საქმე №ას-1024-1055-2011 30 აგვისტო, 2012 წელი
ქ.თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)
ვასილ როინიშვილი, პაატა სილაგაძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი _ სს „ს. რ-ა“ (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე _ „ბ. ო. ი. ლ-ი“ (მოპასუხე)
მესამე პირები _ შპს „ბ. ო. ტ-ი“; შპს „ს-ა“
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება _ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 19 აპრილის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება
დავის საგანი _ ვაგონის მოცდენისა და ტვირთის შენახვის გამო თანხის დაკისრება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
შპს „ს. რ-მ“ სარჩელი აღძრა სასამართლოში „ბ. ო. ი. ლ-ის“, მესამე პირების: შპს „ბ. ო. ტ-ისა“ და შპს „ს-ის“ მიმართ, მოსარჩელის კუთვნილი ვაგონების მოცდენისა და ტვირთის შენახვის გამო მოპასუხე „ბ. ო. ი. ლ-ისათვის“ თანხის _ 688 403 ლარის დაკისრების მოთხოვნით შემდეგ გარემოებათა გამო:
2003 წლის ივლისიდან 2004 წლის ჩათვლით „ბ. ო. ი. ლ-ი“ შპს „ს. რ-ის“ მეშვეობით ახორციელებდა ნავთობპროდუქტების საერთაშორისო გადაზიდვას აზერბაიჯანის რესპუბლიკიდან საქართველოს ტერიტორიამდე, კერძოდ, ქ.ბათუმამდე. მოპასუხე ვერ უზრუნველყოფდა დანიშნულების ადგილას ტვირთის დროულ მიღებასა და დაცლას, რის შედეგადაც ხდებოდა ვაგონების სისტემური მოცდენა, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი, სარჩელზე დართული, შპს „ს. რ-ის“ მიერ სადავო გადაზიდვისას შედგენილი საერთო ფორმის აქტებით დასტურდება „ს. ბ. ს-ში“ მიწოდებული ტვირთის „ბ. ო. ი. ლ-ის“ მიერ დაგვიანებით მიღების, ანუ გადმოტვირთვის მოლოდინში ვაგონების დაყოვნების ფაქტები, რის გამოც მოპასუხეს უნდა დაეკისროს სარჩელით მოთხოვნილი თანხის ანაზღაურება.
მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მოითხოვა მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:
შპს „ს. რ-ის“ სარჩელი უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია, „ბ. ო. ი. ლ-ი“ არასათანადო მოპასუხეა, რადგანაც გადაზიდვისას ტვირთმიმღებს წარმოადგენდა შპს „ბ. ო. ტ-ი“, რაც დასტურდება მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ზედნადებებით. მოპასუხე შპს „ს. რ-სთან“ სახელშეკრულებო ურთიერთობაში არ იმყოფებოდა, ის თავად ტვირთის გადაზიდვებს არ აწარმოებდა და არც გადაზიდვის პროცესში იღებდა მონაწილეობას, რაც გამორიცხავს „ბ. ო. ი. ლ-ისათვის“ ხელშეკრულების დარღვევით გამოწვეულ პასუხისმგებლობას. მოცემული სარჩელის სავარაუდო მოპასუხეს წარმოადგენს ტვირთმიმღები და ექსპედიტორი, რომელთაგან „ბ. ო. ი. ლ-ი“ არც ერთს განეკუთვნება, მოსარჩელე სარჩელის საფუძვლად თავადვე უთითებს, რომ ტვირთის დაგვიანება გამოიწვია ბათუმში ვაგონების არადროულმა გადმოცლამ. მოპასუხემ ასევე სადავოდ გახადა მოთხოვნილი თანხის ოდენობა, ვინაიდან შპს „ს. რ-ს“ არ წარმოუდგენია იმის დამადასტურებელი მტკიცებულება, თუ რამდენი ვაგონის მოცდენას ჰქონდა ადგილი, რა დროით მოხდა ვაგონების მოცდენა, ასევე რამდენ ვაგონ-ცისტერნაში იყო საწვავი.
ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 17 სექტემბრის გადაწყვეტილებით შპს „ს. რ-ის“ სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, მოპასუხე „ბ. ო. ი. ლ-ს“ შპს „ს. რ-ის“ სასარგებლოდ დაეკისრა ტვირთის შენახვისა და ვაგონების მოცდენის საფასურის, სულ _ 393 362, 15 ლარის გადახდა, შპს „ს. რ-ს“ უარი ეთქვა დანარჩენი თანხის მოპასუხისათვის დაკისრებაზე დაუსაბუთებლობის გამო. „ბ. ო. ი. ლ-ს“ დაეკისრა სახელმწიფო ბაჟის _ 5000 ლარის გადახდა ბიუჯეტის სასარგებლოდ.
საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა შპს „ს. რ-მ“, მოითხოვა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებით და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ამავე გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივარი შეიტანა „ბ. ო. ი. ლ-მა“ სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და შპს „ს. რ-ის“ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის მოთხოვნით.
ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 19 აპრილის გადაწყვეტილებით შპს „ს. რ-ის“ სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, „ბ. ო. ი. ლ-ის“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 17 სექტემბრის გადაწყვეტილება და მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც შპს „ს. რ-ის“ სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, შპს „ს. რ-ს“ „ბ. ო. ი. ლ-ის“ სასარგებლოდ დაეკისრა 7000 ლარის გადახდა შემდეგი დასაბუთებით:
სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ 2005 წლის 26 დეკემბერს ბათუმის საქალაქო სასამართლოს განცხადებით მიმართა შპს „ს. რ--მ“ სხვადასხვა ფირმების, მათ შორის, ბ. ო-ის მიმართ დავალიანების გადახდის შესახებ გადახდის ბრძანების მიღების მოთხოვნით. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მიერ განცხადება დაკმაყოფილდა და ბ. ო-ს შპს „ს. რ-ის“ სასარგებლოდ ვაგონების მოცდენისა და ტვირთის შენახვისათვის დაეკისრა 668 403 ლარის გადახდა. ზემოაღნიშნულ გადახდის ბრძანებაზე ბ. ო-მა შესაგებელი შეიტანა, რის გამოც ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მიერ 2005 წლის 18 ივნისს გაუქმდა გასაჩივრებული გადახდის ბრძანება და საქმის განხილვა დაიწყო საერთო სასარჩელო წესით. საქალაქო სასამართლოს 2005 წლის 6 ნოემბრის განჩინებით, საქმეზე დაინიშნა სასამართლო საბუღალტრო ექსპერტიზა შემდეგი საკითხების გადასაწყვეტად: საქმეში არსებული საერთო ფორმის ქმანების მიხედვით, ქმანში მითითებულ გარემოებებზე დაყრდნობით, რამდენი საათი მოცდა და, შესაბამისად, რას შეადგენს ამ ვაგონების მოცდენისა და ტვირთის შენახვის საფასური.
„ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ ექსპერტიზის №/334/03/3 დასკვნის თანახმად, საქმეში არსებული მასალების მიხედვით, ვაგონების დაყოვნების დრო შეადგენს 183 447 საათსა და 4 წუთს, ვაგონების დაყოვნების გამო ვაგონების გამოყენების საფასური დაყოვნების დროს შეადგენს 401347,2 ლარს, ხოლო ტვირთის შენახვის საფასური ამავე პერიოდში 87 543,4 ლარს. ექსპერტის მიერ 2010 წლის 5 თებერვლის წერილით, შპს „ს. რ-დან“ გამოთხოვილ იქნა სამოქალაქო საქმეში არსებული ქმანების დედნები, რადგან საქმეში წარმოდგენილი საერთო ფორმის ქმანების ქსეროასლები სრულყოფილად ვერ იკითხებოდა, რის გამოც შპს „ს. რ-ის“ მიერ ექსპერტიზის ბიუროში წარდგენილ იქნა საერთო ფორმის აქტები ქსეროასლების სახით. მითითებული დაერთო საქმეს. დამატებით წარმოდგენილი მასალები არ წარმოადგენდა საქმეში არსებული საერთო ფორმის ქმანების დედნებს, ამასთან წარმოდგენილი საერთო ფორმის ქმანებიდან ნაწილი შედგენილი იყო სხვადასხვა ფირმებზე და არა ბ. ო-ზე. ექსპერტიზა ჩატარდა როგორც საქმეში არსებულ ქმანებზე, ასევე დამატებით წარდგენილ იმ საერთო ფორმის ქმანებზე, რომლებიც ბ. ო-ის სახელზე იყო შედგენილი. ექსპერტიზის №/334/09/3 დასკვნის თანახმად, ვაგონების გამოყენების საფასური დაყოვნების მთელი დროისათვის შეადგენს 401 347,2 ლარს, მათ შორის საქმეში არსებული ქმანების მიხედვით, მოცდენის საფასური _ 305 818,75 ლარს, ხოლო დამატებით ექსპერტისათვის წარმოდგენილი აქტების მიხედვით _ 87543,45 ლარს, ტვირთის შენახვის საფასური _ 87543,4 ლარს, რომელიც გაანგარიშებულია მთლიანად საქმეში არსებულ ქმანებზე დართული საგზაო უწყისებით. სასამართლოს მთავარ სხდომაზე დაკითხულ იქნა ექსპერტიზის დასკვნის ავტორი. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 3 სექტემბრის საოქმო განჩინებით დაკმაყოფილდა „ბ. ო. ი. ლ-ის“ შუამდგომლობა საქმეზე წარმოდგენილი დამატებითი მტკიცებულებების დაუშვებლად მიჩნევის თაობაზე და 2010 წლის 5 მარტის „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროში“ წარდგენილი დამატებითი მასალები ამოირიცხა საქმიდან. მტკიცებულებები, რომლებიც არ ერთვოდა თავდაპირველ სარჩელს და რომლებიც მხოლოდ ექსპერტთან იქნა წარდგენილი საქართველოს რკინიგზის მიერ, განთავსებულია საქმეში პირველსა და მე-2 ტომში, 591 ფურცლად, ხოლო თავდაპირველად სარჩელთან ერთად პირველი ინსტანციის სასამართლოში წარდგენილი მტკიცებულებები განთავსებულია საქმის მე-3 და მე-4 ტომებში. სადავო პერიოდის საერთო ფორმის ქმანები განთავსებულია მე-4 ტომში (ეს ის მტკიცებულებებია, რომლებიც სარჩელს თან ერთვოდა). სულ მითითებულ ტომში განთავსებულია 38 ქმანი და მათგან ნაწილი საერთოდ არ იკითხება, ქმანი №10 და №11. რაც შეეხება საგზაო უწყისებს, ისინი განთავსებულია მე-3 და მე-4 ტომებში (სულ წარმოდგენილია 77 საგზაო უწყისი). ამ უწყისიდან 67-ის მიხედვით „ბ. ო-ი“ წარმოადგენდა მხოლოდ ტვირთმფლობელს და არა ტვირთმიმღებს, 10 საგზაო უწყისის მიხედვით კი, ტვირთმფლობელად სხვა კომპანიებია მითითებული, ხოლო მიმღებად „ბ. ო.ტ-ი“. მე-4 ტომში განთავსებული ქმანების მიხედვით, მიმღებად „ბ. ო-ი“ არსად ფიქსირდება, უმრავლეს მათგანში საერთოდ არ არის მითითება დაყოვნების მიზეზებზე, დაყოვნების დაწყებისა და დამთავრების დროზე, ასევე დაყოვნების ფაქტობრივ დროზე, ხოლო იქ, სადაც მითითებაა დაყოვნების მიზეზებზე, ვაგონების დაყოვნება სხვადასხვა მიზეზებითაა ახსნილი. პალატამ მიუთითა იმ გარემოებაზე, რომ ბ. ო-ი არ წარმოადგენს ტვირთმიმღებს და ჩათვალა, რომ მისი, როგორც ტვირთმიმღების პასუხისმგებლობა სრულად გამორიცხულია, რადგანაც საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის 23-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ტვირთის შენახვის გამო პასუხისმგებელ პირს ასევე წარმოადგენს ექსპედიტორი, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში „ს-ა“ წარმოადგენს, ხოლო რადგანაც „ბ. ო. ი. ლ-ი“ არ წარმოადგენდა არც ტვირთმიმღებს და არც ექსპედიტორს, სასამართლომ მიიჩნია, რომ ამ მხრივ მისი პასუხისმგებლობა სრულად გამორიცხულია. წინამდებარე სამართლებრივ ურთიერთობაში მოპასუხე ტვირთმფლობელს წარმოადგენდა, სასამართლოს მითითებით, საქართველოს სარკინიგზო კოდექსი ტვირთმფლობელსაც აკისრებს გარკვეულ პასუხისმგებლობას, თუმცა გარკვეული გარემოებების არსებობისას და არა უპირობოდ. იმ საკითხის გადაწყვეტამდე, კონკრეტულ შემთხვევაში არსებობს თუ არა ბ. ო-ის, როგორც ტვირთმფლობელის პასუხისმგებლობის სამართლებრივი საფუძვლები, პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელის პოზიცია მოპასუხის სტატუსთან მიმართებაში არაერთგვაროვანია, კერძოდ, მოსარჩელე ბ. ო-სათვის პასუხისმგებლობის დაკისრებას მოითხოვს როგორც ტვირთმიმღები მხარისათვის და იმავდროულად მიუთითებს, რომ ბ. ო-ი ტვირთმფლობელია და მას პასუხისმგებლობა უნდა დაეკისროს სწორედ როგორც ტვირთმფლობელს. სასამართლოს განმარტებით, სარკინიგზო კოდექსის 22-ე მუხლის მე-7 ნაწილი განსაზღვრავს რკინიგზის მიერ გაწეული მომსახურების ანგარიშსწორების წესს და ერთმნიშვნელოვნად შეიცავს დათქმას, რომ ტვირთმფლობელის (ან ექსპედიტორის) პასუხისმგებლობა დგება მაშინ, როცა არ არის გადახდილი ტვირთის გადაზიდვისა და მასთან დაკავშირებული სხვა მომსახურების გაწევის საფასური. დაზუსტებული სარჩელით შპს „ს. რ-ა“ მიუთითებს სამოქალაქო კოდექსის 668-ე და სარკინიგზო კოდექსის 22-ე მუხლის მეორე ნაწილზე, რომელთა მიხედვითაც მოპასუხე წინასწარ იხდიდა ტვირთის გადაზიდვის ღირებულებას. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 131-ე მუხლის შესაბამისად, პალატამ ჩათვალა, რომ შპს „ს. რ-ის“ მიერ ტვირთის გადაზიდვის ღირებულების მოპასუხის მიერ წაინასწარ გადახდის ფაქტის დადასტურება სრულად გამორიცხავს ბ. ო-ის, როგორც ტვირთმფლობელის სამართლებრივ პასუხისმგებლობას ვაგონების მოცდენისა და ტვირთის შენახვის გამო, ამასთან, საქმეში წარმოდგენილი საერთო ფორმის ქმანების, უმრავლესობაში არ არის მითითებული ვაგონების დაყოვნების კონკრეტული მიზეზები, მოცდენის დრო და ა.შ ანუ აღნიშნული ქმანები არ შეიცავს იმ არსებით რეკვიზიტებსა თუ მონაცემებს, რომელთა მეშვეობითაც შესაძლებელია გარკვეული გარემოებების დადგენა. სასამართლომ მიუთითა იმ გარემოებაზეც, რომ ქმანებს თან ერთვის ე.წ საგზაო უწყისები და სავაგონო ფურცლები, რომლებიც ტვირთის გადაზიდვასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან სარკინიგზო დოკუმენტს წარმოადგენენ. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა მსგავსი კატეგორიის დავაზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ 2007 წლის 12 ივლისს მიღებულ განჩინებაზე (შპს „ს. რ-ა“ – „ჩ. ე-ი“), სადაც საკასაციო სასამართლომ განმარტა შემდეგი: საერთო ფორმის აქტის შედგენის ადგილს არ შეიძლება მიენიჭოს გადამწყვეტი მნიშვნელობა დავის გადაწყვეტისას. მოცემულ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია იმ გარემოების დადგენა, თუ რა სახის იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტი დასტურდება საქმეში წარმოდგენილი საერთო ფორმის აქტებით. საერთო ფორმის აქტზე გარკვეული რეკვიზიტის არარსებობა არ ნიშნავს, რომ აქტი ბათილია. მასზე მსჯელობა შესაძლებელია სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში. ზემოაღნიშნული განმარტების საფუძველზე, პალატამ დაასკვნა, რომ არა რომელიმე რეკვიზიტის არსებობა-არარსებობით უნდა შეფასდეს საერთო ფორმის აქტის სამართლებრივი ღირებულება, არამედ მისი შეფასება და ფაქტობრივი გარემოებების დასტურად მოხმობა უნდა მოხდეს სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში შეჯერებისა და შეფასების შემდგომ მიღებული შესაძლებლობით და მიიჩნია, რომ სრულიად დაუდასტურებულია მოპასუხის მიმართ მოსარჩელის მოთხოვნა, რადგანაც კონკრეტულ სამართლებრივ ურთიერთობაში ტვირთმიმღებს არ წარმოადგენს მოპასუხე, ასეთად იგი მითითებულია მხოლოდ №132 და №29 ქმანში, რომელთა მიხედვითაც მატარებელი შემოვიდა სადგურში და დავარდა დისპეტჩერის განკარგულებით (ხსენებულ ქმანებში არ არის მითითება იმის თაობაზე თუ რის გამო მოხდა მოცდენა, ვინ არის ამაში ბრალეული სუბიექტი). სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 672-ე და 674-ე მუხლებით, სარკინიგზო კოდექსის მე-2 მუხლის „ო“ ქვეპუნქტით და ჩათვალა, რომ წარმოდგენილი ქმანების, ასევე საგზაო უწყისებისა და სავაგონო ფურცლების მიხედვით, მიმღებად თითქმის ყველგან ფიქსირდება ბა.ო-ი და არა ბ. ო-ი, ხოლო იქ სადაც მიმღებად ბ. ო-ია მითითებული, მოცდენაში მიმღების ბრალეულობა სრულად დაუდასტურებელია. ამავე მუხლის „ჰ15“ ქვეპუნქტით განმარტებულია ტვირთმიმღების ცნება, შესაბამისად, არ იქნა გაზიარებული შპს „ს. რ-ის“ წარმომადგენლის მოსაზრება, რომ მხოლოდ საგზაო უწყისში მითითებული „ტვირთმიმღები“, რომელთანაც ტვირთმფლობელს არ გააჩნია სახელშეკრულებო ურთიერთობა“, არ შეძლება განსაზღვრავდეს მის (მიმღების) სამართლებრივ მდგომარეობას და იგი არ შეიძლება განხილულ იქნეს ტვირთის მიღებაზე უფლებამოსილ პირად. სარკინიგზო კოდექსში (სპეციალურ კანონში) ტერმინთა განმარტებებით განისაზღვრა, თუ ვინ არის ტვირთმიმღები, შესაბამისად, „ტვირთმიმღების“ სამართლებრივი სტატუსის მინიჭებისათვის არ არის საკმარისი, გაგაჩნდეს რეზერვუარები, არამედ აუცილებელია და განმსაზღვრელია იყო ტვირთის მიღებაზე უფლებამოსილი პირი. აღნიშნულის გათვალისწინებით არ იქნა გაზიარებული შპს „ს. რ-ის“ მოსაზრება, რომ კონკრეტულ საგზაო უწყისებსა და ქმანებში მითითებული ტვირთმიმღები არის ის სუბიექტი, რომელიც ფლობს რეზერვუარებს. სარკინიგზო დოკუმენტებში მითითებული ტვირთმიმღები (ბათუმი ოილი) იმ სამართლებრივი უფლებებისა და მოვალეობების მატარებელი სუბიექტია, რაზედაც სარკინიგზო კოდექსი მიუთითებს.
სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა ბ. ო-ის მოსაზრება, რომ, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ბ. ო-ი მიიჩნევა ტვირთმიმღებად, მისი პასუხისმგებლობა მაინც გამორიცხულია, რადგან დარღვეულია სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის მე-5 და მე-7 ნაწილები, რომლებიც ავალდებულებს რკინიგზას, შეატყობინოს ტვირთმიმღებს დანიშნულების სადგურში მისი მისამართით მიტანილი ტვირთის შესახებ, ასევე დარღვეულია რკინიგზით ტვირთის გადაზიდვის წესების 352-ე და 357-ე მუხლები.
პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 316-ე, 317-ე მუხლებით და მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა ზემოთ მითითებული ვერც ერთი სამართლებრივი საფუძვლით ვერ იქნა დადასტურებული მოპასუხის მიმართ. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლით დადგენილი მტკიცების ტვირთის გათვალისწინებით, სასამართლომ ჩათვალა, რომ შპს „ს. რ-მ“ ვერ დაადასტურა მისი მოთხოვნის საფუძვლიანობა, რის გამოც უარი ეთქვა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.
სააპელაციო პალატამ ასევე არ გაიზიარა შპს „ს. რ-ის“ სააპელაციო საჩივრის არგუმენტები, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს უნდა მიეღო და შეეფასებინა მის მიერ ექსპერტისათვის წარდგენილი მასალები (591 ფურცლად ტ.1, 2) და ჩათვალა, რომ ამ ნაწილში სწორია პირველი ინსტანციის სასამართლოს 2010 წლის 3 სექტემბრის განჩინება, რადგანაც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 215-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელეს არ დაუდასტურებია საპატიო მიზეზის არსებობის ფაქტი, თუ რატომ ვერ შეძლო მოსამზადებელ ეტაპზევე სარჩელის შეტანისას იმ დამატებითი მტკიცებულებების წარმოდგენა და სარჩელზე დართვა, რაც წარუდგინა ექსპერტიზის ბიუროს.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა შპს „ს. რ-მ“, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მისი სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, კერძოდ, მოპასუხისათვის 688 403 ლარის დაკისრება შემდეგი საფუძვლებით:
შპს „ს. რ-ის“ მოთხოვნას წარმოადგენდა ვაგონის მოცდენისა და ტვირთის შენახვის საფასურის _ 688 403 ლარის გახდა. აღნიშნული სასარჩელო მოთხოვნიდან ბათუმის საქალაქო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა შპს „ს. რ-ის“ მოთხოვნა 295 040.85 ლარის ნაწილში დაუსაბუთებლობის გამო, რაც შპს „ს. რ-ის“ მიერ გასაჩივრებულ იქნა სააპელაციო წესით. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 19 აპრილის გადაწყვეტილებით კი, უარი ეთქვა შპს „ს. რ-ს“ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე, რაც არასწორია როგორც ფაქტობრივი, ისე სამართლებრივი თვალსაზრისით. გადაწყვეტილება არ არის საკმარისად დასაბუთებულია და არც იმ სამართლებრივ ნორმათა სწორ განმარტებას შეიცავს, რომელიც რკინიგზის მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლებს წარმოადგენს, კერძოდ: შპს „ს. რ-ა“ 2003-2004 წლებში აწარმოებდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვრიდან ბათუმამდე ბ. ო-ის კუთვნილ ნავთობისა და ნავთობპროუდქტების გადაზიდვას, რისთვისაც სამოქალაქო კოდექსის 668-ე და სარკინიგზო კოდექსის 22-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, მოპასუხე წინასწარ იხდიდა ტვირთის გადაზიდვის ღირებულებას. შპს „ს. რ-ა“ გადამზიდველის ვალდებულებას ასრულებდა ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად და დროულად, შესაბამისად, ადგილი არ ჰქონია სამოქალაქო კოდექსის 361-ე მუხლის მე-2 ნაწილის დარღვევას, მაგრამ მოპასუხე ვერ უზრუნველყოფდა გადაზიდვის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების ჯეროვან და დროულ შესრულებას, რის გამოც რკინიგზა ითხოვს მისთვის ვაგონით სარგებლობისა და ტვირთის შენახვის ხარჯის დაკისრებას. ვინაიდან განსახილველი დავის საგანია ტვირთის გადაზიდვასთან დაკავშირებული ურთიერთობა, სასამართლომ დავის გადაწყვეტისას, გარდა სამოქალაქო კოდექსის 668-708-ე მუხლებისა, ასევე უნდა იხელმძღვანელოს სარკინიგზო კოდექსით, რომელიც სპეცალური კანონია. სამოქალაქო კოდექსის 686-ე და სარკინიგზო კოდექსის 47-ე მუხლები აწესებენ ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულების გამო, შპს „საქართველოს რკინიგზის“, როგორც გადამზიდველის, პასუხისმგებლობას. კანონმდებლობა, გარდა გადამზიდველისა, ასევე ითვალისწინებს მოპასუხის, როგორც ტვირთმფლობელის მოვალეობებსა და პასუხისმგებლობის სამართლებრივ საფუძვლებს. ტვირთმფლობელი ვალდებულია, ხელშეკრულების შესაბამისად ისარგებლოს მიწოდებული ვაგონით, უზრუნველყოს ტვირთის დროული მიღება და ვაგონის დაცლა, წინააღმდეგ შემთხვევაში, ვაგონის დაყოვნების გამო, მას დაეკისრება ქონებრივი პასუხისმგებლობა სარკინიგზო კოდექსის 22-ე მუხლის მე-7 ნაწილის საფუძველზე. საქმეში წარმოდგენილი მასალებით უტყუარად დასტურდება ის გარემოება, რომ, ტანკერების არადროული შემოსვლისა და ტერმინალზე საცავების უქონლობის გამო, მოპასუხე ბ. ო-ი ვერ უზრუნველყოფდა დანიშნულების სადგურში მათ სახელზე მისული ტვირთის დროულ მიღებასა და ვაგონების დაცლას, რის გამოც ტვირთი ჩერდებოდა გზად მდებარე სადგურებში, ამიტომ, სარკინიგზო კოდექსის 22-23-ე, 25-26-ე და 36-ე მუხლების საფუძველზე, ვაგონების დაყოვნების მთელს პერიოდზე ბ. ო-ს კანონიერად დაერიცხა ვაგონით სარგებლობის საფასური და ტვირთის შენახვის ხარჯები, რაც სამართლებრივად წარმოადგენს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლით გათვალისწინებულ ზიანის ანაზღაურებას. საგზაო უწყისებით, რომელიც საერთაშორისო გადაზიდვის ხელშეკრულებაა, დასტურდება, რომ სადავო გადაზიდვებში ტვირთმფლობელს წარმოადგენდა მოპასუხე, რასაც თავადვე აღიარებს და ვაგონების მოცდენებზე პასუხისმგებლობაც, სარკინიგზო კოდექსიდან გამომდინარე, სწორედ მას უნდა დაეკისროს. მოცდენილ ვაგონებში არსებული ტვირთის ბი-პის მიერ მიღების ფაქტს ადასტურებს ის გარემოება, რომ მოპასუხეს არასდროს გამოუთქვამს პრეტენზია მისი დანიშნულებით გამოგზავნილი ტვირთის მიუღებლობაზე და რკინიგზის მიმართ არ დაუყენებია რაიმე პრეტენზია. კასატორმა მიუთითა სარკინიგზო კოდექსის 23-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, ამავე კოდექსის 26-ე მუხლის მე-7 ნაწილზე, და განმარტა, რომ ბ. ო-ი ცდილობს პასუხისმგებლობის თავიდან აცილებას, თუმცა საქმეში წარმოდგენილი მასალები საპირისპიროს ამტკიცებს. ბათუმის საქალაქო სასამართლს 2009 წლის 6 ნოემბრის სხდომაზე ბი-პი ოილის შუამდგომლობით, საქმეში მესამე პირად ჩართული „ბ. ო. ტ-ის“ წარმომადგენელმა განმარტა შემდეგი: საბაჟო დეკლარაციის მიხედვით, ტვირთის მიმღები იყო „სადგური ბათუმი“ და რომ შემდეგ ტვირთი მიდიოდა ტერმინალში, ხოლო, რაც შეეხება ბათუმი ოილს, როგორც ტვირთმიმღებს, ამ უკანასკნელის წარმომადგენელმა აღნიშნული ფაქტი უარყო და განმარტა, რომ მოცემულ საქმეზე „ბ. ო. ტ-ი“ ბ. ო-ის კუთვნილი ტვირთის მიმღებს არ წარმოადგენდა. აღნიშნულს მოპასუხე არ შედავებია, რაც ადასტურებს იმას, რომ ტვირთმიმღები და ტვირთმფლობელი თვითონ არის, ხოლო ზედნადებში და საგზაო უწყისებში გაკეთებული ჩანაწერები გადაზიდვაში მონაწილე სუბიექტების შესახებ განსაზღვრა თვითონ მოპასუხემ, მას თუ არ ჰქონდა რაიმე ფორმის ხელშეკრულება „ბ. ო.ტ-თან“, მაშინ გასარკვევია, თუ რის საფუძველზე მიუთითა გადაზიდვის ხელშეკრულებაში მიმღებად ზემოაღნიშნული პირი. ცხადია, რომ შპს „ს. რ-ს“ არ აუღია მოპასუხის წინაშე ვალდებულება, რომ თვითონ უზრუნველყოფდა „ბ. ო-ის“ კუთვნილი ტვირთის გადატვირთვას.
კასატორმა მიუთითა სარკინიგზო კოდექსის 36-ე მუხლის მე-10 ნაწილზე, 25-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „გ“ ქვეპნუნქტზე და აღნიშნა, რომ ზემოაღნიშნული მუხლებით იმპერატიულადაა განსაზღვრული დანიშნულების სადგურში გადაზიდული ტვირთის დაგვიანებით მიღებისა და, ვაგონის დაყოვნების გამო, მოპასუხის ქონებრივი პასუხისმგებლობა და სწორედ აღნიშნული ნორმები წარმოადგენენ შპს „ს. რ-ის“ სარჩელის სამართლებრივ საფუძველს. სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტისა და 52-ე მუხლის თანახმად, დანშნულების ადგილზე ტვირთის მიწოდების დაყოვნების დროს უნდა შედგეს საერთო ფორმის აქტი. სარჩელზე დართული მტკიცებულებების სახით მოსარჩელემ წარადგინა სადავო გადაზიდვების დროს შედგენილი საერთო ფორმის აქტები, რომლებითაც დასტურდება დანიშნულების სადგურში მიწოდებული ტვირთის ბ. ო-ის მიერ დაგვიანებით მიღების, ანუ გადმოტვირთვის მოლოდინში ვაგონების დაყოვნების ფაქტები. ამ მოცდენებზე მოპასუხეს სარკინიგზო კოდექსის 22-23-ე, 25-26-ე და 36-ე მუხლების საფუძველზე, დაერიცხა ვაგონებით სარგებლობის საფასური და ტვირთის შენახვის ხარჯები საქართველოს ტრანსპორტისა და კომუნიკაციის მინისტრისა და შპს „ს. რ-ის“ გენერალური დირექტორის ბრძანებით დამტკიცებული „ს. რ-ის სატარიფო პოლიტიკის“ 32-ე მუხლის გათვალისწინებით. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული ნორმების გამოყენებით უნდა დაეკმაყოფილებინა „ს. რ-ის“ სარჩელი. კასატორმა მიუთითა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 3 სექტემბრის საოქმო განჩინებაზე, რომლითაც დაკმაყოფილდა მოპასუხე „ბ. ო. ი. ლ-ის“ შუამდგომლობა სამოქალაქო საქმეზე ახალ მტკიცებულებათა დაუშვებელ მიჩნევასთან დაკავშირებით და საქმიდან არასწორად ამოირიცხა 2010 წლის 5 მარტს სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიის ეროვნულ ბიუროში“ წარდგენილი დამატებითი მასალები. მასალების წრე, რომელთა საფუძველზეც უნდა ჩატარდეს ექსპერტიზა, განისაზღვრება და დგინდება სასამართლოს მიერ. 2010 წლის 5 თებერვლის სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულმა ბიურომ“ №13-655 წერილით მიმართა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს დამატებით მასალების წარმოდგენის თაობაზე, რაც გახდა შპს „ს. რ-ის“ მიერ მასალების დამატებით წარდგენის საფუძველი. მოსარჩელეს დამატებითი მასალები თვითნებურად არ წარუდგენია. სასამართლო იღებს მხოლოდ ისეთი სახის მტკიცებულებებს, რომელთაც შემხებლობა აქვს საქმესთან და შეუძლიათ, დაადასტურონ საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებები. ექსპერტიზის ბიუროში, შპს „ს. რ-ის“ მიერ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, წარდგენილ იქნა სათანადო წესით დამოწმებული მტკიცებულებები, შესაბამისად, ბათუმის საქალაქო სასამართლომ სარჩელის დაუკმაყოფილებლობის ნაწილში არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოებები, რაც ასევე არასწორად არ გაიზიარა სააპელაციო სასამართლომ. გამომდინარე ზემოაღნიშნულიდან, სასამართლომ არასწორად განმარტა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე და 105-ე მუხლები. „ბ. ო. ი. ლ-ი“ წარმოადგენს ტვირთმფლობელს, რომელიც შპს „ს. რ-ის“ მეშვეობით, 2003 წლის ივლისიდან ახორციელებდა აზერბაიჯანიდან ბათუმის პორტამდე ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების გადაზიდვას. მოპასუხე სადავოდ არ ხდის იმ გარემოებას, რომ ტვირთის გადაზიდვა ხორციელდებოდა დროულად, მაგრამ ვერ ხორციელდებოდა სადგურში მიტანილი ტვირთის დროული მიღება და ვაგონების დაცლა, რის გამოც ადგილი ჰქონდა მოცდენებს. სამოქალაქო კოდექსის თანახმად, გადაზიდვის ხელშეკრულება წარმოადგენს სასყიდლიან გარიგებას, რომლის ღირებულებასაც ტვირთგამგზავნი რკინიგზას უხდის წინასწარ. ამავე კოდექსის 686-ე მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრულია გადამზიდველის პასუხისმგებლობა, აღნიშნულს მიუთითებს სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის პირველი ნაწილიც. თუ „ბ. ო. ტ-ი“ იყო ტვირთის მიმღები, მაშინ მასთან ტვირთმფლობელს უნდა ჰქონოდა რაიმე ტიპის ხელშეკრულება, რომლის დარღვევის შემთხვევაშიც მას დაეკისრებოდა ტვირთმფლობელის მიმართ პასუხისმგებლობა. სარკინიგზო კოდექსის 23-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 22-ე მუხლის მე-7 ნაწილის თანახმად, შპს „ს. რ-ს“ გააჩნია სრული საფუძველი, მოცემულ დავაში მოპასუხედ დაასახელოს ტვირთმფლობელი „ბ. ო. ი. ლ-ი“. ვაგონით სარგებლობის საფასური წარმოადგენს ვაგონების მოცდენის, ტვირთის დაგვიანებით მიღების გამო გამოწვეული ზიანის ანაზაურებას, რადგან ტვირთის დროულად მიღებისა და დაცლის შემთხვევაში, მოსარჩელე იმავე ვაგონების გამოყენებით შეძლებდა სხვა გადაზიდვის განხორციელებას, რაც აისახებოდა მის შემოსავლებზე სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის შესაბამისად. გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დარღვეულია სამოქალაქო კოდექსის 316-ე, 317-ე, 361-ე, 394-ე, 411-ე, 412-ე, 668-ე, 672-ე მუხლები, ასევე სარკინიგზო კოდექსის 22-ე, 23-ე, 25-ე, 26-ე, 36-ე, მუხლები და სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4, 102-ე, 105-ე, 409-ე, 411-ე და 412-ე მუხლები.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 30 იანვრის განჩინებით, შპს „ს. რ-ის“ საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამართლებრივი დასაბუთებულობისა და შპს „ს. რ-ის“ საკასაციო პრეტენზიების ანალიზის საფუძველზე მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგი გარემოებების გამო:
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო პალატამ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დადგენილად მიიჩნია საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
„ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ ექსპერტის №/334/09/3 დასკვნის თანახმად, ვაგონების გამოყენების საფასური დაყოვნების მთელი დროისათვის შეადგენს 401 347,2 ლარს, მათ შორის საქმეში არსებული ქმანების მიხედვით, მოცდენის საფასური _ 305 818,75 ლარს, ხოლო დამატებით ექსპერტისათვის წარმოდგენილი აქტების მიხედვით _ 87543,45 ლარს, ტვირთის შენახვის საფასური _ 87543,4 ლარს.
სადავო პერიოდის საერთო ფორმის ქმანების ნაწილი საერთოდ არ იკითხება. ამასთან, მე-4 ტომში განთავსებული ქმანების მიხედვით, მიმღებად ბ. ო. არსად ფიქსირდება, უმრავლეს მათგანში საერთოდ არ არის მითითება დაყოვნების მიზეზებზე, დაყოვნების დაწყებისა და დამთავრების დროზე, ასევე დაყოვნების ფაქტობრივ დროზე,
საქმეში წარმოდგენილი 77 საგზაო უწყისიდან, 67-ის მიხედვით ბ. ო-ი წარმოადგენდა მხოლოდ ტვირთმფლობელს და არა ტვირთმიმღებს, 10 საგზაო უწყისის მიხედვით კი, ტვირთმფლობელად სხვა კომპანიებია მითითებული, ხოლო მიმღებად „ბა. ო. ტ-ი“.
სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა ბ. ო-ის მოსაზრება, რომ, იმ შემთხვევაშიც, თუ ბი-პი ოილი მიიჩნევა ტვირთმიმღებად, მისი პასუხისმგებლობა მაინც გამორიცხულია, რადგან დარღვეულია სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის მე-5 და მე-7 ნაწილები, რომლებიც ავალდებულებს რკინიგზას, შეატყობინოს ტვირთმიმღებს დანიშნულების სადგურში მისი მისამართით მიტანილი ტვირთის შესახებ, ასევე დარღვეულია რკინიგზით ტვირთის გადაზიდვის წესების 352-ე და 357-ე მუხლები.
სასამართლოს დასკვნით, ვინადან ბ. ო-ი არ წარმოადგენს ტვირთმიმღებს, მისი, როგორც ტვირთმიმღების პასუხისმგებლობა სრულად გამორიცხულია ბრალეულობის არარსებობის გამო.
საკასაციო პალატა განსახილველი დავის საგნისა და საკასაციო პრეტენზიების გათვალისწინებით, მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრული ვალდებულების წარმოშობის ზოგად ნორმებზე, კერძოდ 316-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, ვალდებულების ძალით კრედიტორი უფლებამოსილია მოსთხოვოს მოვალეს რაიმე მოქმედების შესრულება. შესრულება შეიძლება გამოიხატოს მოქმედებისაგან თავის შეკავებაშიც. ამავე კოდექსის 317-ე მუხლის პირველი ნაწილით კი განსაზღვრულია, რომ ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან. როგორც კასატორის განმარტებიდან და სარჩელის ფაქტობრვი საფუძვლების ანალიზიდან დგინდება, შპს „ს. რ-ა“ მოითხოვს „ბ. ო. ი. ლ-ისაგან“ გადაზიდვის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევით (დანიშნულების ადგილზე მიტანილი ტვირთის დაგვიანებით მიღება და დაცლა) გამოწვეული ზიანის ნაზრაურებას. შესაბამისად, სარჩელის სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმებისათვის გამოყენებულ უნდა იქნეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ის ნორმები, რომლებიც მოცემულია გადაზიდვის თავში და სპეციალური კანონმდებლობა _ საქართველოს სარკინიგზო კოდექსი და მის შსაბამისად გამოცემული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტები, რომლებიც აწესრიგებენ რკინიგზის მომსახურებით სარგებლობისას წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებს.
სადავო პერიოდისათვის მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 668-ე მუხლის თანახმად, გადაზიდვის ხელშეკრულებით გადამზიდველი ვალდებულია შეთანხმებული საზღაურის გადახდით გადაიტანოს ტვირთი ან გადაიყვანოს მგზავრი დანიშნულების ადგილზე. ამავე კოდექსის 672-ე მუხლით დადგენილია გადაზიდვის ხელშეკრულების ფორმა, კერძოდ გადაზიდვის ხელშეკრულება ფორმდება ზედნადების (ან სხვა დოკუმენტის) სახით. ზედნადების არარსებობის, მისი ხარვეზის ან დაკარგვის მიუხედავად, გადაზიდვის ხელშეკრულების შინაარსი და ნამდვილობა განისაზღვრება ამ თავის ნორმებით. ხოლო 674-ე მუხლი ეხება გადაზიდვის ხელშეკრულების (ზედნადების) რეკვიზიტებს, რომელიც სხვა მონაცემებთან ერთად შეიცავს ინფორმაციას გადაზიდვის ხელშეკრულების მხარეთა შესახებ, როგორიცაა: გამგზავნის სახელი, გადამზიდველის სახელი, ტვირთის მიმღების სახელი. ამდენად, ზემოთ მოხმობილ ნორმათა საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ გადაზიდვის ხელშეკრულების მხარეებს შეიძლება წარმოადგენდნენ ტვირთის გადამზიდველი, ტვირთის გამგზავნი და ტვირთის მიმღები. როგორც გასაჩივრებული გადაწყვეტილებითაა დადგენილი, „ბ. ო. ი. ლ-ი“ წარმოადგენდა მხოლოდ ტვირთმფლობელს და არა ტვირთმიმღებს, შესაბამისად იგი არ წარმოადგენდა გადაზიდვის ხელშეკრულების მონაწილეს. ის ფაქტი, რომ კასატორის მოწინააღმდეგე მხარე წარმოადგენდა ტვირთმფლობელს არც კასატორი უარყოფს თავის პრეტენზიაში, თუმცა იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ ტვითი საბოლოოდ განკუთვნილი იყო ბ.-სთვის, მიიჩნევს, რომ ეს არ უნდა გახდეს ამ უკანასკნელის პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლების საფუძველი. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს იმ საკითხს, რომ კასატორს არ მიუთითებია იმ მტკიცებულებებზე, რომელთა შეფასების საფუძველზეც უნდა დადგინდეს ბ.-ს, როგორც სახელშეკრულებო ურთიერთბის მონაწილისა და ვალდებული პირის პასუხისმგებლობა, და რომლებიც არ იქნა სწორად შფასებული სააპელაციო სასამართლოს მიერ. შესაბამისად, კასატორის ზოგადი პრეტენზია, რომელიც მოკლებულია სათანადო დასაბუთებას ვერ იქნება გაზიარებული სასამართლოს მიერ.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ გადაზიდვის ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენს სატრანსპორტო მომსახურება, რაც ტრანსპორტირების გარდა სხვა მოქმედებებსაც მოიცავს, როგორიცაა ტვირთის მიმღებისათვის გადაცემა, ტვირთის შენახვა და ა.შ. ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის 26-ე მუხლის მე-6 ნაწილი, რომლის შესაბამისად საერთო სარგებლობის ადგილებზე ტვირთის მიღებისას ტვირთმიმღები ვალდებულია მიიღოს თავისი კუთვნილი ტვირთი და გაიტანოს რკინიგზის სადგურიდან. ამავე მუხლის მე-7 ნაწილის მიხედვით, ვაგონიდან (კონტეინერიდან) ტვირთის დაგვიანებით გადმოტვირთვის ან ტვირთმიმღების მიერ რკინიგზის სადგურიდან ტვირთის დაგვიანებით გატანის და ამ მიზეზებით რკინიგზის სადგურზე ტექნიკური სიძნელეების წარმოშობის შემთხვევაში ტვირთმიმღები ვალდებულია გადაუხადოს რკინიგზას გადმოტვირთული ტვირთის შენახვისა და ვაგონით (კონტეინერით) სარგებლობის საფასური „რკინიგზის სატარიფო პოლიტიკით“ დადგენილი ოდენობით. საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის 52-ე მუხლზე, რომლის პირველი ნაწილის მიხედვით, გარემოებები, რომლებიც სარკინიგზო მიმოსვლის მონაწილეთა პასუხისმგებლობის საფუძველს წარმოადგენს, დასტურდება კომერციული, ტექნიკური და საერთო ფორმის აქტებით. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საერთო ფორმის აქტები წარმოადგენენ იმ სათანადო მტკიცებულებებს, რომლებითაც შესაძლებელია დადასტურდეს ტვირთის დანიშნულების ადგილზე მიწოდების დაყოვნება ან სხვა გარემოებები, რომელთა საფუძველზეც დგება მხარეთა პასუხისმგებლობა. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ სადავო პერიოდის საერთო ფორმის ქმანების ნაწილი საერთოდ არ იკითხება. ამასთან, მე-4 ტომში განთავსებული ქმანების მიხედვით, უმრავლეს მათგანში საერთოდ არ არის მითითება დაყოვნების მიზეზებზე, დაყოვნების დაწყებისა და დამთავრების დროზე, ასევე დაყოვნების ფაქტობრივ დროზე. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორს არც ამ გარემოებაზე წარმოუდგენია დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).
საკასაციო პალატა მიუთითებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლზე, რომლის მიხედვითაც სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. საკასაციო პალატის მოსაზრებით „ბ. ო. ი. ლ-მა“ შპს „ს. რ-ის“ სარჩელზე წარმოადგინა სამართლებრივი შესაგებელი, რაც გამორიცხავს სარჩელის დაკმაყოფილებს, კერძოდ, მან მიუთითა საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის მე-5 და მე-7 ნაწილებით გათვალისწინებულ საფუძვლებზე და განმარტა, რომ გადამზიდველმა ჯეროვნად არ შეასრულა ვალდებულება, რაც გამოიხატა დანიშნულების სადგურში ტვირთის მიტანის შესახებ ტვირთმიმღების შეუტობინებლობაში. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ რკინიგზის მომსახურების სფეროში, დანიშნულების ადგილზე ტვირთის მიტანის შესახებ ტვირთის მიმღების შტყობინება დადგენილია საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის იმპერატიული ნორმებით, რაც მეტყველებს იმაზე, რომ სარკინიგზო გადაზიდვებიდან წარმოშობილი პასუხისმგებლობის საკითხის გადაწყვეტისას, მნიშვნელოვანია იმ ფაქტის დადგენა, ეცნობა თუ არა დროულად მიმღებს ტვირთის მიტანის შესახებ. სარკინიგზო კოდექსის მე-20 მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრულია რკინიგზის სადგურის ვალდებულება, ტვირთგამგზავნს შეატყობინოს საჭირო ვაგონის (კონტეინერის) დასატვირთად გამოყოფის დრო გამოყოფამდე არა უგვიანეს 2 საათისა. ამავე კოდექსის 25-ე მუხლის მე-5 ნაწილის შესაბამისად, რკინიგზა ვალდებულია, დანიშნულების რკინიგზის სადგურში ტვირთის მიტანის შესახებ შეატყობინოს ტვირთმიმღებს. თუ რკინიგზა ტვირთის მიტანის შესახებ ვერ ატყობინებს ტვირთმიმღებს ამ უკანასკნელის მიზეზით, პასუხისმგებლობა ვაგონის (კონტეინერის) დაყოვნებისა და ტვირთის შენახვისათვის ეკისრება ტვირთმიმღებს. ხოლო ამავე მუხლის მე-7 ნაწილის მიხედვით, რკინიგზა ვალდებულია, ტვირთმიმღებს შეატყობინოს ვაგონის (კონტეინერის) გადმოსატვირთად მიწოდების დრო მიწოდებამდე არა უგვიანეს 2 საათისა. მოცემული საკითხზე მსჯელობისას მნიშვნელოვანია ასევე შევეხოთ სამოქალაქო კოდექსის 686-ე მუხლის მე-2 ნაწილის დებულებას, რომელიც ადგენს გადამზიდველის პასუხიმგებლობისაგან გათავისუფლების საფუძვლებს, თუ ტვირთის მიტანის ვადის გადაცილება უფლებამოსილი პირის ბრალით ანდა ამავე პირის ისეთი მითითებით მოხდა, რომელზედაც გადამზიდველი პასუხს არ აგებს. ამდენად სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის მე-5 ნაწილისა და სამოქალაქო კოდექსის 686-ე მუხლის მე-2 ნაწილის დებულებები ერთმანეთთან თანხვედრაშია. საინტერესოა პასუხი იმ კითხვაზე, თუ როგორ უნდა მოხდეს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილება, რაზეც პასუხს იძლევა სამოქალაქო კოდექსის 687-ე მუხლი, რომელიც მტკიცების ტვირთს გადამზიდველს აკისრებს. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ ანალოგიური დავების გადაწყვეტისას მნიშვნელოვანია გამოყენებულ იქნეს საქართველოს ტრანპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის 2003 წლის 16 აპრილის N26 ბრძანებით დამტკიცებული რკინიგზით ტვირთის გადაზიდვის წესები, რომელიც უფრო დელალურად აწესრიგებს სარკინიგზო კოდექსში ასახულ დებულებებს, განსაკუთრებით კი ისეთ საკითხებს, რომლებიც ეხება რკინიგზის ვალდებულებას ტვირთის მიტანის შეტყობინების შესახებ (მუხლი 352). რკინიგზით ტვირთის გადაზიდვის წესების 353-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილია ტვირთმიმღების პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლების საფუძვლები ტვირთის მიტანის შეტყობინების მიღებამდე, თუ სადგური ტვირთის მიტანის შესახებ არ შეატყობინებს ტვირთმიმღებს. ამდენად ზემოთ მითითებული ნორმების ფაქტობრივი შემადგენლობის არსებობისას, გადამზიდველის სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძვლები არ არსებობს. განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ მოსარჩელის მიერ დარღვეულ იქნა სარკინიგზო კოდექსის 25-ე მუხლის მე-5 და მე-7 ნაწილები, ასევე დარღვეულია რკინიგზით ტვირთის გადაზიდვის წესების 352-ე და 357-ე მუხლები. აღნიშნულ გარემოებასთან დაკავშირებით კასატორს საერთოდ არ განუცხადებია პრეტენზია საკასაციო საჩივარში.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ: ა)კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი; ბ)სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა; გ)სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას. საკასაციო პალატა თვლის, რომ შპს „ს. რ-ის“ საკასაციო საჩივარი უსაფუძვლოა და არ არსებობს მისი დაკმაყოფილების საფუძველი, თავის მხრივ, სააპელაციო სასამართლომ კანონის სწორი განმარტების საფუძველზე მიიღო გადაწყვეტილება შპს „ს. რ-ის“ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმისა და „ბ. ო. ი. ლ-ის“ სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების თაობაზე, რის გამოც არ არსებობს მისი გაუქმების საფუძველი.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. სს „ს. რ-ის“ საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.
2. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 19 აპრილის გადაწყვეტილება დარჩეს უცვლელად.
3. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
