¹ 3კ/526-01 28 სექტემბერი, 2001 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. წიქვაძე (თავმჯდომარე),

მ. გოგიშვილი, რ. ნადირიანი

დავის საგანი: დავალიანების ანაზღაურება, შედარების აქტის ბათილად ცნობა.

აღწერილობითი ნაწილი:

სს “რ.-მ” სარჩელი აღძრა სასამართლოში სს “ა.-ის” მიმართ. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ სს “ა.-ს” გააჩნია მისი დებიტორული დავალიანება მოხსენებულ ბუნებრივ აირზე 1994-1995 წლების ჩათვლით 7487748 ლარი, რასაც ადასტურებს მხარეთა შორის არსებული ურთიერთშედარების აქტი. მიუხედავად არაერთგზის შეტყობინებისა, სს “ა.-ის” მხრიდან ხსენებული დებიტორული დავალიენება არ დაფარულა, რამაც უმძიმესი მდგომარეობა შეუქმნა მოსარჩელეს. დავალიენების გადაუხდელობამ სს “რ.-ს” წარმოუქმნა ბიუჯეტის ვალი 539924 ლარი. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 1997 წლის 7 ივლისის ¹ 168 ბრძანებულების საფუძველზე დამტკიცდა გადავადადებულ თანხებზე 24% სარგებლის დარიცხვა 3 წლის პერიოდით. ამასთან, ძირითად დავალიანებას 1996 წლიდან დღემდე ერიცხება საურავი ყოველკვირეულ დღეზე 0,2%. სარჩელის შეტანის დღისათვის სს “რ.-ის” დავალიენებამ შეადგინა 2177103 ლარი, რამაც უმძიმესი ფინანსური კრიზისი შეუქმა მოსარჩელეს.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ მოითხოვა ფულადი ვალდებულების შესრულებისა და მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით მოპასუხეზე მის სასარგებლოდ 9664851 ლარის დაკისრება.

სს “ა.-მ” სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ სს “რ.-ი” არ არის სათანადო მოსარჩელე აღნიშნულ დავაზე. ვინაიდან მოსარჩელე სადავო პერიოდში იყო მხოლოდ ბუნიბრივი აირის გამტარებელი და არა მისი მესაკუთრე, მომწოდებელი. შს “ა.-ს” ბუნებრივი აირი მიეწოდებოდა თურქმენეთიდან, ამ ქვეყანასა და სს Y”ა.-ს” შორის 1994 წლის 1 ოქტომბერს გაფორმებული ხელშკერულების საფუძველზე.

მოპასუხემ განმარტა, რომ ამ ხელშეკრულების რეალიზაციის მიზნითYმან თურქმენეთის რესპუბლიკაში გააგზავნა 3,6 მილიონი დოლარის ღირებულების პროდუქცია, რომელიც უნდა ჩათვლილიყო 1994 წლის მეოთხე კვარტალში მისაწოდებელი 90 მლნ. კუბ.მ. ბუნებრივი გაზის ღირებულებაში. აღნიშნულიგან გამომდინარე და ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო სს “ა.-მ” მოითხოვა სს “რ.-ის” სარჩელზე უარის თქმა. ამასთან, მოპასუხემ, სასამართლოში წარადგინა შეგებებული სარჩელი, რომლითაც მოითხოვა 1999 წლის 5 ივლისის შედარების აქტის ბათილად ცნობა იმ საფუძვლით, რომ სადავო აქტი არ არის ხელმოწერილი სს “ა.-ის” წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების მქონე პირის მიერ.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 26 თებერვლის გადაწყვეტილებით სს “რ.-ის” სარჩელი არ დაკმაყოფილდა ხანდაზმულობის გამო, ასევე არ დაკმაყოფილდა სს “ა.-ის” შეგებებული სარჩელი. სასამართლო კოლეგიამ დადგენილად მიიჩნია, რომ სადავო პერიოდში მოპასუხე სს “ა.-მ” ბუნებრივი აირი მიიღო “ს.-ის” დეპარტამენტისაგან სს “რ.-ის” მეშვეობით.

კოლეგიამ არ გაიზიარა სს “ა.-ის” განმარტება იმის თაობაზე, რომ 1994 წლის 1 ოქტომბრის ხელშეკრულების რეალიზაციის მიზნით მან თურქმენეთში გააგავნა 3,6 მლნ. დოლარის ღირებულების პროდუქცია, რომელიც უნდა ჩათვლილიყო მოსაწოდებელი 90 მლნ. კუბ.მ. აირის ღირებულებაში, რადგან “ა.-ის” მიერ აღნიშნული გარემოების დასადასტურებლად წარმოდგენილ მტკიცებულებებში არ არის მითითებული თუ რომელი სახელშეკრულებო ვალდებულების შესასრულებლად იქნა გაგზავნილი აღნიშნული ღირებულების პროდუქცია.

სასამართლო კოლეგიამ ასევე არ გაიზიარა მოპასუხის პოზიცია იმის, შესახებ, რომ 1994 წლის მეოთხე კვარტალში მის მიერ მიღებული 21,9 მლნ. კუბ. მ. ბუნებრივ აირზე მოთხოვნის უფლება არა აქვს სს “რ.-ს”, ვინაიდან დადგინდა, რომ აღნიშნული პერიოდი “ა.-ს” გაზი მიეწოდებოდა დეპარტამენტ “ს.-ის” ხარჯზე, ტრესტ “რ.-ის” მეშვეობით. “ს.-ის” დეპარტამენტის 1995 წლის 22 ივნისის ¹22 ბრძანების საფუძველზე 21,9 მლნ. კუბ.მ. ბუნებრივი აირის შემოსავალაში აღება დაევალა “რ.-ს”, ხოლო მისი ღირებულება დავალიანების სახით დაეწერა სს “ა.-ს”. ამ ბრძანების საფუძველზე სს “ა.-ის” მიმართ ბუნებრივი აირის დავალიენების მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა სს “რ.-ს”, იმ დროს მოქმედი საქართველოს სამოქალაქო სასამართლოს კოდექსის მე-4 მუხლის საფუძველზე, რომელიც სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალეოებების წარმოშობის ერთ-ერთ საფუძვლად ადმინისტრაციულ აქტს ითვალისწინებს.

მიუხედავად იმისა, რომ სს “რ.-ს” გააჩნდა დავალიანების მოთხოვნის უფლება, სასამართლო კოლეგიამ მისი სარჩელი ხანდაზმულობად მიიჩნია. ამასთან, სასამართლო კოლეგიამ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია იმის თაობაზე, რომ სს “რ.-ის” მიერ წარდგენილი შედარების აქტების საფუძველზე სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის დენა შეწყვეტილი იყო. მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ურთიერთშედარების აქტები: 15.03.95, 12.07.95, 24.10.95, 09.02.96 შედგენილია სასარჩელო ხანდაზმულობის მიმდინარეობის პერიოდში, რაც სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 83-ე მუხლის თანახმად სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის მიმდინარეობის შეწყვეტას არ ითვალისწინებს. რაც შეეხება 28.09.98, 12.01.99, 05.07.99 შედარების აქტებს ისინი შედგენილია სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ და სასამართლო კოლეგია ამ აქტებს არ მიჩნევს ვადის არსებობის აღიარებად, ვინაიდან საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის მიხედვით, იმ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლითაც აღიარებულ იქნა ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა, აუცილებელია წერილობითი აღიარება. ამგვარი ხელშეკრულების დასადებად სს “ა.-ის” სახელით ნება გამოხატული უნდა ჰქონდეს სს “ა.-ის” წესდებით მინიჭებულ წარმოდგენლობითი უფლებამოსილების მქონე პირს, ანუ გენერალურ დირექტორს. აღნიშნულ აქტებს კი ხელს აწერს მთავარი ბუღალტერი, რომელიც ამასთან არ იყო აღჭურვილი სათანადო უფლებამოსილებით გენერალური დირექტორის მიერ გაცემული შესაბამისი რწმუნების საფუძველზე.

სასამართლო კოლეგიამ ასევე არ დააკმაყოფილა სს “ა.-ის” შეგებებული სარჩელი, ვინაიდან კოლეგიის აზრით, 1999 წლის 5 ივლისის შედარების აქტი არის მხოლოდ ბუღალტრული დოკუმენტი, რომელიც თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის პროცესში შეადგინა მთავარმა ბუღალტერმა და ამდენად, იგი არ წარმოადგენს გარიგებას, რომელიც უფლებებსა და მოვალეობებს წარმოშობს მხარეებისათვის, აღნიშნულიდან გამომდინარე, საოლქო სასამართლოს კოლეგიამ 1999 წლის 5 ივლისის შედარების აქტის ბათილად ცნობის მოპასუხის მიერ მითითებული გარემოება უსაფუძვლოდ მიიჩნია.

საოლქო სასამართლოს კოლეგიას 2001 წლის 26 თებერვლის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სს “რ.-მ”. კასატორმა მიუთითა, რომ იგი არ ეთანხმება კოლეგიის მოსაზრებას სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო სარჩელზე უარის თქმის ნაწილში, ვინაიდან საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 79-ე მუხლის თანახმად სასამართლო ვალდებულია გამოიყენოს სასარჩელო ხანდაზმულობა მხარეთა განცხადების დამოუკიდებლად. სასამართლო კოლეგიამ კი გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში მიუთითა, რომ “არ მსჯელობს იმის თაობაზე, თუ რამდენად საპატიოდ შეიძლება იქნეს მიჩნეული მოსარჩელის მიერ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გაშვება, ვინაიდან საქმის არსებითი განხილვისას მოსარჩელემ შეცვალა თავისი პოზიცია, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადას გაშვებულად არ მიჩნევს. კასატორი აღნიშნულ მოსაზრებას არ ეთანხმება და განმარტავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გაშვების, შეწყვეტის, შეჩერების, აღდგენის შესახებ სასამართლომ უნდა იმსჯელოს, მიუხედავად, იმისა მხარეები მიუთითებენ თუ არა ასეთ გარემოებებზე.

კასატორმა მიუთითმა, რომ სასამართლომ ასევე არასწორი შეფასება მისცა საქმეში წარმოდგენილი შედარების აქტებს, როცა მიუთითა, რომ ამ აქტებს არ მიიჩნევს სს “ა.-ის” მიერ სს “რ.-ის” მიმართ ვალის აღიარებად. კასატორის განმარტებით, შედარების აქტების შედგენა საწარმოს მთავარი ბუღალტრის მიერ საწარმოს ვალის ოდენობის დადგენის მიზნით არის დამკვიდრებული პრაქტიკა, ხოლო საწარმოების ქონებრივი ვალდებულებების შესრულებისას ეყრდნობიან შედარების აქტით დაფიქსირებულ მონაცემებს. ამასთან, შედარების აქტებმა ასახვა ჰპოვეს საწარმოს ბალანსში, ხოლო შემდგომ ბალანსი ხელმოწერილ იქნა გენერალური დირექტორის მიერ და დასამოწმებლად წარუდგინა საერთო კრებას. ამდენად, გენერალური დირექტორის, ანუ წარმომადგენლობის უფლებამოსილების მქონე პირის მიერ მოიწონა მთავარი ბუღალტრის მიერ ხელმოწერილი შედარების აქტი. ამდენად, კასატორი თვლის, რომ ურთიერთშედარების აქტების საფუძველზე, სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის მიმდინარეობის შეწყვეტის საფუძველია.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორს მიაჩნია, რომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებები სასამართლო კოლეგიის მიერ არ იქნა სრულად გამოკვლეული, ხოლო გადაწყვეტილება არ არის საკმაოდ დასაბუთებული, რის გამოც მოითხოვა 2001 წლის 26 თებერვლის სასამართლო კოლეგიის გადაწყვეტილების გაუქმება და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება.

სამოტივაციო ნაწილი:

ალატა საქმის მასალების შესწავლითა და მხარეთა განმარტებების მოსმენით მივიდა დასკვნამდე, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წ.) 84-ე მუხლის თანახმად, თუ სასამართლო საპატიოდ ცნობს სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის მიზეზებს, დარღვეული უფლება დაცულ უნდა იქნეს. ამავე კოდექსის 79-ე მუხლის თანახმად სასარჩელო ხანდაზმულობა სასამართლოს მიერ გამოყენებულ უნდა იქნეს მხარეთა განცხადების დამოუკიდებლად.

მატერიალური სამართლის აღნიშნული ნორმების გამოყენებისას სასამართლო ხელმძღვანელობს იმ მტკიცებულებებით, რომელიც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 103-ე მუხლის შესაბამისათ მხარეთა მიერ არის წარდგენილი. თუ მხარეს არ წარუდგენია შესაბამისი მტკიცებულებები, სასამართლო ვერ იმსჯელებს და გამოიყენებს იმ ნორმებს, რომელიც სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გაშვების საპატიოდ ცნობას ითვალისწინებს. მართალია, სს “რ.-მ” აღძრა შუამდგომლობა სასამართლოს წინაშე, საპატიოდ ყოფილიყო მიჩნეული მის მიერ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გაშვება და მიუთითა გარკვეულ გარემოებებზე, მაგრამ შემდგომში თავად უარყო ეს მოთხოვნა და შესაბამისი გარემოებები, როდესაც მიუთითა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადას გაშვებულად არ მიიჩნევს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო ვერ იმსჯელებდა სასარჩელო ხანდაზმულობი ვადის გაშვების საპატიოდ ცნობაზე.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის თანახმად ვალის არსებობის აღიარება წარმოადგენს ხელშეკრულებას, რომლის თანახმად ერთი მხარე მეორის სასარგებლოდ კისრულობს გარკვეულ შესრულებას.

ვალის არსებოიბის აღიარება წარმოადგენს ახალ ხელშეკრულებას. შედარების აქტი არ წარმოადგენს ახალ ხელშეკრულებას, რადგან შედარების აქტით არსებული ვალდებულებითი ურთიერთობის ფარგლებში ხდება მხარეთა მონაცემების შედარება.

ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი ხელშეკრულება, ხოლო შედარების აქტი წარმოადგენს ორივე მხარის მიერ შედგენილ დოკუმენტს, რომლითაც არსებული ვალდებულებითი ურთიერთობის ფარგლებში მხარეთა მონაცმები ზუსტდება და ხდება მათი ურთიერთშეთანხმება.

აღნიშნულის გამო, აზრს კარგავს მსჯელობა იმის თაობაზე იყო თუ არა ხელმოწერილი შედარების აქტი უფლებამოსილი პირის მიერ.

საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წ.) 83-ე მუხლის თანახმად, როცა ორივე მხარე მოქალაქეებია, სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის მიმდინარეობა შეწყდება ვალდებული პირის ისეთი მოქმედების გამო, რაც მოვალეობის აღიარებას ადასტურებს. ვინაიდან, მოცემულ შემთხვევაში, მოდავე მხარეები იურიდიული პირები არიან აღნიშნული ნორმის საფუძველზე სასამართლომ სწორად ჩათვალა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა არ შეწყვეტილა და იგი გასულია.

საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წ.) 84-ე მუხლის თანახმად სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლა სარჩელის წარდგენამდე არის სარჩელზე უარის თქმის საფუძველი.

კასატორმა უზენაესი სასამართლოს პალატაში საქმის განხილვისას მიუთითა, რომ ვალის არსებობა აღიარებულია, ასევე, ანგარიშსწორების გზით, ვალის გაქვითვით.

როგორც კოლეგიის მიერ არის დადგენილი,ა ქტი, რომელზეც კასატორი მიუთითებს, ხელმოწერილია არაუფლებამოსილი პირის მიერ. უშუალოდ უფლებამოსილების მქონე პირების დამოკიდებულება აღნიშნული გაქვითვების მიმართ საოლქო სასამრათლოში წარმოდგენილი მტკიცებულებები არ ირკვევა. კასატორი ვერ მიუთითებს ისეთ აქტზე, რომელიც მის მიერ საოლქო სასამართლოში იყო წარდგენილი და მას სასამართლომ სათანადო შეფასება არ მისცა.

სამოქალაქო საპროცსო კოდექსის 407-ე მუხლის შესაბამისად საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტების მიმართ, რომელიც ასახულია საოლქო სასამართლოს კოლეგიის ან პალატის გადაწყვეტილებაში ან საქმის მასალებში.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონის დაცვით არის მიღებული და მისი გაუქმების იურიდიული საფუძველი არ არსებობს.

სარეზოლუციო ნაწილი

პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

სს “რ.-ის” საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს. მოცემულ საქმეზე უცვლელი დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 26 თებერვლის გადაწყვეტილება.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.