3კ/961-01 28 დეკემბერი, 2001 წ., ქ.თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. წიქვაძე (თავმჯდომარე),

ლ. გოჩელაშვილი, რ. ნადირიანი

სარჩელის საგანი: დავალიანების დაფარვა.

აღწერილობითი ნაწილი:

2001 წლის 12 აპრილს სს გაერთიანებული ენერგოსისტემა “ს.-მ” კავშირი (ასოციაცია) “ე.-ის” წინააღმდეგ სარჩელით მიმართა თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიას.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ მოპასუხეს გააჩნია დავალიანება 15000000 ლარის ოდენობით. მიუხედავად არაერთი მოთხოვნისა მოპასუხე ნებაყოფლობით არ უხდის მას მითითებულ დავალიანებას და მოითხოვა ამ თანხის მოპასუხისათვის დაკისრება.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ კავშირი (ასოციაცია) “ე.-ი” წარმოადგენს არაკომერციულ იურიდიულ პირს, რომელიც თავის საქმიანობაში ხელმძღვანელობს საქართველოს კანონით “ენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ” და საქართველოს ენერგეტიკის მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის მიერ დამტკიცებული “საბაზრო წესების” _ “ე.-ის წევრთა გენერალური ხელშეკრულების” მიხედვით, ამიტომ “ე.-ი” არ არის პასუხისმგებელი “ე.-ის” გამყიდველებისათვის ელექტროენერგიის საფასურის გადარიცხვისათვის, თუ შესაბამისი თანხა მან არ მიიღო “ე.-ის” მყიდველისაგან. აქედან გამომდინარე, დავალიანება გააჩნია არა “ე.-ს”, არამედ მომხმარებელს, რომელმაც დროულად და სრულად არ გადაიხადა მოხმარებული ელექტროენერგიის საფასური.

“საბაზრო წესების” მე-9 მუხლის მე-6 პუნქტის მიხედვით გადაუხდელობის შემთხვევაში “ე.-ი” აფიქსირებს დავალიანების ოდენობას და წარმოების ლიცენზიანტის მოთხოვნით განსაზღვრავს დებიტორული დავალიანების მქონე განაწილების ლიცენზიანტს ან პირდაპირ მომხმარებელს. დავალიანების საკითხის სასამართლოში გადაცემის შემთხვევაში “ე.-ი” ჩაებმება საქმეში მესამე პირად მოსარჩელის მხარეს.

მოპასუხემ მიუთითა, რომ მოსარჩელეს “ელექტრობაზრის” აღმასრულებელი საბჭოს წინაშე განსახილველად უნდა დაეყენებინა დებიტორული დავალიანების მქონე ორგანიზაციის განსაზღვრის საკითხი. მას მიაჩნია, რომ მითითებულ საქმეში იგი არასათანადო მოპასუხეა და სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 17 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა. კავშირი (ასოციაცია) “ე.-ს” სს გაერთიანებული ენერგოსისტემა “ს.-ს” სასარგებლოდ დაეკისრა 15000000 ლარის გადახდა.

საოლქო სასამართლომ მიუთითა, რომ სემეკის 1999 წლის 31 მაისის ¹2 დადგენილება “საბაზრო წესები” არ ყოფილა გამოქვეყნებული “ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონის მოთხოვნის შესაბამისად და ამდენად, იგი იურიდიული ძალის არმქონედ მიიჩნევა და ვერ გამოიყენებოდა ნორმატიულ აქტად. იგი შეიძლება განხილულიყო მხოლოდ ხელშეკრულებად “ე.-ის” წევრთა (მათ შორის - მოსარჩელესა და მოპასუხეს) შორის.

საოლქო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხის მოსაზრება მისი არასათანადო მოპასუხედ მიჩნევის შესახებ, რადგან “საბაზრო წესების” მე-9 მუხლის მე-6 პუნქტის მიხედვით “ე.-ი” ვალდებული იყო უზრუნველეყო განაწილებისა და ექსპორტის ლიცენზიანტების პირდაპირი მომხმარებლის მიერ “ე.-ზე” შესყიდული ელექტროენერგიის ღირებულების ანაზღაურება წარმოებისა და იმპორტის ლიცენზიანტისათვის მიღებული თანხების გადარიცხვით საბაზრო წესების შესაბამისად, რომლის მე-19 მუხლის მიხედვით “ე.-ი” ვალდებული იყო, თანხები გადაერიცხა საბანკო დაწესებულებაში სპეციალური ტრანსფერტული ანგარიშიდან, რომელშიც თავს იყრის ელექტრობაზრის მყიდველების მიერ გადახდილი მთელი თანხა.

საოლქო სასამართლომ არ გაიზიარა საბაზრო წესების მე-9 მუხლის მე-6 პუნქტის მეორე წინადადებით მითითებული გარემოება “ე-ის” არასათანადო მოპასუხედ მიჩნევის შესახებ, რადგან ამ მუხლში მითითებული დათქმა (დავალიანების საკითხის სასამართლოში განხილვის შემთხვევაში ე.-ი გამოდის თანამოსარჩელის როლში) არ გამორიცხავდა მოპასუხის პასუხისმგებლობას მოსარჩელის წინაშე; არ ზღუდავდა მოსარჩელეს მოთხოვნა წაეყენებინა “ე.-ის” მიმართ.

საოლქო სასამართლომ მიუთითა, რომ “საბაზრო წესები” შეესაბამება ნარდობის ხელშეკრულებას (629-ე მუხლი), რომლის მიხედვითაც მოსარჩელე ვალდებულია, გასწიოს ელექტროენერგიის გადაცემაზე მომსახურება, ხოლო სამოქალაქო კოდექსის 648-ე მუხლის თანახმად მოპასუხეს აკისრია ვალდებულება გასწიოს მომსახურების ღირებულების ანაზღაურებისა.

2001 წლის 30 აგვისტოს კავშირმა (ასოციაცია) “ე.-მ” საკასაციო საჩივრით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს.

კასატორმა მოითხოვა მოცემულ საქმეზე საოლქო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმება შემდეგ გარემოებათა გამო:

კასატორს მიაჩნია, რომ საოლქო სასამართლოს უფლება არ ჰქონდა, ეხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსით, რადგან განსახილველი ურთიერთობა წარმოადგენდა სპეციალური ხასიათის ურთიერთობას და არ შეიძლება დარეგულირებულიყო კანონის ანალოგიით, მითუმეტეს მაშინ, როცა არსებობს კანონი “ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის” შესახებ და პრეზიდენტის ¹370-ე ბრძანებულება, რითაც მოწესრიგებულია აღნიშნული ურთიერთობები. მისი მოსაზრებით, “ს.-” ჰყიდის მომსახურებას “ე.-ზე”. ამ მომსახურებით სარგებლობს მომხმარებელი და არა “ე.-ი”. “ე.-ი” მხოლოდ მართავს ელექტროენერგიის საბითუმო ყიდვა-გაყიდვას. ბაზრის წევრთა გენერალური ხელშეკრულების მე-9 მუხლის მე-4 პუნქტით “ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) დამტკიცებულ ბალანსებში ლიცენზიანტებისა და პირდაპირი მომხმარებლების მიხედვით დაფიქსირებული პარამეტრები წარმოადგენენ მათ ოფიციალურ ვალდებულებებს და ეს ბალანსები განიხილება როგორც გენერალური კონტრაქტი ელექტროენერგიის მიმწოდებლებს და მომხმარებლებს შორის, რომელიც ყოველ მათგანს აკისრებს კონკრეტულ ვალდებულებასა და პასუხისმგებლობას”.

მისივე მოსაზრებით, უმართებულოა, რომ ე.-ი მოცემულ დავაში გამოვიდეს მოპასუხედ, რადგან “ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ” კანონით ელექტროენერგიის “ე.-ი” წარმოადგენს საბითუმო ყიდვა-გაყიდვის ურთიერთობათა მართვის მიზნით ჩამოყალიბებულ იურიდიულ პირს. ე.-ზე ხდება ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვა და “ე.-ი” არაა პასუხისმგებელი იმაზე, თუ გამყიდველმა მყიდველისაგან ვერ მიიღო საზღაური. ე.-ი განსაზღვრავს მხოლოდ დებიტორული დავალიანების მქონე განაწილების ლიცენზიანტს და ჩაებმება საქმეში მესამე პირად მოსარჩელის მხარეს.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საკასაციო საჩივრის ფარგლებში გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა მოსაზრებანი და მიაჩნია, რომ მოცემულ საქმეზე საოლქო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელია და უნდა გაუქმდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის “ე” პუნქტის შესაბამისად გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმაოდ დასაბუთებული ან დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ გადაწყვეტილების სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

საოლქო სასამართლოს მიერ, საქართველოს ენერგეტიკის მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის 1999 წლის 31 მაისის ¹2 დადგენილებით დამტკიცებული “საბაზრო წესები” (ე.-ის წევრთა გენერალური ხელშეკრულება) ვინაიდან სათანადო წესის დაცვით არ იყო გამოქვეყნებული, არ ჩაითვალა ნორმატიულ აქტად და მიჩნეულ იქნა ხელშეკრულებად, რომელსაც სავალდებულო ძალა ექნებოდა ელექტროენერგიის “ე.-ის” წევრთა (მათ შორის მოსარჩელესა და მოპასუხეს) შორის.

ამ წესების მე-9 მუხლის მე-6 პუნქტის შესაბამისად ე.-ი ვალდებულია უზუნველყოს განაწილებისა და ექსპორტის ლიცენზიანტების, პირდაპირი მომხმარებლების მიერ “ე.-ზე” შესყიდული ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ღირებულების ანაზღაურება, წარმოებისა და იმპორტის ლიცენზიანტისათვის მიღებული თანხების გადარიცხვა საბაზრო წესების შესაბამისად. გადაუხდელობის შემთხვევაში “ე.-ი” აფიქსირებს დავალიანების ოდენობას და წარმოების (იმპორტის) ლიცენზიანტის მოთხოვნისთანავე განსაზღვრავს მის მიმართ დებიტორული დავალიანების მქონე განაწილების ლიცენზიანტს (ლიცენზიანტებს), ანდა პირდაპირ მომხმარებელს (მომხმარებლებს), დავალიანების საკითხის სასამართლოში გადაცემის შემთხვევაში ე.-ი გამოდის თანამოსარჩელის როლში.

ამავე წესების 22-ე მუხლის შესაბამისად დადგენილია, თუ როგორ უნდა მოხდეს ანგარიშწორება.

საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ არასწორია კასატორის მითითება იმის შესახებ, რომ იგი დავაში არ შეიძლება გამოდიოდეს მოპასუხედ.

იმ შემთხვევაში, თუ კი “ე.-ი” ელექტრობაზრის მყიდველებისაგან მიღებულ თანხებს არ ანაწილებს ელექტრობაზრის გამყიდველებზე დადგენილი წესით, არ ახდენს ანგარიშსწორებას დეპოზიტური ანგარიშსწორებიდან (აკრედიტივებიდან) და ა.შ. ასეთ შემთხვევაში “ე.-ი” მართლაც შეიძლება იყოს ლიცენზიანტის სარჩელზე მოპასუხე, მაგრამ როცა დეპოზიტზე (აკრედიტივზე) თანხები არაა და მომხმარებლის მიერ გადაუხდელია დავალიენება, იგი მართლაც არ შეიძლება იყოს ლიცენზიანტის სარჩელზე, გამყიდველის სარჩელზე, მოპასუხე და წესების მე-9 მუხლის შესაბამისად გამყიდველის მიერ მოთხოვნილ თანხების ამოღების სამოქალაქო საქმესთან დაკავშირებით უნდა გამოდიოდეს თანამოსარჩელედ მოსარჩელესთან ერთად.

მოცემულ შემთხვევაში საოლქო სასამართლომ “ე.-ი” ისე მიიჩნია მოპასუხედ და დააკისრა გადასახდელად 15000000 ლარი, რომ არ გაურკვევია, ელექტროენერგიის მყიდველებიდან (მათ შორის - რომელი) საფასურის მიუღებლობა “ე.-ის” ბრალით იყო განპირობებული თუ – არა; ელექტროენერგიის მყიდველისაგან თანხის მიუღებლობის გამო შეეძლო “ე.-ს” დეპოზიტური ანგარიშიდან (აკრედიტივებიდან) მოეხდინა ანგარიშსწორება თუ – არა; ელექტროენერგიის მყიდველებისაგან საერთოდ შემოსული იყო რაიმე თანხა თუ _ არა და ა.შ.

საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის შესაბამისად სრულყოფილად არ შეუმოწმებია ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელი პირობა “ე.-ის წევრთა გენერალური ხელშეკრულების” შესრულების მდგომარეობა და მარტოოდენ ამ ხელშეკრულების მე-19 მუხლის გამოყენებით სარჩელის დაკმაყოფილება დაუსაბუთებელია.

საკასაციო პალატა ასევე ვერ დაეთანხმება საოლქო სასამართლოს მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ თითქოს საბაზრო წესები (გენერალური ხელშეკრულება) თავისი ბუნებით შეესაბამება სამოქალაქო კოდექსის 629-ე მუხლის (ნარდობის ხელშეკრულება) მოთხოვნას და ანაზღაურებაც ამავე კოდექსის 648-ე მუხლის შესაბამისად უნდა მოხდეს, ვინაიდან “საბაზრო წესებში” არაერთგზის ხაზგასმითაა მითითებული ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) გაყიდვის და ამ ენერგიის შესყიდვის შესახებ. საოლქო სასამართლომ უნდა გადაწყვიტოს, ბაზრის მეშვეობით ხომ არ ხდება ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვა (რაშიც გადაცემაც იგულისხმება).

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

გაუქმდეს მოცემულ საქმეზე თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 17 ივლისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შესაბამის პალატას.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.