საქმე №ას-1778-1756-2011 29 ივნისი, 2012 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
მაია სულხანიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)
ვასილ როინიშვილი, თეიმურაზ თოდრია
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი _ მ. ლ-ე (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე _ ვ. ბ-ი, ი. კ-ი (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 18 ოქტომბრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება
დავის საგანი _ საკომლო ჩანაწერების ბათილად ცნობა და საკომლო წიგნში სათანადო ჩანაწერის შეტანა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
მ. ლ-მ სარჩელი აღძრა სასამართლოში ვ. ბ-ის, ი. კ-ის, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ხაშურის სარეგისტრაციო სამსახურისა და ხაშურის მუნიცილაპიტეტის გამგეობის მიმართ და მოითხოვა ბათილად იქნეს ცნობილი 1986-1995 წლების საკომლო წიგნში 1994 წელს გაკეთებული ჩანაწერი, რომლითაც ნ. კ-ის კუთვნილი ქონება აღირიცხა გ. კ-ის სახელზე, 2001-2006 წლების საკომლო წიგნში გაკეთებული ჩანაწერი, რომლითაც გ. კ-ის ქონება აღირიცხა ი. კ-ზე, ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ა-ის ტერიტორიული ორგანოს რწმუნებულის მიერ 2007 წლის 31 აგვისტოს გაცემული №483 ცნობა და საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ხაშურის სარეგისტრაციო სამსახურის 2007 წლის 5 სექტემბრის გადაწყვეტილება სადავო ქონების ი. კ-ის სახელზე რეგისტრაციის შესახებ შემდეგი საფუძვლებით:
1977 წლიდან მოსარჩელე ქორწინებაშია ნ. კ-თან (ნ. მ-თან), რომელიც გარდაიცვალა 2009 წლის 19 ივლისს. მის სახელზე ირიცხებოდა ხაშურის რაიონის სოფელ ა-ში მდებარე უძრავი ქონება.
მოსარჩელემ შეიტყო, რომ 1939 წელს აშენებული 85 კვ.მ საცხოვრებელი სახლი, 1940 წელს აშენებული ბოსელი და 0,25 ჰა მიწა (მათ შორის 0,02 შენობა-ნაგებობების ქვეშ) ა-ის ტერიტორიული ორგანოს რწმუნებულის მიერ 2007 წლის 31 აგვისტოს გაცემული №483 ცნობის საფუძველზე ჯერ დაირეგისტრირა მეუღლის მამამ ი. (ვ.) კ-მა, ხოლო შემდეგ ჩუქების ხელშეკრულებით გადასცა თავის შვილიშვილ ვ. ბ-ს მაშინ, როდესაც 1971-1975 და 1980-1982, ასევე 1994 წლამდე საკომლო წიგნების მიხედვით, ზემოაღნიშნული ქონება მის მეუღლეს ეკუთვნოდა.
1994 წელს საკომლო წიგნში ნ. კ-ი გადახაზულია და პირადი განცხადებით მითითებულია კავშირგაწყვეტილად, ხოლო შემდგომ გრაფაში ჩაწერილია მისი დედა გ. კ-ი, რაც უკანონოა, რადგან საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილებით საკომლო მეურნეობები რეორგანიზებულ იქნა.
ამასთან, ა-ის მეურნება მიეკუთვნებოდა საბჭოთა მეურნეობებს და არა კოლმეურნეობებს, რის გამოც მასზე უნდა გავრცელებულიყო სამოქალაქო კოდექსი და არა საკოლმეურნეო კანონმდებლობა. შესაბამისად, 2001-2006 წლების საკომლო წიგნში ქონების გ. კ-დან ი. კ-ზე გადაწერა მოხდა უკანონოდ. შემდეგ გაიცა №483 ცნობა, რომლის საფუძველზეც საჯარო რეესტრში ქონება დარეგისტრირდა ი. კ-ის სახელზე, თუმცა სარეგისტრაციო სამსახურში არსებობდა ორი ურთიერთგამომრიცხავი დოკუმენტი – 2007 წლის 10 აგისტოს №782 საარქივო ცნობა, რომლის მიხედვითაც ქონება ეკუთვნოდა ნ. კ-ს და ზემოაღნიშნული №483 ცნობა. საჯარო რეესტრს არ გამოუყენებია „საჯარო რეესტრის შესახებ“ კანონის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული უფლება და არ გამოუთხოვია დამატებითი ინფორმაცია საკითხის სწორად გადასაწყვეტად.
საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ხაშურის სარეგისტრაციო სამსახურის წარმომადგენელმა სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ რეგისტრაცია განხორციელდა კანონიერად, ა-ის ტერიტორიული ორგანოს რწმუნებულის 2007 წლის 31 აგვისტოს №483-ე ცნობის საფუძველზე, როგორც ქრონოლოგიურად მომდევნო დოკუმენტის და რეგისტრაციის ბათილობის საფუძველი არ არსებობს.
ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის წარმომადგენელმა სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მან №483 ცნობა გასცა 2001-2006 წლების საკომლო წიგნში არსებული ჩანაწერის საფუძველზე, კანონიერად და მისი ბათილობის საფუძველი არ არსებობს.
ი. კ-მა და ვ. ბ-მა სარჩელი არ ცნეს, ვინაიდან სადავო ქონება ნ. კ-ის კუთვნილებიდან გ. კ-ის სახელზე კანონიერად გადაეწერე. იგი გადაიტანეს კავშირგაწყვეტილთა სიაში, ხოლო გ. იყო კომლის მომდევო წევრი, რომლის გარდაცვალების შემდეგ ქონება გადავიდა მის მეუღლე ი. კ-ის სახელზე, რომელმაც ჩუქების ხელშეკრულებით გადასცა შვილიშვილ ვ. ბ-ს. ა-ის ტერიტორიული ორგანოს რწმუნებულის მიერ ცნობა სწორად არის გაცემული, ვინაიდან, იგი დაეყრდნო საკომლო წიგნის ჩანაწერს. სადავო ქონება, კერძოდ, შენობები აშენებულია 1939, 1940 და 1960 წლებში, ნ. კ-ი დაბადებულია 1947 წელს, შესაბამისად, იგი მათ ვერ ააშენებდა და ვერც დაირეგისტრირებდა, ამიტომ 2001-2006 წლების საკომლო წიგნში ქონება ი. კ-ის სახელზე აღირიცხა კანონიერად. საჯარო რეესტრმა რეგისტრაცია განახორციელა წარდგენილი დოკუმენტების მიხედვით, რის გამოც სარეგისტრაციო ჩანაწერის ბათილობის საფუძველი არ არსებობს.
ხაშურის რაიონული სასამართლოს 2011 წლის 18 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, რაც ი. კ-მა და ვ. ბ-მა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 18 ოქტომბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველად შემდეგ გარემოებათა გამო:
სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოცემულ საქმეზე ძირითად მოთხოვნებს წარმოადგენს 1986-1995 წლების ხაშურის რაიონის სოფელ ა-ის საკომლო წიგნში 1994 წელს შესრულებული ჩანაწერისა (რომლითაც ნ. კ-ის კუთვნილი ქონება აღირიცხა გ. კ-ის სახელზე) და 2001-2006 წლების საკომლო წიგნის ჩანაწერის ბათილად ცნობა, რომლითაც გ. კ-ის ქონება აღირიცხა ი. კ-ის სახელზე. რაც შეეხება ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ა-ის ტერიტორიული ორგანოს 2007 წლის 31 აგვისტოს გაცემული ცნობისა და 2007 წლის 5 სექტემბრის საჯარო რეესტრის ჩანაწერის ბათილად ცნობის მოთხოვნებს, აღნიშნული წარმოადგენს თანამდევ მოთხოვნებს.
სასამართლომ იხელმძღვანელა „საქართველოს სსრ სახალხო დეპუტატთა სადაბო, სასოფლო საბჭოს შესახებ“ 1968 წლის 25 დეკემბრის კანონის 22-ე მუხლით, მიწის კოდექსის 72-ე მუხლით, საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1993 წლის 5 მარტის №119 დადგენილებით, ,,სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს კანონის 4.4 მუხლითა და ამავე მუხლის მე-5 პუნქტში 2003 წლის 20 ივნისის კანონით შეტანილი ცვლილებით და მიიჩნია, რომ, კომლთან დაკავშირებული ადგილობრივი მმართველობის ორგანოს აქტი – 1986-1995 წლების ხაშურის რაიონის სოფელ ა-ის საკომლო წიგნში 1994 წელს შესრულებული ჩანაწერი, რომლითაც ნ. კ-ის კუთვნილი ქონება აღირიცხა გ. კ-ის სახელზე და 2001-2006 წლების საკომლო წიგნის ჩანაწერი არ პასუხობენ ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ ადმინისტრაციული აქტის მოთხოვნებს. ამასთან, სადავო სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის პერიოდში საკომლო დავთარში (საკომლო წიგნში) სათანადო ჩანაწერის შეტანა არ განეკუთვნებოდა ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის კომპეტენციის სფეროს.
სასამართლოს მოსაზრებით, სასარჩელო მოთხოვნა, თავისი არსით, ეხება კომლის ქონებაზე უფლებას, რაც, თავისი ბუნებით, წარმოადგენს კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობებიდან წარმოშობილ დავას და სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-11 მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, განხილულ უნდა ყოფილიყო სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი წესით.
პალატამ ჩათვალა რომ მოცემულ საქმეზე, მოპასუხის სახით ადმინისტრაციული ორგანოს – მუნიციპალიტეტის გამგეობის მონაწილეობა არ ცვლის განსახილველი საქმის სამართლებრივ ბუნებას.
სააპელაციო სასამართლოს განჩინება მ. ლ-მ გაასაჩივრა საკასაციო წესით და მოითხოვა მისი გაუქმება შემდეგი საფუძვლებით:
სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ დავის საგანს წარმოადგენდა ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ა-ის ტერიტორიული ორგანოს რწმუნებულის მიერ 2007 წლის 31 აგვისტოს გაცემული №483 ცნობა, რომელიც ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნექტის თანახმად, განხილული უნდა იქნეს სწორედ როგორც ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი. იგი გამოცემულია ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ა-ის ტერიტორიული ორგანოს რწმუნებულის მიერ, რომელიც აწესებს, ცვლის, წყვეტს ან ადასტურებს პირის ან პირთა შეზუღდული წრის უფლებასა და მოვალეობას.
ამასთან, არასწორია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა, რომ ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ა-ის ტერიტორიული ორგანოს 2007 წლის 31 აგვისტოს გაცემული №483 ცნობისა და 2007 წლის 5 სექტემბრის საჯარო რეესტრის ჩანაწერის ბათილად ცნობის მოთხოვნები წარმოადგენს თანამდევ მოთხოვნებს იმ მიზეზით, რომ სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ასეთს არ იცნობს. შესაბამისად, მოცემული საქმის განხილვა უნდა მოხდეს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით.
ამდენად, საქმე უკანონოდ განიხილა სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ, რაც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო პალატამ განიხილა საქმის მასალები, გაეცნო საკასაციო საჩივრის საფუძვლებს და თვლის, რომ მ. ლ-ის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ხოლო სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება უნდა დარჩეს უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:
სააპელაციო სასამართლომ განსახილველი დავა შეაფასა სამოქალაქო სამართლებრივ დავად, რასაც იზიარებს საკასაციო სასამართლოც, მაგრამ პალატა მიიჩნევს, რომ განჩინების სამართლებრივი დასაბუთება არ არის სრული სახის.
სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სასარჩელო მოთხოვნა, თავისი არსით, ეხება კომლის ქონებაზე უფლებას, რაც, თავისი ბუნებით, წარმოადგენს კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობებიდან წარმოშობილ დავას.
საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ გაკეთებული კატეგორიული დასკვნა დავის საგნის სამართლებრივ ბუნებასთან დაკავშირებით (კომლის ქონებასთან მიმართებაში) დავის განხილვის მითითებული ეტაპისათვის მიზანშეუწონელია. მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ მისი უფლება შეილახა 1994 წელს საკომლო წიგნში გაკეთებული ჩანაწერის საფუძველზე. ასევე 2001-2006 წლების საკომლო ჩანაწერების საფუძველზე, ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის მიერ გაცემული ცნობისა და საჯარო რეესტრის მიერ განხორციელებული ჩანაწერის შედეგად. მოწინააღმდეგე მხარის განმარტებით, იმ პერიოდისათვის მისი ოჯახი არ წარმოადგენდა საკოლმეურნეო კომლს. იმის მიხედვით, თუ რა შეფასებას მისცემს სასამართლო საქმეში არსებულ მტკიცებულებებს – დადასტურებულად მიიჩნევს კომლის არსებობას თუ მუშა-მოსამასახურის კატეგორიის არსებობას, სრულიად განსხვავებული წესით გადაწყდება დავა.
საქართველოში საკოლმეურნეო კომლი 1993 წლამდე არსებობდა. საკოლმეურნეო კომლის ერთ-ერთი და ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანი იყო კომლის ყველა შრომისუნარიანი და სრულწლოვანი წევრის კოლმეურნეობის წევრობა, პირადი შრომით-საკოლმეურნეო წარმოებაში და კომლის დამხმარე მეურნეობაში მონაწილეობის სავალდებულო ხასიათი. საკოლმეურნეო კომლის წევრები დამხმარე მეურნეობას კომლისათვის განკუთვნილ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთზე საერთო ძალებით აწარმოებდნენ და ამ კომლის ქონების თანამესაკუთრეებად გვევლინებოდნენ. თუ ოჯახში კოლმეურნეობის არც ერთი წევრი არ რჩებოდა, საკოლმეურნეო კომლი ისპობოდა და მუშა-მოსამსახურის ოჯახი იქმნებოდა, ხოლო დამხმარე მეურნეობის ადგილს მუშა-მოსამსახურის მეურნეობა იკავებდა. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის) 122-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრებს თანასაკუთრების უფლებით ეკუთვნოდა. აღნიშნული კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად კი, კომლის ყველა წევრს, მათ შორის არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც, თანაბარი წილი ეკუთვნოდა. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტის საფუძველზე 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. შესაბამისად, ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ წარმოადგენს კომლის ქონებას და არის იმ პირთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენენ. აღნიშნულ ქონებაზე ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი.
განსხვავებით საკოლმეურნეო კომლში დასაქმებული პირებისაგან, საბჭოთა მეურნეობაში დასაქმებული პირების, ასევე კოლმეურნეობაში დასაქმებულ მუშა-მოსამსახურეების მიმართ საკუთრების, თუ სამემკვიდრეო უფლებიდან გამომდინარე ურთიერთობათა სამართლებრივი რეგულირების მექანიზმი იდენტური იყო ქალაქად მცხოვრები პირების სამართლებრივი რეგულირებისა. სამოქალაქო ურთიერთობანი ამ პირთა მონაწილებით სპეციალური რეგულირების საგანს არ წამოადგენდა საკოლმეურნეო კომლისაგან განსხვავებით. მასთან დაკავშირებული სამემკვიდრეო თუ საკუთრებასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობები რეგულირდებოდა ისევე, როგორც ქალაქად მცხოვრებ პირთა მიმართ.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოს უპირველესი ამოცანა დავის გადასაწყვეტად იმ გარემოების დადგენაა სადავო ქონება განეკუთვნებოდა საკოლმეურნეო კომლის, საკოლმეურნეო კომლში დასაქმებული მუშა-მოსამასახურისა თუ საბჭოთა მერნეობის ქონებას. იმის მიხედვით, თუ რომელ კატეგორიას განეკუთვნება სადავო ქონება აღნიშნული საკითხი სადავოდ იყო გამხდარი სააპელაციო სასამართლოშიც. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მითითება, რომ სადავო ქონება წარმოადგენს საკოლმეურნეო კომლის ქონებას, უნდა დადგინდეს მხოლოდ საქმის განხილვის დროს. რა თქმა უნდა ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად ქონების კუთვნილებისა არ იცვლება დავის ხასიათი.
პალატა მიიჩნევს, რომ სასამართლომ სწორი შეფასება უნდა მისცეს საქმეში არსებულ მტკიცებულებეს და გააკეთოს შესაბამისი დასკვნა მხარეთა შორის არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის შესახებ.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
მ. ლ-ის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 18 ოქტომბრის განჩინება დარჩეს უცვლელად.
სახელმწიფო ბაჟი გადახდილია.
საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
