¹ას-1245-1265-2011 31 იანვარი, 2012 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის

შემადგენლობა:

ნუნუ კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ბესარიონ ალავიძე, პაატა ქათამაძე

სხდომის მდივანი – ლელა სანიკიძე

კასატორი _ ხ. დ-ა

მოწინააღმდეგე მხარეები _ ლ. მ-ი, ლ. მ-ი, თ. მ-ი, გ. მ-ი

წარმომადგენელი- მ. გ-ე

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 27 მაისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება

დავის საგანი _ უსაფუძვლო გამდიდრებით ნივთზე გაწეული ხარჯების დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

2010 წლის 9 დეკემბერს, ლ., ლ., თ. და გ. მ-ებმა სარჩელი აღძრეს ხ. დ-ას, მ. ჩ-ისა და ლ. გ-ის მიმართ და მოითხოვეს მოპასუხეთა ქმედებით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურება შემდეგი დასაბუთებით: მოსარჩელეები არიან ერთი ოჯახის წევრები და ცხოვრობენ ქ.რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32 ბინა ¹29-ში. მეზობლად მცხოვრებ ხ. დ-ას მოსარჩელეებმა შესთავაზეს მის მფლობელობაში არსებული ერთოთახიანი საცხოვრებელი ბინის გაცვლა, ქ.რუსთავში, ბ-ის ქ.¹35-ში მდებარე ოროთახიან ბინაში. 1994 წლის 11 მაისს საცხოვრებელი ფართის გაცვლის ორდერის საფუძველზე მოპასუხე ხ. დ-ამ და მოპასუხე ლ. მ-მა ბინები გაცვალეს, მაგრამ აღნიშნული ფაქტი ტექნიკური ინვენტარიზაციის სამსახურში არ დაურეგისტრირებიათ. 1994 წლის 11 მაისის შემდეგ სადავო ერთოთახიანი ბინა მიუერთდა მოსარჩელეების კუთვნილ სამოთახიან ბინას, რომელსაც ჩაუტარეს კაპიტალური რემონტი. მოსარჩელეებს 2006 წლის დეკემბერში დაუკავშირდა მოპასუხე მ. ჩ-ე, რომელმაც უთხრა, რომ ხ. დ-ასაგან იყიდა ბინა და, რადგან აღნიშნული ბინა რეგისტრირებული იყო ლ. მ-ის სახელზე, ითხოვა ბინის გადაფორმება. წარმოადგინა ხელწერილი, სადაც მითითებული იყო, რომ მან 2002 წლის 16 დეკემბერს ლ. მ-ის სახელზე რიცხული ბინა შეიძინა ხ. დ-ასაგან. მოსარჩელეს ეჭვი არ შეუტანია მოპასუხეთა კეთილსინდისიერებაში და ბინა ლ. მ-მა გადაუფორმა მ. ჩ-ეს შვილს, ლ. გ-ს, რადგან, მ. ჩ-ეს წესრიგში არ ჰქონდა პირადობის მოწმობა. ლ. გ-მა ოროთახიანი ბინა 2007 წლის 20 აგვისტოს მიჰყიდა ჟ.ქურხულს. სადავო ბინა, რომელიც ნებაყოფლობით გაუცვალეს ხ.დ-ას, მან საკუთრების უფლებით დაირეგისტრირა საჯარო რეესტრში 2007 წლის 5 ოქტომბერს, რის შემდეგაც მიმართა სასამართლოს და გამოასახლა აღნიშნული ფართიდან, რომელსაც კეთილსინდისიერად, როგორც მესაკუთრეები, 1994 წლის 11 მაისიდან ფლობდნენ.

ხ. დ-ამ შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ არ აპირებს რემონტის ხარჯების ანაზღაურებას, ვინაიდან თანახმაა, საცხოვრებელი ბინა ჩაიბაროს თავდაპირველი სახით.

რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2011 წლის 10 თებერვლის გადაწყვეტილებით ლ., ლ., თ. და გ. მ-ების სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, ხ. დ-ა მოსარჩელეების სასარგებლოდ დაეკისრა 10621.40 ლარის გადახდა. გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ხ. დ-ამ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 27 მაისის გადაწყვეტილებით ხ. დ-ას სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა. პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: საქმეში წარმოდგენილ სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ¹...საინჟინრო-სასაქონლო ექსპერტიზის დასკვნით ირკვევა, რომ ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32-ში მდებარე ბინა ¹30-ში ჩატარებული სარემონტო სამუშაოების ღირებულება სათანადო ნორმატიული დარიცხვებითა და დღევანდელი ფასების გათვალისწინებით ერთობლივად შეადგენს 10621,40 ლარს. ამ თანხიდან, შესრულებული სამუშაოების სავარაუდო სახარჯთაღრიცხვო ოდენობაა 9001,2 ლარი, ხოლო სარემონტო სამუშაოების შემსრულებელი იურიდიული პირის მიერ გადახდილი დღგ-ს ოდენობაა ლარი. პალატამ მიუთითა საგადასახადო კოდექსის 156-ე მუხლზე, რომლის დანაწესით დამატებითი ღირებულების გადასახადის გადამხდელად ითვლება პირი, რომელიც რეგისტრირებულია დღგ-ს გადამხდელად. ამავე კოდექსის 157-ე მუხლი იძლევა დღგ-ს გადამხდელად რეგისტრირებული პირის დეფინიციას, რომლის დანაწესით, პირი, რომელიც ეწევა ეკონომიკურ საქმიანობას და რომლის მიერ ნებისმიერი უწყვეტი 12 კალენდარული თვის განმავლობაში განხორციელებული, დღგ-თი დასაბეგრი ოპერაციების საერთო თანხა აღემატება 100 000 ლარს. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელს არ წარმოუდგენია იმის დამადასტურებელი მტკიცებულება, რომ სადავო ბინაში ჩატარებული სარემონტო სამუშაოების შემსრულებელი იყო დღგ-ს გადამხდელი იურიდიული პირი. ამდენად, მოსარჩელის მიერ დღგ-ს სახით 1620,2 ლარის გადახდის შესახებ ფაქტობრივი გარემოება მოკლებულია დასაბუთებას. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის და 102-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელეს ეკისრება იმ გარემოებათა დამტკიცება, რაც მოპასუხისადმი წაყენებული მოთხოვნის დადატურებამდე მიიყვანს სასამართლოს, მეორე მხრივ კი, მოპასუხეს ეკისრება მის მიმართ წაყენებული მოთხოვნის გაქარწყლება მის მიერ წარდგენილი შესაგებლით. საქმისათვის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტი დადგენილად ჩაითვლება, თუ სასამართლო დარწმუნდება ამ ფაქტის არსებობაში (არარსებობაში). სასამართლოსათვის ასეთი რწმენის შექმნა იმ პირთა მოვალეობაა, რომლებსაც მტკიცების მოვალეობა ეკისრებათ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატამ გაიზიარა სარჩელის საფუძვლად მითითებული გარემოება მხოლოდ იმ ნაწილში, რომ სადავო ბინაში ჩატარდა 9001,2 ლარის ოდენობის სარემონტო სამუშაოები და მიუთითა, რომ საპირისპიროს მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს (აპელანტს), რომელმაც ვერ შესძლო მისი წილი მტკიცების ტვირთის ამ კუთხით რეალიზება. ამასთან ერთად, პალატამ არ გაიზიარა სააპელაციო საჩივრის დასაბუთება, რომლითაც აპელანტი სადავოდ ხდის როგორც მოსარჩელეების მიერ ხარჯების გაწევის ფაქტს, ასევე მიუთითებს მასზე, რომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებიდან არ დგინდება მოსარჩელეების მხრიდან საგნის მუდმივად შეძენილად მიჩნევის საფუძველიც, რაც საბოლოოდ გამორიცხავს სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლის გამოყენებას. პალატამ მიუთითა საქმეში წარმოდგენილ რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2009 წლის 16 ივნისის გადაწყვეტილებაზე, რომლითაც სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ მხარეებს შორის სამოქალაქოსამართლებრივი ურთიერთობა დაიწყო ჯერ კიდევ 1994 წელს, ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32-30-ში და ქ. რუსთავში, ბ-ის ქუჩა ¹35-37-ში მდებარე ბინების გაცვლის ორდერების საფუძველზე, რაც ასევე იქნა დადასტურებული მხარეთა ახსნა-განმარტებებით. მოსარჩელეთა ახსნა-განმარტებით სარემონტო სამუშაოები მიერთებულ ერთოთახიან ბინაში თავად ჩაატარეს, აღნიშნულის საწინააღმდეგო მტკიცებულებები კი, მოპასუხეს არ წარმოუდგენია.

სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოცემული დავის გადაწყვეტისას პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ სწორად იქნა გამოყენებული გამოყენებული საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტი. აღნიშნული მუხლის დანაწესით, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებულ პირობას წარმოადგენს ერთი პირის გამდიდრება, მეორის ხარჯზე ანუ ქონებრივი შეღავათის შეძენას ადგილი უნდა ჰქონდეს სხვისი ქონების ხელყოფის შედეგად. კონდიქციის აუცილებელ პირობას წარმოადგენს ასევე ისიც, რომ შესრულება ან სხვა გზით დამდგარი გამდიდრება სამართლებრივ საფუძველს მოცილებული უნდა იყოს, კერძოდ, გარიგება ან არ უნდა არსებობდეს, ან, გარიგების ბათილობის სხვა საფუძვლის გამო, უნდა შეწყდეს. სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობას უთანაბრდება ის შემთხვევა, როდესაც შესრულება სასურველ მიზანს არ მიაღწევს, კერძოდ, როდესაც პირი მოქმედებდა სასურველი მიზნის მისაღწევად და მისი მოლოდინის ფაქტი ეჭვგარეშეა. მოცემულ შემთხვევაში, მოდავე მხარეთა შორის 1994 წელს ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32-30-ში და ქ. რუსთავში, ბ-ის ქუჩა ¹35-37-ში მდებარე ბინები გაიცვალა. ამდენად, მოსარჩელეებისათვის მოლოდინის ფაქტი თავიდანვე ცნობილი იყო და ეჭვს არ იწვევდა, შესაბამისად, მათ შეუძლიათ, წამოაყენონ კონდიქციური მოთხოვნა და მოპასუხეს აღნიშნულ ბინაში სარემონტო სამუშაოებზე გაწეული ხარჯების ანაზღაურება მოსთხოვონ. სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნა საფუძვლიანია, რადგან ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32-ში მდებარე ბინა ¹30-ში ნამდვილად ჩატარდა 9001,2 ლარის ოდენობის სარემონტო სამუშაოები, რამაც საბოლოოდ, მოპასუხეების უსაფუძლო გამდიდრება გამოიწვია. მოსარჩელის მოთხოვნა დღგს-ს სახით გადახდილი 1620,2 ლარის გადახდის შესახებ კი, უსაფუძვლოა და მოკლებულია დაკმაყოფილების მატერიალურსამართლებრივ საფუძველს.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ხ. დ-ამ შემდეგი დასაბუთებით: სასამართლომ გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 980-ე მუხლი. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არსებული მტკიცებულებებიდან არ დგინდება, რომ მოსარჩელეებმა გასწიეს ხარჯი, ასევე არ არსებობს საფუძველი მოსარჩელეების მხრიდან სადავო ფართის მუდმივად შეძენილად მისაჩნევად. მოსარჩელეებმა იცოდნენ, რომ მათ მიერ გაფორმებული უძრავი ნივთის გაცვლის ხელშეკრულება ეწინააღმდეგებოდა კანონის მოთხოვნებს და არ წარმოშობდა საკუთრების უფლებას. ამასთან, სასამართლომ გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლი. სასამართლომ მტკიცებულებად გამოიყენა დოკუმენტები, რომლებიც ვერ ასახავენ კანონით გათვალისწინებულ გარემოებებს და, შესაბამისად, არ იძლევიან დასახელებული მუხლების გამოყენების შესაძლებლობას. სასამართლომ უდავო ფაქტობრივ გარემოებად ჩათვალა, რომ მითითებულ ბინაში მოსარჩელეთა მიერ ჩატარებულია სარემონტო სამუშაოები, რომელთა ღირებულება შეადგენს 10621,40 ლარს და მტკიცებულებად მოიყვანა სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს საინჟინრო-სასაქონლო ექსპერტიზის დასკვნა. სააპელაციო სასამართლომ რემონტის ხარჯი შეამცირა და განსაზღვრა, რომ „შესრულებული სამუშაოების სავარაუდო სახარჯთაღრიცხვო ოდენობა 9001.20 ლარია“. სასამართლოს მხრიდან აღნიშნული დასკვნის უდავო ფაქტობრივ გარემოებად აღიარება უკანონოა და უსაფუძვლო შემდეგი გარემოებების გამო: დასკვნაში არ ჩანს, ვის მიერ იქნა ჩატარებული სარემონტო სამუშაოები, თუ საერთოდ იგი ჩატარებულია. დასკვნიდან არ ირკვევა, ვის მიერ იყო გაწეული ხარჯი, თუ საერთოდ ასეთი დანახარჯი არსებობს. დასკვნიდან არ ირკვევა მოსარჩელის მიერ განხორციელებული სამუშაოები და გაწეული ხარჯები. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, გაურკვეველია, თუ რა გზით დაადგინა სასამართლომ, რომ მოსარჩელეებმა შეასრულეს სამუშაოები და გასწიეს ხარჯი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ხ. დ-ას საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდესGAგასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლომ უნდა გააუქმოს გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დააბრუნოს სააპელაციო სასამართლოში, თუ საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა. ამავე კოდექსის 393-ე მუხლის შესაბამისად, სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი.

გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველია კანონის არასწორი განმარტების შედეგად საქმისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებების არასრული გამოკვლევა, კერძოდ:

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: 1994 წლის 11 მაისს საცხოვრებელი ფართის გაცვლის ორდერის საფუძველზე ხ. დ-ამ მის საკუთრებაში არსებული ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32-30-ში მდებარე ერთოთახიანი ბინა გაუცვალა ლ. მ-ს რუსთავში, ბ-ის ქუჩა ¹35-37-ში მდებარე ბინაში. მოსარჩეელებმა მიერთებულ ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹32-ში ერთოთახიან ბინაში ჩაატარეს 9001,2 ლარის ღირებულების სარემონტო სამუშაოები. უდავო ფაქტობრივი გარემოებაა, რომ მხარეთა შორის ბინების გაცვლა ტექნიკური ინვენტარიზაციის სამსახურში ან საჯარო რეესტრში არ დარეგისტრირებულა.

1994 წელს მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 267-ე მუხლის თანახმად, გაცვლის ხელშეკრულების მიმართ გამოიყენება ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულების შესაბამისი წესები. ამავე კოდექსის 239-ე მუხლის თანახმად კი, საცხოვრებელი სახლის ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულება უნდა დაიდოს რთული წერილობითი ფორმით, რასაც უნდა მოჰყვეს მისი რეგისტრაცია. ამ მოთხოვნათა დაუცველობა იწვევს ხელშეკრულების ბათილობას. ანალოგიური დასკვნის გამოტანა შეგვიძლია მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 523-ე, 183-ე მუხლების და 59-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესების ურთიერთშეჯერების შედეგად. სამოქალაქო კოდექსის 183-ე მუხლის თანახმად, უძრავი ნივთის შესაძენად აუცილებელია გარიგების წერილობითი ფორმით დადება და შემძენზე ამ გარიგებით განსაზღვრული საკუთრების უფლების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. ამავე კოდექსის 323-ე მუხლის მიხედვით, ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი მხარე იღებს ვალდებულებას, უძრავ ნივთზე საკუთრება გადასცეს სხვას ან შეიძინოს იგი, მოითხოვს წერილობით ფორმას, ხოლო, 59-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ბათილია კანონით ან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება.

ამდენად, სამოქალაქო კოდექსით ერთმნიშვნელოვნად და იმპერატიულად დადგენილია უძრავ ნივთებზე უფლების წარმოშობის სპეციალური სამართლებრივი რეჟიმი, რომლის მიხედვითაც საჯარო რეესტრის მონაცემთა საჯაროობიდან გამომდინარე, პირი უფლებამოსილია, შეიტყოს უძრავ ნივთზე უფლების მქონე პირის ვინაობა (საგულისხმოა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1997 წლის 25 ნოემბრის ახალი რედაქციის ამოქმედებამდე და საჯარო რეესტრის სამსახურების ჩამოყალიბებამდე უძრავ ნივთებზე უფლებათა რეგისტრაცია ხორციელდებოდა ტექნიკური ინვენტარიზაციის ბიუროებში, რაც უზრუნველყოფდა უძრავ ნივთებზე ამჟამად არსებულის მსგავსი სპეციალური რეჟიმის გავრცელებას).

ამდენად, მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს მხარეთა მიერ ორი ურთიერთმფარავი ნების გამოვლენა, რომელიც მიმართული იყო საცხოვრებელი სახლის გაცვლის ხელშეკრულების დასადებად და მათ მიერ გამოხატული ნება სადავო არ გამხდარა, გაცვლის ხელშეკრულებას შესაბამისი სამართლებრივი შედეგები არ მოჰყოლია _ მხარეები მიღებული ფართების მესაკუთრეები არ გამხდარან, რადგან არ ყოფილა დაცული არსებული გარიგების ნამდვილობისათვის კანონით დადგენილი სავალდებულო ფორმა. გარიგების ნამდვილობა, მოცემულ შემთხვევაში, კანონის იმპერატიულ ნებას ეფუძნება და არა მხარეთა შეთანხმებას, თუმცა უდავოა, რომ ქ. რუსთავში, რ-ის ქ. ¹30-32-ში მდებარე საცხოვრებელი ფართით სარგებლობა დაიწყეს მ-ებმა. ამდენად, ჩნდება კითხვა: - ბათილი გაცვლის ხელშეკრულების ფონზე ჰქონდათ კი მ-ებს სადავო ფართის ფლობისა თუ სარგებლობის უფლება. მოსარჩელეები არაერთგან მიუთითებენ, რომ კეთილსინდისიერად დაეუფლნენ სადავო ფართს და მიიერთეს იგი, სანაცვლოდ კი, ხ. დ-ას გადასცეს ოროთახიანი ბინა.

აღნიშნულთან მიმართებით საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ, სამოქალაქო კოდექსის მე-3 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, ყოველი პირი მიიჩნევა კანონის მცოდნედ. შესაბამისად, არასწორი სამართლებრივი შეფასების რისკი მთლიანად მხარეზეა გადატანილი, მით უმეტეს განსახილველ შემთხვევაში, რადგანაც უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლებაზე მსჯელობისას ვარაუდის დაშვება შეუძლებელია: საკუთრება პირდაპირ ვლინდება საჯარო რეესტრისა თუ ტექნიკური ინვენტარიზაციის ბიუროს ჩანაწერებიდან. აქედან გამომდინარე, მიიჩნევა, რომ ლ., ლ., თ. და გ. მ-ები მოქმედებდნენ უხეში გაუფრთხილებლობის ფარგლებში, ისინი თავისი ქმედებით არღვევდნენ აუცილებელი ყურადღებიანობის მოთხოვნებს მაღალი ხარისხით, რის გამოც მათ მიერ დაშვებულ სამართლებრივ შეცდომას საპატიოდ ვერ მივიჩნევთ. პირის მიერ კანონის ცოდნის პრეზუმფციის გამო, მიიჩნევა, რომ მოსარჩელეებს უნდა სცოდნოდათ მათ მიერ სადავო ფართის მფლობელობის საფუძვლის ხარვეზის არსებობის შესახებ, შესაბამისად, სამოქალაქო კოდექსის 159-ე მუხლიდან გამომდინარე, რომელიც კეთილსინდისიერი მფლობელის ლეგალურ დეფინიციას გვაწვდის, მოსარჩელეები არაკეთილსინდისიერი მფლობელები არიან, რადგან ისინი არ შეიძლება უფლებამოსილ პირად იქნეს მიჩნეული ურთიერთობების საჭირო გულმოდგინე შემოწმების საფუძველზე.

პალატა განმარტავს, რომ მფლობელობის მართლზომიერება ობიექტური, ნორმატიული შეფასების საგანია, ხოლო მფლობელის კეთილსინდისიერება კი, სუბიექტური. ამ უკანასკნელში ვლინდება პირის დამოკიდებულება ნივთის ფლობის სამართლებრივი საფუძვლის, მართლზომიერების მიმართ. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე, ერთი მხრივ, უშვებდა არასაპატიო სამართლებრივ შეცდომას და მიაჩნდა, რომ ის მართლზომიერი მფლობელია, მაგრამ მისი მართლზომიერ, კეთილსინდისიერ მფლობელად განხილვა შეუძლებელია, რადგან მას, კანონის ცოდნის პრეზუმფციიდან გამომდინარე, უნდა სცოდნოდა მფლობელობითი უფლებამოსილების ნაკლის შესახებ. არაკეთილსინდისიერი მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის სამართლებრივ შედეგებს სამოქალაქო კოდექსის 164-ე მუხლი არეგულირებს, შესაბამისად, მოსარჩელეთა მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად აღნიშნულიც შეგვიძლია განვიხილოთ. ამავდროულად, მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის მოთხოვნა სხვის ნივთზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურებაზე, მოტივირებულია მოპასუხის უსაფუძვლო გამდიდრებით. ამდენად, მივიღეთ უსაფუძვლოდ გაწეულ ხარჯებზე მოსარჩელეთა მოთხოვნის შესაძლო დაკმაყოფილების ორი სამართლებრივი საფუძველი (მოთხოვნათა კონკურენცია): სანივთო-სამართლებრივი (სამოქალაქო კოდექსის 164-ე მუხლი) და კონდიქციურ-ვალდებულებითი (სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლის პირველი ნაწილი).

უსაფუძვლო გამდიდრება სუბსიდიარული ხასიათისაა, რაც ნიშნავს იმას, რომ მხარეთა შორის არ უნდა არსებობდეს სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების სახელშეკრულებო ან სხვა კანონისმიერი საფუძველი. გარდა ამისა, მითითებული საფუძვლით პირის მოთხოვნის დაკმაყოფილებისათვის სახეზე უნდა იყოს გარკვეული კუმულატიური წინაპირობები, კერძოდ: 1. მოპასუხე უნდა გამდიდრდეს; 2. მოპასუხის გამდიდრება უნდა გამოიწვიოს მოსარჩელის ქმედებამ, - ქმედებასა და შედეგს შორის უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი; 3. მოპასუხის გამდიდრება, როგორც შედეგი, უნდა იყოს უკანონო, ანუ მას არ უნდა ჰქონდეს კანონისმიერი შესაძლებლობა, კომპენსაციის გარეშე მიითვისოს აღნიშნული ქონება. რომელიმე ამ პირობის არარსებობა გამორიცხავს უსაფუძვლო გამდიდრების საფუძველზე პირის მოთხოვნის დაკმაყოფილებას, ამიტომ, მას შემდეგ რაც მივიჩნევთ, რომ სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების სახელშეკრულებო ან სხვა კანონისმიერი საფუძველი არ არსებობს, თითოეული მათგანის არსებობა ერთობლივად უნდა დადგინდეს.

სამოქალაქო კოდექსის 164-ე მუხლის თანახმად, არაკეთილსინდისიერმა მფლობელმა უფლებამოსილ პირს უნდა დაუბრუნოს როგორც ნივთი, ასევე მიღებული სარგებელი, ნივთის ან უფლების ნაყოფი. მფლობელი ვალდებულია, აანაზღაუროს ის ნაყოფი, რომელიც მან ბრალეულად არ მიიღო. ნივთზე გაწეული ხარჯები და გაუმჯობესებანი მას შეუძლია მხოლოდ მაშინ მოითხოვოს, თუ მათ ნივთის უკან დაბრუნების მომენტისათვის უფლებამოსილი პირის გამდიდრება მოჰყვა შედეგად. სხვა მოთხოვნები არაკეთილსინდისიერი მფლობელის მიმართ უცვლელი რჩება.

მითითებული ნორმით განსაზღვრული მოთხოვნის დაკმაყოფილებისათვის აუცილებელია ამ ნორმით გათვალისწინებული აუცილებელი წინაპირობების არსებობა, კერძოდ, 1. უფლებამოსილი პირის გამდიდრების ფაქტის არსებობა, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უტყუარად უნდა დადგინდეს; 2. უფლებამოსილი პირის გამდიდრება უშუალოდ უნდა მოყვეს არაკეთილსინდისიერი მფლობელის მიერ ნივთზე გაწეულ ხარჯებსა და გაუმჯობესებას; 3. ნივთზე გაწეული ხარჯები და გაუმჯობესება მიმართული უნდა იყოს არსებულიდან უკეთესისაკენ და იგი უნდა ზრდიდეს ნივთის ღირებულებას. მხოლოდ ამ გარემოებათა დადასტურებისას შეიძლება არაკეთილსინდისიერი მფლობელის მოთხოვნის დაკმაყოფილება.

ურთიერთობის მსგავს, მაგრამ უფრო დაზუსტებულ რეგულაციას ადგენს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმები, რომლითაც განსაზღვრულია პირის მიერ შეგნებულად ან შეცდომით საკუთარ ინტერესებში, მაგრამ სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე სხვისი ქონებაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურების მოთხოვნის ფარგლები. კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლის პირველი ნაწილით, პირს, რომელმაც შეგნებულად ან შეცდომით ხარჯები გასწია მეორე პირის ქონებაზე, შეუძლია მისგან მოითხოვოს თავისი დანახარჯების ანაზღაურება, თუ მეორე პირი ამით გამდიდრდა. ამასთან ამავე მუხლის მეორე ნაწილით, გამდიდრების არსებობა განისაზღვრება იმ მომენტით, როცა მოვალეს უბრუნდება თავისი ნივთი, ან იგი ღირებულების გაზრდის შედეგად სხვაგვარად იღებს სარგებელს.

აღნიშნული ნორმის ანალიზი ცხადჰყოფს, რომ სხვისი ქონებაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურების განსაზღვრისას უტყუარად უნდა დადგინდეს მიმღების გამდიდრების ფაქტი. ამავდროულად, გამდიდრების ოდენობა უნდა განისაზღვროს იმ მომენტისათვის, როცა უფლებამოსილ პირს უბრუნდება ნივთი.

მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 164-ე მუხლი უფრო ზოგადი ხასიათისაა, ვიდრე 979-ე მუხლი, რომელიც კონკრეტულად მიუთითებს არაკეთილსინდისიერი მფლობელისაგან ნივთის გამოთხოვის სამართლებრივ შედეგებზე უპირატესობა უნდა მივანიჭოთ სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლს.

ამდენად, სასამართლომ უნდა გამოარკვიოს საკითხები, რომელთა გარეშეც უფლებამოსილი პირის გამდიდრების ფაქტის დადგენა და დავის კანონიერი გადაწყვეტა შეუძლებელია, კერძოდ: სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ უნდა შეამოწმოს, მოსარჩელეთა მიერ კონკრეტულად რა სახის ხარჯები იქნა გაწეული, რამდენად აუცილებელი იყო ამ ხარჯის გაწევა და ემსახურებოდა თუ არა ეს ხარჯები სადავო ნივთის გაუმჯობესებას, თუ იგი მხოლოდ მოსარჩელეთა, როგორც ნივთის მოსარგებლეთა სპეციალური ინტერესებიდან გამომდინარე იქნა გაწეული (მაგ: მოცემულ შემთხვევაში ბინების გასაერთიანებლად გაწეული რეკონსტრუქციის ხარჯი). გამოსაკვლევია და შესაფასებელი ის გარემოებაც, რომ შესაძლებელია ზოგ შემთხვევაში, აუცილებელი საჭიროების გამო, ნივთზე გაწეული ხარჯები (მაგ; წყალთან, ბუნებრივ აირთან დაკავშირებული სარემონტო სამუშაოები და სხვა გაუმჯობესებანი) უფლებამოსილი პირის ინტერესში ყოფილიყო და, ბუნებრივია, მას მესაკუთრე ხ.დ-ას გამდიდრება მოჰყვა;

ამასთან, სრულად გამოირიცხება სამოქალაქო კოდექსის 980-ე მუხლის გამოყენება, რადგან ამ ნორმით თუ მიმღებმა გასწია ხარჯები ან მას წარმოეშვა ქონებრივი დანაკლისი იმასთან დაკავშირებით, რომ საგანი სამუდამოდ შეძენილად მიაჩნდა, მაშინ იგი მოვალეა დააბრუნოს საგანი ხარჯებისა და დანაკლისის ანაზღაურების პირობით. ეს წესი არ გამოიყენება, როცა გადაცემული საგანი არ იძლევა იმის საფუძველს, რომ იგი მიჩნეულ იქნეს სამუდამოდ შეძენილად. ამავე ნორმის შინაარსიდან და ზემოაღნიშნული დასაბუთებიდან გამომდინარე, უძრავი ნივთი არ იძლევა იმის ობიექტურ შესაძლებლობას, რომ პირს იგი სამუდამოდ შეძენილად მიაჩნდეს, თუკი ასეთ ჩანაწერს არ გვაწვდის საჯარო რეესტრი. შესაბამისად, მოცემული დავის რეგულაცია მითითებული სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე, დაუშვებელია.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას დაადგინოს ზემოაღნიშნული ფაქტები, რაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ხ. დ-ას საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 27 მაისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. კვანტალიანი

მოსამართლეები: პ. ქათამაძე

ბ. ალავიძე