საქმე №ას-15-15-2012 28 ივნისი, 2012 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
მაია სულხანიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)
ვასილ როინიშვილი, თეიმურაზ თოდრია
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორები: 1. ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენელი ჯ. ტ-ი (მოსარჩელე)
2. მ. ო-ი, მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ი, ო. მ-ი (მესამე პირები დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 3 ნოემბრის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება
დავის საგანი _ ანდერძისა და ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობის ბათილად ცნობა, სამკვიდროდან წილის მიკუთვნება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
მ. მ-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ზ. მ-ის, მესამე პირის _ ნოტარიუს თ. გ-ის მიმართ ე. მ-ის მიერ 1997 წლის 31 ოქტომბერს ქ. მ-ისა და ზ. მ-ის სასარგებლოდ შედგენილი, ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ დამოწმებული ანდერძისა და ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ 1999 წლის 25 ივნისს მამკვიდრებელ ე. მ-ის სამკვიდროზე ქ. და ზ. მ-ების სასარგებლოდ გაცემული ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობის ბათილად ცნობის მოთხოვნით შემდეგი საფუძვლებით:
მ. მ-ი და მისი ინვალიდი შვილი – ქ. მ-ი ცხოვრობდნენ მოსარჩელის დის – ე. მ-ის კუთვნილ, ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში მდებარე სახლთმფლობელობის ¼-ში. 1998 წლის 7 ოქტომბერს ე. მ-ი გარდაიცვალა. მოსარჩელე და მისი შვილი კი დარჩნენ მზრუნველობის გარეშე.
მ. მ-ი შეუთანხმდა თავის ნათესავსა და ოჯახის ახლობელ ზ. მ-ს, რომ მისი დის დანაშთი ბინის გადაცემის სანაცვლოდ, მას მზრუნველობა გაეწია მოსარჩელის ოჯახისათვის.
ზ. მ-ის მოთხოვნითა და იძლებით, მ. მ-მა ჩიდინა სიყალბე, მან მოატყუა ნოტარიუსი, როდესაც 1997 წლის 31 ოქტომბერს თავი გააცნო ე. მ-ად და შეადგინა ანდერძი ზ. მ-სათვის კუთვნილი ქონების დატოვების შესახებ. ანდერძი ხელმოწერილია მოსარჩელის მიერ, თუმცა ე. მ-ის სახელით.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 30 ივლისის საოქმო განჩინებით მ. მ-ის გარდაცვალების შემდეგ მის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა მისი პირველი რიგის მემკვიდრე ქ. მ-ი.
მ. მ-მა და მ. ო-მა დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით სასამართლოს მიმართეს მ., ქ. და ზ. მ-ების წინააღმდეგ და მოითხოვეს ე. მ-ის მიერ 1997 წლის 31 ოქტომბერს ქ. მ-ისა და ზ. მ-ის სასარგებლოდ შედგენილი, ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ დამოწმებული ანდერძისა და ნოტარიუს თ. გ-ის მიერ 1999 წლის 25 ივნისს მამკვიდრებელ ე. მ-ის სამკვიდროზე ქ. და ზ. მ-ების სასარგებლოდ გაცემული ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობის ბათილად ცნობა და სამკვიდრო მასაში შემავალი ქონებიდან _ ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9-ში მდებარე უძრავი ქონების მამკვიდრებლის კუთვნილი 1/4 წილიდან 1/2-ის მიკუთვნება. მათ მიიჩნიეს, რომ ე. მ-ს ანდერძი არ დაუტოვებია. სადავო ანდერძი შეადგინა მისმა დამ, მ-მა, რაც მისი ბათილად ცნობის საფუძველია. მამკვიდრებელი წარმოადგენდა მათი აწ გარდაცვლილი მამის მამიდას, შესაბამისად, მ. მ-სა და მ. ო-ს სადავო ქონებიდან ასევე ეკუთვნით წილი.
მოპასუხე ზ. მ-მა როგორც ძირითადი, ასევე მესამე პირების დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნა არ ცნო ხანდაზმულობისა და უსაფუძვლობის გამო და მოითხოვა ორივე სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
მოპასუხე ქ. მ-ის წარმომადგენელმა მესამე პირების დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნა ანდერძისა და ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობის ბათილად ცნობის ნაწილში ცნო, ხოლო წილის გამოყოფის შესახებ მოთხოვნა მიიჩნია უსაფუძვლოდ.
მესამე პირის, ნოტარიუს თ. გ-ის მოსაზრებით, მ. მ-ის სასარჩელო მოთხოვნა ანდერძის ბათილად ცნობის შესახებ არის ხანდაზმული და უსაფუძვლო.
მესამე პირის, მეურვეობისა და მზრუნველობის ტერიტორიული ორგანოს – სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ვაკე-საბურთალოს სოციალური მომსახურების ცენტრის წარმომადგენლის განმარტებით, მოცემული დავის ფარგლებში ქმედუუნარო პირის – ქ. მ-ის ქონებრივი უფლებები და ინტერესები დაცულია.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილებით მ. მ-ის უფლებამონაცვლე ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ჯ. ტ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, მ. მ-ისა და მ. ო-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი ე. მ-ის მიერ 1997 წლის 31 ოქტომბერს ქ. მ-ისა და ზ. მ-ის სასარგებლოდ შედგენილი, ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ დამოწმებული ანდერძი (რეესტრში რეგისტრაციის №...) და ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ 1999 წლის 25 ივნისს მამკვიდრებელ ე. მ-ის სამკვიდროზე ქ. და ზ. მ-ების სასარგებლოდ გაცემული ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობა (რ/რ №...), მ. მ-ი და მ. ო-ი ცნობილ იქნენ 1998 წლის 7 სექტემბერს გარდაცვლილი ე. მ-ის კუთვნილი, ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4-ის 1/2-ის მესაკუთრეებად.
საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ზ. მ-მა და მ. მ-ის უფლებამონაცვლე ქ. მ-ის კანონიერმა წარმომადგენელმა (მეურვე) ჯ. ტ-მა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 3 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ზ. მ-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, მ. მ-ის უფლებამონაცვლე ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ჯ. ტ-ის სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა. გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მესამე პირების მ. მ-ისა და მ. ო-ის სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში და მათი სასარჩელო მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა, გადაწყვეტილება დანარჩენ ნაწილში დარჩა უცვლელად შემდეგი დასაბუთებით:
სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
1998 წლის 7 სექტემბერს გარდაიცვალა მამკვიდრებელი ე. მ-ი, რომლის საკუთრებაშიც გარდაცვალების დროისათვის ირიცხებოდა ქ.თბილისში, ა-ის ქ. №9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4 ნაწილი.
სამკვიდროს გახსნის დღისათვის ე. მ-ის მემკვიდრეებს წარმოადგენდნენ და - მ. მ-ი და ძმის, 1964 წელს გარდაცვლილი ჟ. მ-ის შვილები – ო., მ. და ა. მ-ები. მ. მ-ი გარდაიცვალა 2006 წლის 25 მარტს. მას დარჩა ერთი პირველი რიგის მემკვიდრე, შვილი ქ. მ-ი, რომელსაც მიღებული აქვს დედის, მ. მ-ის სამკვიდრო ქონება. ა. მ-ი გარდაიცვალა 1998 წლის 31 დეკემბერს. მის პირველი რიგის მემკვიდრეს წარმოადგენს შვილი – მ. ო-ი.
1997 წლის 31 ოქტომბერს ნოტარიუს თ. გ-მა დაამოწმა ე. მ-ის ანდერძი, რომლითაც მოანდერძემ მთელი თავისი ქონება, კერძოდ, ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში და ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში მდებარე საცხოვრებელი სახლები თანაბარწილად უანდერძა ქ. და ზ. მ-ებს.
1999 წლის 25 ივნისს ნოტარიუს თ.გ-მა ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე გასცა ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობა ქ. და ზ. მ-ების სასარგებლოდ, რომლის საფუძველზეც ისინი დარეგისტრირდნენ საჯარო რეესტრში ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4-ის მესაკუთრეებად.
მოსარჩელე მ. მ-სათვის ანდერძის შედგენის შესახებ ცნობილი იყო ანდერძის შედგენის დღიდანვე, 1997 წლის 31 ოქტომბრიდან, ვინაიდან, მისივე განმარტებით, ანდერძი მის მიერ იქნა გაყალბებული.
ხაშურის რაიონული სასამართლოს 2009 წლის 19 თებერვლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დაადგინა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტი იმის შესახებ, რომ ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში 1998 წლის 7 სექტემბერს გაიხსნა მემკვიდრეობა ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე – საცხოვრებელ სახლსა და მიწის ნაკვეთზე, რომელიც მიიღეს მისმა ძმისშვილებმა ო. და მ. მ-ებმა და ძმისშვილიშვილმა მ. ო-მა. 2009 წლის 11 მარტს ქარელის ნოტარიუს ც. დ-ის მიერ ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე, მდებარე ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში გაიცა სამკვიდრო მოწმობა მ. და ო. მ-ებისა და მ. ო-ის სასარგებლოდ, რომლის საფუძველზეც ისინი დარეგისტრირდნენ ზემოაღნიშნული უძრავი ქონების მესაკუთრეებად საჯარო რეესტრში.
სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ ექსპერტ მ. ვ-ს მიერ ჩატარებული სასამართლო ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, პირადობის დამადასტურებელი ჩანაწერი: „ე. ა-ს ას მ-ი“, განლაგებული 1997 წლის 31 ოქტომბერს შედგენილ ანდერძზე, შესრულებულია მ. მ-ის მიერ.
პალატამ არ გაიზიარა მ. მ-ის უფლებამონაცვლე ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის ჯ. ტ-ის მოსაზრება, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში ანდერძის ბათილად ცნობის შესახებ სასარჩელო მოთხოვნაზე უნდა გავრცელებულიყო საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა.
სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 130-ე, 129-ე მუხლებით, 1409-ე მუხლის პირველი ნაწილით და მიიჩნია, რომ მოსარჩელე მ. მ-სათვის ანდერძის შედგენის შესახებ ცნობილი იყო ანდერძის შედგენის დღიდანვე – 1997 წლის 31 ოქტომბრიდან, ვინაიდან, მისივე განმარტებით, ანდერძი მის მიერ იქნა გაყალბებული. ანდერძის გაყალბების ფაქტს ასევე ადასტურებს სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ ექსპერტ მ. ვ-ს მიერ ჩატარებული სასამართლო ექსპერტიზის დასკვნა, რომელში აღნიშნულია, რომ 1997 წლის 31 ოქტომბერს შედგენილ ანდერძზე განლაგებული პირადობის დამადასტურებელი ჩანაწერი – „ე. ა-ს ას მ-ი“ შესრულებულია მ. მ-ის მიერ. ასევე დადგენილია, რომ მ. მ-ის მიერ სარჩელი აღიძრა 2004 წლის 25 ნოემბერს სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლით დადგენილი ხანდაზმულობის ვადის დარღვევით.
ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ მ. მ-ის უფლებამონაცვლე ქ. მ-ის სარჩელი ანდერძისა და ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობის ბათილად ცნობის თაობაზე ხანდაზმულია.
ასევე ხანდაზმულია მესამე პირების – მ. ო-ისა და მ.მ-ის სასარჩელო მოთხოვნა ანდერძის ბათილად ცნობის თაობაზე.
აღნიშნულთან მიმართებაში პალატამ არ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება, რომ ანდერძის ბათილობის მოთხოვნის შესახებ სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლით გათვალისწინებული ორწლიანი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა უნდა ათვლილიყო არა მამკვიდრებლის გარდაცვალების დღიდან, არამედ, სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლის შესაბამისად, იმ მომენტიდან, როცა მემკვიდრემ ან სხვა დაინტერესებულმა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო ანდერძის არსებობის შესახებ.
სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ ანდერძის ბათილად ცნობის შესახებ სარჩელისათვის კანონი ხანდაზმულობის სპეციალურ ვადას – ორ წელს ადგენს. ამასთან, ამ ვადის დენა იწყება არა იმ მომენტიდან, როცა დაინტერესებული პირისათვის ცნობილი გახდა ან ცნობილი უნდა ყოფილიყო იმ გარემოებათა შესახებ, რომლებიც ანდერძის ბათილობას იწვევენ, არამედ სამკვიდროს გახსნის დღიდან.
სამოქალაქო კოდექსის 1320-ე მუხლის თანახმად, მამკვიდრებელი ე. მ-ი გარდაიცვალა 1998 წლის 7 სექტემბერს. ამდენად, სარჩელი ანდერძის ბათილობის შესახებ წარდგენილ უნდა ყოფილიყო სამკვიდროს გახსნის დღიდან –1998 წლის 7 სექტემბრიდან ორი წლის განმავლობაში, ანუ 2000 წლის 7 სექტემბერს. საქმის მასალებით კი დადგენილია, რომ მ. მ-მა და მ. ო-მა დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით სასამართლოს მიმართეს მხოლოდ 2005 წლის 1 ნოემბერს სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლით დადგენილი ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ.
ამდენად, სასამართლომ მიიჩნია, რომ მესამე პირების დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით - მ. მ-ისა და მ. ო-ის სასარჩელო განცხადებაც არ უნდა დაკმაყოფილდეს ხანდაზმულობის გამო.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ქ. მ-ის კანონიერმა წარმომადგენელმა ჯ.ტ-მა გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მისი სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი დასაბუთებით:
სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ სასამართლომ საერთოდ უგულებელყო სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლი, რომლის თანახმად გათვალისწინებული ორწლიანი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა უნდა აითვალოს არა მამკვიდრებლის გარდაცვალების დღიდან, არამედ, სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლის შესაბამისად, იმ მომენტიდან, როცა მემკვიდრემ ან სხვა დაინტერესებულმა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო ანდერძის არსებობის შესახებ.
სასამართლომ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 1507-ე მუხლის პირველი, მე-3 ნაწილები და და არ გაითვალისწინა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1504-ე მუხლის თანახმად, სამოქალაქო კოდექსი ამოქმედდა 1997 წლის 25 ნოემბრიდან. ამდენად, ანდერძის ნამდვილობასთან დაკავშირებული საკითხები უნდა მოწესრიგდეს ანდერძის შედგენის დროს მოქმედი საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის შესაბამისი ნორმებით.
აღნიშნული კოდექსის 546-ე და 551-ე მუხლების საფუძველზე სასამართლოს უნდა შეეფასებინა ის გარემოება, რომ სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ დასკვნით, 1997 წლის 31 ოქტომბერს შედგენილ ანდერძზე ხელმოწერა შესრულებულია მ. მ-ის მიერ. შესაბამისად, მოანდერძე ე. მ-ს თავისი კუთვნილი ქონების განკარგვის ნება არ გამოუვლენია, რაც მისი სახელით შედგენილი ანდერძის ბათილად ცნობის უპირობო საფუძველია.
სააპელაციო პალატას საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა შეემოწმებინა სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლის შესაბამისად. ქ. მ-სათვის სადავო ანდერძის არსებობის შესახებ ცნობილი გახდა 2007 წელს, როდესაც იგი მ. მ-ის უფლებამონაცვლედ ჩაერთო საქმეში. აღსანიშნავია, რომ ზ. მ-ის იყო ქ. მ-ის მეურვე, რომელმაც ანდერძის საფუძველზე მემკვიდრეობა თავად მიიღო სამკვიდრო.
ამდენად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება იურიდიულად დაუსაბუთებელია. იგი მიღებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებისა და 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის მოთხოვნათა დარღვევით, რაც გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველს წარმოადგენს.
სააპელაციო სასამარტლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანეს მ. ო-მა, მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-მა და ო. მ-მა, მათ მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შემდეგი დასაბუთებით:
სააპელაციო სასამართლომ მიიღო უკანონო, დაუსაბუთებელი და მიკერძოებული გადაწყვეტილება, როდესაც ზ. მ-ის მოთხოვნა დააკმაყოფილა.
სადავო სამართლებრივი ურთიერთობა წარმოიშვა 1997 წლის 31 ოქტომბერს, როდესაც მ. მ-მა გააყალბა ანდერძი. მან აღნიშნული შეგნებულად ჩაიდინა და თავისი დის – ე-ს კუთვნილი სახლის ნახევარი უანდერძა ზ., ხოლო მეორე ნახევარი კი ქ. მ-ებს. ზ-ს მოქმედებით უკმაყოფილომ 2005 წლის დასაწყისში შეატყობინა მ. ო-ს მის მიერ ჩადენილი უკანონობის შესახებ და, 2004 წლის 25 ნოემბერს სარჩელი შეიტანა სასამართლოში. სასამართლომ მ. მ-ის სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმულად მიიჩნია, რადგან დარღვეული იყო ორწლიანი ვადა. მ. მ-ის მიერ გაყალბებული ანდერძის შესახებ მისთვის ცნობილი იყო ანდერძის შედგენის დღიდან (1997 წლის .. ოქტომბრიდან). ე. გარდაიცვალა 1998 წლის .. სექტემბერს.
მ. მ-ის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე 2005 წლის 1 ნოემბერს კასატორებმა სარჩელით მიმართეს სასამართლოს ე.ი შეტყობინებიდან ერთი წლის ვადაში. მანამდე სასამართლოში ადგენდნენ ნათესაური კავშირის არსებობას მემკვიდრეობის მიღებასთან დაკავშირებით.
თბილისის საქალაქო სასამართლომ სწორად მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 1507-ე მუხლზე და განმარტა, რომ ანდერძის შედგენის დროისათვის მოქმედებდა 1964 წლის რედაქციის საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი. აღნიშნული კოდექსის 546-ე და 551-ე მუხლების თანახმად, ანდერძს პირადად მოანდერძემ უნდა მოაწეროს ხელი. სასამართლომ ექსპერტიზის დასკვნის საფუძველზე დაადგინა, რომ ანდერძი გაყალბებული იყო.
საქალაქო სასამართლომ სწორად გადაწყვიტა ხანდაზმულობის საკითხი მესამე პირების სარჩელთან მიმართებაში და კანონიერად დაადგინა ორწლიანი ხანდაზმულობის ვადა დაინტერესებული პირისათვის უფლების დარღვევის შეტყობის მომენტიდან, სამოქალაქო კოდექსი 130-ე მუხლის თანახმად.
სააპელაციო სასამართლო აპელირებს მხოლოდ სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლზე და ხანდაზმულობის ვადას ითვლის სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან (1998 წლის .. სექტემბრიდან), რაც არასწორია. კასატორები ვერ შეიტყობდნენ ანდერძის სიყალბის შესახებ მანამ, ვიდრე მ. მ-ი არ ეტყოდათ ამის შესახებ. ამდენად, ისინე ვერ იდავებდნენ ანდერძის ბათილობის შესახებ.
სააპელაციო სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა სამოქალაქო კოდექსის 1507-ე მუხლი და ამ მუხლის საფუძველზე საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 654-551-ე მუხლები.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 13 თებერვლის განჩინებით – ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ჯ. ტ-ის, ხოლო 2012 წლის 15 თებერვლის განჩინებით მ. ო-ის, მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ისა და ო. მ-ის საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო პალატამ განიხილა საქმის მასალები, გაეცნო საკასაციო საჩივრის საფუძვლებს და თვლის, რომ ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ჯ. ტ-ის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ხოლო მ. ო-ის, მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ის, ო. მ-ის (მესამე პირები დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით) საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქმის მასალებით დადგენილია, რომ 1998 წლის 7 სექტემბერს გარდაიცვალა მამკვიდრებელი ე. მ-ი, რომლის საკუთრებაშიც გარდაცვალების დროისათვის ირიცხებოდა ქ.თბილისში, ა-ის ქ. №9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4 ნაწილი.
სამკვიდროს გახსნის დღისათვის ე. მ-ის მემკვიდრეებს წარმოადგენდნენ და – მ. მ-ი და ძმის, 1964 წელს გარდაცვლილი ჟ. მ-ის შვილები – ო., მ. და ა. მ-ები. მ. მ-ი გარდაიცვალა 2006 წლის 25 მარტს. მას დარჩა ერთი პირველი რიგის მემკვიდრე, შვილი – ქ. მ-ი, რომელსაც მიღებული აქვს დედის, მ. მ-ის სამკვიდრო ქონება. ა. მ-ი გარდაიცვალა 1998 წლის 31 დეკემბერს. მის პირველი რიგის მემკვიდრეს წარმოადგენს შვილი – მ. ო-ი.
1997 წლის 31 ოქტომბერს ნოტარიუს თ. გ-მა დაამოწმა ე. მ-ის ანდერძი, რომლითაც მოანდერძემ მთელი თავისი ქონება, კერძოდ, ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში და ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში მდებარე საცხოვრებელი სახლები თანაბარწილად უანდერძა ქ. და ზ. მ-ებს.
1999 წლის 25 ივნისს ნოტარიუსმა თ.გ-მა ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე გასცა ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობა ქ. და ზ. მ-ების სასარგებლოდ, რომლის საფუძველზეც ისინი დარეგისტრირდნენ საჯარო რეესტრში ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4-ის მესაკუთრეებად.
მოსარჩელე მ. მ-სათვის ანდერძის შედგენის შესახებ ცნობილი იყო ანდერძის შედგენის დღიდანვე, 1997 წლის 31 ოქტომბრიდან, ვინაიდან, მისივე განმარტებით, ანდერძი მის მიერ იქნა გაყალბებული.
ხაშურის რაიონული სასამართლოს 2009 წლის 19 თებერვლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგინდა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტი იმის შესახებ, რომ ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში 1998 წლის 7 სექტემბერს გაიხსნა მემკვიდრეობა ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე – საცხოვრებელ სახლსა და მიწის ნაკვეთზე, რომელიც მიიღეს მისმა ძმისშვილებმა – ო. და მ. მ-ებმა და მ. ო-მა. 2009 წლის 11 მარტს ქარელის ნოტარიუს ც. დ-ის მიერ ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე, მდებარე ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში გაიცა სამკვიდრო მოწმობა მ. და ო. მ-ებისა და მ. ო-ის სასარგებლოდ, რომლის საფუძველზეც ისინი დარეგისტრირდნენ ზემოაღნიშნული უძრავი ქონების მესაკუთრეებად საჯარო რეესტრში.
სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ ექსპერტ მ. ვ-ს მიერ ჩატარებული სასამართლო ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, პირადობის დამადასტურებელი ჩანაწერი: „ე. ა-ს ას მ-ი“, განლაგებული 1997 წლის 31 ოქტომბერს შედგენილ ანდერძზე, შესრულებულია მ. მ-ის მიერ.
სააპელაციო სასამართლომ დააკმაყოფილა ზ. მ-ის სააპელაციო საჩივარი იმ საფუძვლით, რომ ანდერძის ბათილად ცნობისათვის გასული იყო ხანდაზმულობის ვადა, რის გამოც არ დაკმაყოფილდა მ. მ-ისა და მ. ო-ის სარჩელი. საკასაციო პალატა თვლის, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ გამოტანილია არასწორი გადაწყვეტილება, რაც შედეგია იმისა, რომ სასამართლოს მიერ არასწორადაა განმარტებული სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლი. მითითებული ნორმის თანახმად, სარჩელი ანდერძის ბათილად ცნობისათვის წარდგენილ უნდა იქნეს ორი წლის განმავლობაში, რაც გამოითვლება სამკვიდროს გახსნის დღიდან. პალატა თვლის, რომ მუხლში მითითებული მოთხოვნა ვრცელდება იმ პირების მიმართ, რომელთათვისაც ცნობილი იყო ანდერძის არსებობის შესახებ. შესაბამისად, ეს მუხლი არ შეიძლება გამოყენებულ იქნეს იმ პირების მიმართ, რომელთაც არავითარი ინფორმაცია არ გააჩნდათ იმის თაობაზე, რომ არსებობდა ანდერძი და არსებობდნენ ანდერძით მემკვიდრეები.
ზემოთ მითითებული მოსაზრება გამომდინარეობს როგორც საქართველოს კონსტიტუციის ფუძემდებლური დებულებებიდან, ასევე სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის სამართლებრივი ნორმებიდანაც. საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის თანახმად, ყოველ ადამიანს უფლება აქვს მიმართოს სასამართლოს მისი უფლების დასაცავად. ბუნებრივია, მითითებული ნორმა მოიცავს არა მხოლოდ ფიზიკურად სარჩელის შეტანას, არამედ ამ საკითხზე სამართლიანი და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღებასაც. საგულისხმოა ის გარემოებაც, რომ მითითებულ ნორმაში საუბარია იმ უფლებაზე, რომელსაც ადამიანი მიიჩნევს დარღვეულად და, ამასთან, ცნობილია ამ ფაქტის შესახებ. უფლების დარღვევის აღმოჩენის შემთხვევაში სასამართლო აღადგენს მის დარღვეულ უფლებას გამოტანილი გადაწყვეტილების საფუძველზე. შეუძლებელია, ადამიანმა მიმართოს სასამართლოს, თუ არ იცის მისი უფლების დარღვევის შესახებ. ასეთი ფაქტის შეტობინებისთანავე კი, როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ, სასამართლოსათვის მიმართვის უფლება გარანტირებულია კანონმდებლობით.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლშიც იგივე სახის დებულებაა მოცემული. ამ ნორმის თანახმად, ყველა პირისათვის უზრუნველყოფილია უფლების სასამართლო წესით დაცვა. უფლების სასამართლო წესით დაცვა ცალსახად გამოიხატება დარღვეული უფლების აღდეგნაში. მაგრამ იგი დამოკიდებულია ადამიანის ნებაზე – მიმართოს სასამართლოს. შეუძლებელია, სასამართლო წესით უფლების დაცვა თუ ადამიანი არ მიმართავს სასამართლოს. სწორედ ამ საკითხს უკავშირდება სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტიც. დარღვეული უფლების აღდგენა ხშირ შემთხვევაში გარკვეულად შემოფარგლულია კანონმდებლობით დადგენილი ვადებით. იმ შემთხვევაში თუ პირი კანონით დადგენილ ვადაში არ მიმართავს სასამართლოს, შესაძლოა, სარჩელი აღარ დაკმაყოფილდეს (სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო). სარჩელის შეტანა ადამიანის უფლებაა და მხოლოდ მასზეა დამოკიდებული, დაიცავს თუ არა მის დარღვეულ უფლებას სასამართლო წესით. ხოლო თუ იგი არაგონივრულ ვადებში მიმართავს სასამართლოს, შესაძლოა, ამ უკანასკნელმა ვერ დააკმაყოფილოს მოთხოვნა. აღნიშნული ვადები მოქმედებს იმ შემთხვევაში, თუ ადამიანისათვის ცნობილია მისი უფლების დარღვევის შესახებ და არ მიმართა სასამართლოს კანონით დადგენილი პერიოდის განმავლობაში. როდესაც ადამიანი შეიტყობს უფლების დარღვევის შესახებ და დაუყოვნებლივ მიმართავს სასამართლოს, შეუძლებელია, უარი ეთქვას იმის გამო, რომ მან გაუშვა ხანდაზმულობის ვადა. ამის დასტურია სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლში მითითებული დებულებაც, რომლის თანახმად, ხანდაზმულობა იწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტიდან. მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად ითვლება დრო, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. როგორც აღნიშნული ნორმიდან ჩანს, დარღვეული უფლების აღდგენის მოთხოვნა უკავშირდება დარღვევის ფაქტის შეტყობას. შეუძლებელია, მემკვიდრეს მოეთხოვოს სარჩელის შეტანა სამკვიდროს გახსნიდან გარკვეულ პერიოდში, როცა ამ პერიოდში მისთვის უცნობია მისი უფლების დარღვევის შესახებ. ასეთი სახის განმარტება ყოველგვარ აზრსაა მოკლებული და ეწინააღმდეგება ელემენტარულ ლოგიკის კანონებს.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე პალატა მიიჩნევს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1409-ე მუხლში მითითებული ვადა უნდა გავრცელდეს იმ პირებზე, რომელთათვისაც ცნობილი იყო ანდერძის არსებობის თაობაზე. მოცემულ შემთხვევაში კი მ. მ-ის მიმართ, რომლისათვისაც ანდერძის შედგენის დღიდანვე ცნობილი იყო ანდერძის სიყალბის თაობაზე. შესაბამისად, სწორია სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მისი სარჩელი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო. იგივე შედეგია გათვალისწინებული 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსითაც. ამ კოდექსის 75-ე მუხლით საერთო ვადა უფლების დაცვისა იმ პირის სარჩელით, რომელის უფლებაც დარღვეულია განისაზღვრება სამი წლით. მე-80 მუხლი ამ ვადას იწყებს იმ დღიდან, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. მ. მ-მა კი ამ ნორმით გათვალისწინებული ვადაც გაუშვა, რაც ამავე კოდექსის 84-ე მუხლის შესაბამისად სარჩელზე უარის თქმის საფუძველია. მ. მ-მა ანდერძის ბათილად ცნობა მოითხოვა იმ საფუძვლით, რომ ანდერძზე ხელმოწერა შესრულებული იყო მის მიერ, რაც განახორციელა ზ. მ-ის მიერ მისი შეცდომაში შეყვანის გზით. ამ ფაქტის თაობაზე მისთვის ცნობილი იყო ანდერძის დადასტურების მომენტიდან და ამ პერიოდიდანაც გასულია ზემოთ მითითებული სამ წლიანი ვადაც.
საკასაციო პალატა იმავდროულად მიიჩნევს, რომ არ შეიძლება ხანდაზმულად ჩაითვალოს მ. ო-ს და მ. მ-ის სასარჩელო მოთხოვნა. სასამართლოს მიერ დადაგენილი გარემოებებიდან ჩანს, რომ ე. მ-ის სამკვიდრო ქონება – საცხოვრებელ სახლი და მიწის ნაკვეთი, მიიღეს მისმა ძმისშვილებმა ო. და მ. მ-ებმა და მ. ო-მა. შესაბამისად, გაცემულია სამკვიდრო მოწმობა ე. მ-ის სამკვიდრო ქონებაზე, მდებარე ქარელის რაიონის სოფელ დ-ში მ. და ო. მ-ებისა და მ. ო-ის სასარგებლოდ, რომლის საფუძველზეც ისინი დარეგისტრირდნენ ზემოაღნიშნული უძრავი ქონების მესაკუთრეებად საჯარო რეესტრში. მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ არ არსებობს დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია, რის გამოც შეუძლებელია მათი უაროფა.
საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის გადაწყვეტილებით მ. მ-ი და მ. ო-ის სარჩელის დაკმაყოფილების შედეგად გაბათილდა სადავო ანდერძი და მ. მ-ი და მ. ო-ი ცნეს 1998 წლის 7 სექტემბერს გარდაცვლილი ე. მ-ის კუთვნილი, ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4-ის 1/2-ის მესაკუთრეებად. სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება გასაჩივრებული არ არის ამ პირთა მიერ. ამასთან, როგორც უკვე აღვნიშნეთ არ არსებობდა ამ გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი და იგი უცვლელად უნდა აისახოს საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან.
მოცემულ შემთხვევაში ქ. მ-ი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან, თუმცა, ზემოხსენებული ნორმიდან გამომდინარე, ქ. და ზ. მ-ებს უნდა დაეკისროთ მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ის, ო. მ-ისა და მ. ო-ის სასარგებლოდ მ. და მ. მ-ების დამოუკიდებელ სასარჩელო მოთხოვნაზე სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილი 35 ლარის ანაზღაურება.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ჯ. ტ-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.
მ. ო-ის, მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ისა და ო. მ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.
გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 3 ნოემბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება.
მ. მ-ის უფლებამონაცვლე ქ. მ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ჯ. ტ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს.
მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ის, ო. მ-ის და მ. ო-ის სარჩელი დაკმაყოფილდეს.
ბათილად იქნეს ცნობილი ე. მ-ის მიერ 1997 წლის 31 ოქტომბერს ქ. მ-ისა და ზ. მ-ის სასარგებლოდ შედგენილი, ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ დამოწმებული ანდერძი (რეესტრში რეგისტრაციის №...) და ნოტარიუს თ.გ-ის მიერ 1999 წლის 25 ივნისს მამკვიდრებელ ე. მ-ის სამკვიდროზე ქ. და ზ. მ-ების სასარგებლოდ გაცემული ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის უფლების მოწმობა (რ/რ №...).
მ. მ-ი და მ. ო-ი ცნობილ იქნან 1998 წლის 7 სექტემბერს გარდაცვლილი ე. მ-ის კუთვნილი, ქ.თბილისში, ა-ის ქ.№9ა-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/4-ის 1/2-ის მესაკუთრეებად.
ზ. და ქ. მ-ებს დაეკისროთ მ. მ-ის უფლებამონაცვლე გ. მ-ის, ო. მ-ისა და მ. ო-ის სასარგებლოდ სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილი 35 ლარის ანაზღაურება.
საკასაციო პალატის გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
