლქო სასამართლომ ნაცვლად 212647,42 ლარისა, მას შეცდომით გადასახდელად დააკისრა 538602,16 ლარი და მოითხოვა საქმის წარმოებით შეწყვეტა.

საქმის განხილვის პროცესში საოლქო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მოპასუხე სს “ლ. გ.” შუამდგომლობა მოპასუხის შეცვლისა და ამ საქმეზე მოპასუხედ შპს “მ.” ჩაბმის შესახებ იმ მოტივით, რომ სს “ლ. გ.” და შპს “მ.” შორის უფლების და ვალდებულებების გადაცემის შესახებ ხელშეკრულება გაფორმებული იყო მოთხოვნის მფლობელის თანხმობის გარეშე.

საოლქო სასამართლოს 2001 წლის 7 თებერვლის გადაწყვეტილებით შპს “ს. ი. ს. ფ.” სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. სააქციო საზოგადოება “ლ. გ.” შპს “ს. ი. ს. ფ.” სასარგებლოდ გადასახდელად დაეკისრა 324013,42 ლარი შემდეგი საფუძვლებით:

საოლქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ “ს. ი. ს. ფ.” და შპს “ლ. გ.” შორის 1998 წლის 25 აპრილს დაიდო ხელშეკრულება ბენზინის ნასყიდობის შესახებ.

შპს “ი. ს. ფ.” მიერ მიწოდებული პროდუქციის საფასურად სს “ლ. გ.” მიერ გადახდილ იქნა 106800 ლარი. გადაუხდელობამ შეადგინა 212328,42 ლარი, პირგასამტეხლომ კი ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე (საქონლის მიღებიდან 30 დღის გასვლის შემდეგ) 0,1% გაანგარიშებით საერთო ჯამში შეადგინა 223370 ლარი, რაც სამოქალაქო კოდექსის 420-ე მუხლის საფუძველზე სასამართლომ შეამცირა 111685 ლარამდე და საბოლოოდ გადასახდელად დააკისრა 324013,42 ლარი.

საოლქო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხის მოსაზრება პირგასამტეხლოს 0,1% გადახდის წესის შესახებ და მიუთითა, რომ ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირგასამტეხლოს ოდენობა დაწესებული იყო ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 0,1% ოდენობით, მაგრამ არაუმეტეს 0,1 პროცენტისა.

საოლქო სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის მოთხოვნა უცხოურ ვალუტასთან მიმართებაში ლარის კურსის ცვლილების შესაბამისად თანხების გადასახდელად დაკისრების შესახებ იმ საფუძვლით, რომ სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლი ითვალისწინებდა ფულის ნიშნის ნომინალური ღირებულების ცვლილების დროს ფულის კურსის შეცვლას (რასაც ადგილი არ ჰქონია) და არა ფულის სავალუტო კურსის ცვლილებას.

2001 წლის 6 აპრილს შპს “ს. ი. ს. ფ.” და სს “ლ. გ.” საკასაციო საჩივრებით მიმართეს საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.

შპს “ს. ი. ს. ფ.” საკასაციო საჩივრით მოითხოვა გადაწყვეტილების ნაწილობრივ შეცვლა და მოპასუხისათვის გადასახდელად 538602,16 ლარის დაკისრება შემდეგი საფუძვლებით:

1. კასატორს დაუსაბუთებლად მიაჩნია საოლქო სასამართლოს მიერ სამოქალაქო კოდექსის 420-ე მუხლის შესაბამისად პირგასამტეხლოს 223370 ლარის - 111685 ლარამდე შემცირება.

2. მისივე მოსაზრებით, საოლქო სასამართლომ არ გაითვალისწინა მათი მოთხოვნა მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესახებ, რაც წარმოიშვა გადაუხდელობის გამო ლარის კურსის დოლართან მიმართებაში ცვლილების შედეგად. მოცემულ შემთხვევაში, კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორი განმარტება მისცა სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლს.

სს “ლ. გ.” საკასაციო საჩივრით მოითხოვა საოლქო სასამართლოს მიერ ამ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმება და რეალური თანხის (ძირითადი თანხის - 212328,42 ლარისა და პირგასამტეხლოს – 319 ლარის, “მ.” გადასახდელად დაკისრება შემდეგი საფუძვლებით:

1. კასატორს მიაჩნია, რომ საოლქო სასამართლომ სათანადო შეფასება არ მისცა მის მიერ წარმოდგენილ წერილობით მტკიცებულებას იმის შესახებ, რომ მოცემულ საქმეზე მოვალე, ანუ მოპასუხე შეიძლება ყოფილიყო მხოლოდ “მ.”.

2. მისი მოსაზრებით საოლქო სასამართლომ არასწორად განმარტა ხელშეკრულების 6.6 პუნქტში მითითებული სიტყვები “მაგრამ არაუმეტეს 0,1%”. მას მიაჩნია, რომ ხელშეკრულებაში ზემოთ მითითებული განსაზღვრავს პირგასამტეხლოს საერთო ოდენობის ზღვარს და იგი შესაბამისად არ შეიძლება სცილდებოდეს გადაუხდელი თანხის 0,1% არა ყოველ გადაცილებულ დღეზე, არამედ მხოლოდ ერთი დღის 0,1%.

3. კასატორმა ასევე მოითხოვა საოლქო სასამართლოს 2000 წლის 16 ივნისის განჩინებით მის მიერ შეტანილი კერძო საჩივრის განხილვა და მითითებული განჩინების გაუქმება. ამ განჩინებით არ დაკმაყოფილდა მისი შუამდგომლობა საქმის შეწყვეტის შესახებ. მას მიაჩნია, რომ საოლქო სასამართლომ არასწორად უთხრა უარი საქმის შეწყვეტის მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე. მისი მოსაზრებით, მოცემული დავის საქმეზე არსებობს კანონიერ ძალაში შესული 2000 წლის 29 თებერვლის გადაწყვეტილება (მითითებული გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა შპს “ი. ს. ფ.” განცხადება სს “ლ. გ.” მიმართ, გაკოტრების საქმის წარმოების გახსნის შესახებ) და საოლქო სასამართლო უფლებამოსილი არ იყო იმავე მხარეებს შორის იმავე საქმეზე ხელმეორედ განეხილა დავა.

4. დამატებითი საკასაციო საჩივრით კასატორმა მოითხოვა მისთვის დავალიანების საერთო თანხის _ 212966 ლარის გადასახდელად დაკისრება.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა განმარტებანი და მიაჩნია, რომ შპს “ს. ი. ს. ფ.” საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

1. მცდარია კასატორის მოსაზრება იმის შესახებ, რომ თითქოს საოლქო სასამართლომ ვერ დაასაბუთა პირგასამტეხლოს – 223 370 ლარის 111685 ლარამდე შემცირების კანონიერება.

სამოქალაქო კოდექსის 420-ე მუხლის შესაბამისად, სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო.

შეუსაბამოდ მაღალ პირგასამტეხლოში კანონი იმას კი არ გულისხმობს, რომ პირგასამტეხლოს პროცენტული ოდენობა თავიდანვე შეუსაბამოდ მაღალი თუ იქნებოდა, მხოლოდ ეს გახდებოდა მისი შემცირების საფუძველი, არამედ იმასაც, რომ შეუსაბამოდ მაღალ პირგასამტეხლოდ შეიძლება პირგასამტეხლო იქცეს ვალდებულების შესრულების პროცესშიც. ორივე შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია შეამციროს “შეუსაბამოდ მაღალი” პირგასამტეხლო, როცა ამას საჭიროებს მოვალის ინტერესები. ასეთ გადაწყვეტილებას სასამართლო იღებს არა მარტო ქონებრივი, არამედ ყველა პატივსადები ინტერესის გათვალისწინებით, ანუ სასამართლოს შეუძლია პირგასამტეხლოს სამართლიანი შემცირება.

ასეთ შემთხვევაში, ვინაიდან პირგასამტეხლო _ 223370 ლარი გაცილებით აღემატებოდა ძირითად დავალიანებას _ 212328,42 ლარს, საოლქო სასამართლოს მიერ პირგასამტეხლოს შემცირება სამართლიანი და საფუძვლიანიცაა.

2. არასწორია კასატორ შპს “ს. ი. ს. ფ.” მოსაზრება იმის შესახებ, რომ თითქოს საოლქო სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლის შესაბამისად არ გაითვალისწინა მათი მოთხოვნა მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესახებ, რაც წარმოიშვა ლარის კურსის დოლართან მიმართებაში ცვლილების შედეგად.

პალატას მიაჩნია, რომ კასატორის მითითება სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლზე დაყრდნობით, ინფლაციის გათვალისწინებით ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნაზე, უსაფუძვლოა, რადგან ამ მუხლში მითითებულია, რომ, თუ გადახდის ვადის დადგომამდე გაიზარდა ან შემცირდა ფულის ერთეული (კურსი) ან შეიცვალა ვალუტა, მოვალე ვალდებულია გადაიხადოს იმ კურსით, რომელიც შეესაბამება ვალდებულების წარმოშობის დროს. ვალუტის შეცვლისას გადაცვლით ურთიერთობებს საფუძვლად უნდა დაედოს ის კურსი, რომელიც ვალუტის შეცვლის დღეს არსებობდა ფულის ამ ერთეულებს შორის.

მითითებული კანონის მოთხოვნიდან გამომდინარე ფულის ერთეულის გაზრდა ან შემცირება თავისთავად გულისხმობს ფულის რეფორმას, რაც ფულის სისტემის განმტკიცებისათვის გატარებული სახელმწიფო საკანონმდებლო აქტია, რომლის შედეგად ქვეყანაში ფულის მოქმედი სისტემიდან სხვა სისტემაზე გადასვლა ხდება. ამ დროს მიმოქცევიდან ამოიღება გაუფასურებული ფული და მის ადგილს იკავებს ახალი ფული, იცვლება ფულის ერთეული ან მისი ოქროს შემცველობა, რის შემდეგ დგინდება ფულადი ერთეულის, ფულის ნიშნის ფორმა და ეროვნული ვალუტის კურსი. ფულის კურსი კი ნიშნავს ერთი ქვეყნის ფულის ერთეულის ღირებულებას, გამოხატულს სხვა ქვეყნის ფულის ერთეულით.

ფულის კურსის დადგენა გაიგივებულია მის კოტირებასთან, რაც უცხოური ვალუტის საბირჟო ფასების დადგენას ნიშნავს. ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ ვალუტის შეცვლა გულისხმობს ქვეყანაში არსებული ფულის ნიშნის შეცვლას.

აღიარებული პრაქტიკით ფულადი ვალდებულებების შესრულების დროს მოქმედებს ეგრეთწოდებული ნომინალური პრინციპი, ე.ი. პრინციპი იმის შესახებ, რომ ვალი ნომინალურად იმ თანხაში უნდა დაიფაროს, რომლის შესაბამისადაც იყო დადებული ხელშეკრულება.

პალატა თვლის, რომ ფულადი ვალდებულების შესრულების დროს სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლის გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა ადგილი აქვს დენომინაციას, ანუ ფულის ერთეულის (კურსის) გაზრდას ან შემცირებას, ასევე, ვალუტის შეცვლას და ეროვნული ვალუტის ჰიპერინფლაციას. მაგალითად, დენომინაცია განიცადა საბჭოთა კავშირის დროს მანეთმა, როდესაც 10 მანეთის ნომინალი შეიცვალა 1 მანეთის ნომინალით. ვალუტის შეცვლას ადგილი ჰქონდა მაშინ, როცა რუსული რუბლი შეიცვალა კუპონით, ხოლო შემდეგ კუპონი - ლარით.

რაც შეეხება ჰიპერინფლაციას, აღნიშნული თავისთავად ნიშნავს საქონლის ფასებისა და მიმოქცევაში არსებული ფულის მასის უაღრესად სწრაფ ზრდას, რომელიც იწვევს ფულადი ერთეულის მკვეთრ გაუფასურებას, საგადამხდელო ბალანსის მოშლას და ნორმალური სამეურნეო კავშირების დარღვევას. ამ დროს მიმოქცევის სფეროში სახელმწიფო უშვებს დიდი რაოდენობის ფულს, რომელიც რეალურ საქონელბრუნვის საჭიროებას აღემატება, რასაც მოსდევს ფულის კურსის მკვეთრი გაუარესება, ოქროს საბაზრო ფასების ზრდა.

ვინაიდან ქართულ ეროვნულ ვალუტის – ლარის მიმართ ზემოთ მითითებულ პროცესებს არ ჰქონია ადგილი, ფულადი ვალდებულებების შესრულების დროს დაუშვებელია სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლის გამოყენება.

ამ მუხლის გამოყენება დაუშვებელია ასევე ფულის კურსის ნორმალური გაუარესების დროს, რადგან აღნიშნული პროცესი ყველა ქვეყანაში აღინიშნება. ლარის კურსის დაცემის კრიტერიუმად არ შეიძლება აღებულ იქნეს რომელიმე უცხოურ ვალუტასთან შეფარდება, რადგან როგორც ცნობილია, ლარის კურსი უცხოურ ვალუტასთან შეფარდებაში მერყეობს, ზოგი ქვეყნის ვალუტასთან შეფარდებაში მცირდება, მაგრამ ზოგიერთი ქვეყნის ვალუტასთან მიმართებაში იზრდება.

სამოქალაქო კოდექსის 383-ე მუხლის მიხედვით, ფულადი ვალდებულება გამოიხატება ეროვნულ ვალუტაში. მხარეებს შეუძლიათ ვალდებულება დაადგინონ უცხოურ ვალუტაშიც, თუ კანონით ეს აკრძალული არ არის. მართალია, კანონით აკრძალული არაა ფულადი ვალდებულება მხარეებმა დაადგინონ აშშ დოლარით ან აშშ დოლართან შეფარდებაში, მაგრამ ფულადი ვალდებულება აშშ დოლარით გადახდაში ან დოლართან მიმართებაში გადახდით რომ გამოიხატოს, აუცილებელია ასეთი ვალდებულების შესახებ მხარეებს თავიანთი ნება დაფიქსირებული ჰქონდეთ ხელშეკრულებაში.

მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში, ვინაიდან მხარეებს ხელშეკრულებაში ვალდებულებები დაფიქსირებული აქვთ მხოლოდ ეროვნულ ვალუტაში და ეროვნულ ვალუტას ინფლაცია არ განუცდია, გადახდაც ლარით უნდა მოხდეს.

საკასაციო პალატა ასევე ვერ გაიზიარებს კასატორ სს “ლ. გ.” მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ თითქოს საოლქო სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები მოცემულ საქმეზე მოპასუხედ მხოლოდ “მ.” მოწვევის შესახებ.

1. სამოქალაქო კოდექსის 204-ე მუხლის შესაბამისად, თუ ვალის გადაკისრების შესახებ შეთანხმდნენ მესამე პირი და მოვალე, მაშინ გადაკისრების ნამდვილობა დამოკიდებულია მოთხოვნის მფლობელის თანხმობაზე.

მართალია, სს “ლ. გ.” მიერ წარმოდგენილ იქნა შეთანხმების ქსეროასლი მოთხოვნის მფლობელსა და მოვალეს შორის, ვალის მესამე პირზე გადაკისრების შესახებ, მაგრამ აღნიშნული გარემოების ნამდვილობა უარყო შპს “ს. ი. ს. ფ.”, ხოლო სს “ლ. გ.” სასამართლოს ვერ წარუდგინა შეთანხმების დედანი. წარმოდგენილი ქსეროასლით კი ვალის გადაკისრების შესახებ შეთანხმების ნამდვილობა სრულიად სამართლიანად არ გაიზიარა საოლქო სასამართლომ და საქმეში მოპასუხედ “მ.” ჩაბმაზე სწორად უთხრა უარი სს “ლ. გ.”.

2. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ არასწორია კასატორ სს “ლ. გ.” მიერ ხელშეკრულების 6.6 პუნქტში მითითებული სიტყვების “მაგრამ არაუმეტეს 0,1%-სა” იმგვარი განმარტება, თითქოს ამით ხელშეკრულებაში მითითებული პირგასამტეხლოს ოდენობა, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 0,1% ოდენობით, მცირდებოდეს მხოლოდ ერთ დღემდე. მოცემულ შემთხვევაში საოლქო სასამართლომ სწორად განმარტა ხელშეკრულების მითითებული ნაწილი, ამ საკითხის განმარტების დროს, ასევე, სწორად გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 52-ე მუხლი.

3. აშკარად უსაფუძვლოა კასატორ სს “ლ. გ.” მოთხოვნა მოცემული საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ იმ მოტივით, რომ თითქოს იმავე საგანზე, იმავე მხარეებს შორის არსებობს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება (კასატორი მიუთითებს ქ. თბილისის ვაკე-საბურთლოს რაიონული სასამართლოს 2000 წლის 29 თებერვლის გადაწყვეტილებაზე, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა შპს “ს. ი. ს. ფ.” განცხადება სს “ლ. გ.” მიმართ გაკოტრების საქმის წარმოების გახსნის შესახებ). მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით პალატას მიაჩნია, რომ არასწორია სს “ლ. გ.” მოსაზრება საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ. კასატორს არასწორად აქვს გაგებული სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 172-ე “ბ” პუნქტის შინაარსი. პირველ შემთხვევაში ინვალიდთა სპორტული ფედერაცია ითხოვდა სს “ლ. გ.” მიმართ გაკოტრების საქმის წარმოების გახსნას, რაც არ დაკმაყოფილდა, მაგრამ მეორე შემთხვევაში შპს “ს. ი. ს. ფ.” მოითხოვდა დავალიანების ანაზღაურების მიზნით გადახდის ბრძანების მიღებას ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო. მოცემულ შემთხვევაში მოდავე მხარეები ერთი და იგივე პირები არიან, მაგრამ დავის საგანია სხვადასხვა. აქედან გამომდინარე, საოლქო სასამართლოს განჩინება საქმის შეწყვეტაზე უარის თქმის შესახებ კანონიერია.

4. საკასაციო პალატამ გააანალიზა რა სს “ლ. გ.” დამატებითი საკასაციო საჩივარი, მიაჩნია, რომ იგი წინააღმდეგობაშია მისივე საკასაციო საჩივართან. თუ კი საკასაციო საჩივრით კასატორი მიუთითებდა, რომ იგი არასათანადო მოპასუხე იყო და ვალის გადახდა უნდა დაკისრებოდა “მ.”, დამატებით საკასაციო საჩივარში მიუთითა, რომ მას გადასახდელად უნდა დაკისრებოდა მხოლოდ 212966 ლარი.

საკასაციო პალატა კასატორის იმ მოსაზრებას, რომ მას მხოლოდ 212966 ლარი დაეკისროს გადასახდელად, ვერ გაიზიარებს იმიტომ, რომ ძირითად ვალთან ერთად მას გადასახდელი აქვს პირგასამტეხლო – ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 0,1%.

ამრიგად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემული საქმის განხილვის დროს კასატორთა მიერ მითითებული კანონის ნორმები საოლქო სასამართლოს არ დაურღვევია.

სარეზოლუციო ნაწილი:

პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

შპს “ს. ი. ს. ფ.” და სს “ლ. გ.” საკასაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდეს.

უცვლელად დარჩეს ამ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 7 თებერვლის გადაწყვეტილება და ამავე კოლეგიის 2000 წლის 16 ივნისის განჩინება.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.