№ას-413-391-2012 25 სექტემბერი, 2012 წელი,
ქ.თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ნუნუ კვანტალიანი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
პაატა ქათამაძე, ბესარიონ ალავიძე
სხდომის მდივანი - ლელა სანიკიძე
კასატორი _ ა. ი. ო-ი
წარმომადგენელი - მ. მ-ა
მოწინააღმდეგე მხარე _ ა. ა-ე
წარმომადგენელი - ი. გ-ე
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 26 დეკემბრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება
დავის საგანი – სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე თანხის დაკისრება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
ა. ი. ო-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ა. ა-ის მიმართ და მოითხოვა სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, თანხის დაკისრება შემდეგი დასაბუთებით: მოსარჩელემ ა.ა-ს სესხის სახით გადასცა 30000 აშშ დოლარი, რაც დასტურდება 2008 წლის 22 სექტემბრის ხელწერილით. მოპასუხემ ივალდებულა ნასესხები თანხის გადახდა გრაფიკით. აღნიშნული გრაფიკის მიხედვით მან გადაიხადა 3500 აშშ დოლარი, რაც აღნიშნულია სესხის ხელწერილზე და დადასტურებულია ხელმოწერით. ა.ა-ს ვალდებულება უნდა შეესრულებინა 2009 წლის 1 დეკემბრამდე, რაც არ განხორციელებულა.
მოპასუხე ა. ა-მ წარმოდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და ამასთან, შეგებებული სარჩელით მიმართა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს, რომლითაც მოითხოვა 2008 წლის 22 სექტემბრის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა შემდეგი დასაბუთებით: სესხის ხელწერილი დაწერილი იყო იმ მიზნით, რომ მას რაიმე იურიდიული შედეგი არ მოჰყოლოდა. ა.ა-ს მოსარჩელესთან ჰქონდა მეგობრული დამოკიდებულება და იგი ამავდროულად იყო მისი ბიზნესპარტნიორი. ა.ო-მა მას სთხოვა, დაეწერა სესხის აღების ხელწერილი, ვინაიდან, მოსარჩელეს ჰქონდა თურქეთის რესპუბლიკაში ვალი, ის თავის კრედიტორებს აჩვენებდა მსგავსი შინაარსის ხელწერილს და ცოტა ხნით შეაჩერებდა მათ მოთხოვნებს. ა.ო-ს ხელწერილში მითითებული თანხა ა.ა-ისათვის არასდროს გადაუცია, რის გამოც, მოპასუხეს არ გააჩნია თანხის დაბრუნების ვალდებულება.
ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 12 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ა. ი. ო-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა, მოპასუხე ა.ა-ს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 26500 დოლარის ანაზღაურება. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ა. ა-მ.
ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 23 თებერვლის გადაწყვეტილებით ა.ა-ის სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, რაც საკასაციო წესით გაასაჩივრა ა. ი. ო-მა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2011 წლის 21 ივლისის განჩინებით ა. ი. ო-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.
ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 26 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ა. ა-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე, ასევე სააპელაციო სასამართლოს მთავარ სხდომაზე მოსარჩელის წარმომადგენელმა განმარტა, რომ სარჩელით მოთხოვნილი თანხა იყო დაზგა-დანადგარების ღირებულება, რომელიც ა. ი. ო-მა, როგორც ფიზიკურმა პირმა, ჩამოუტანა ა. ა-ს, როგორც ფიზიკურ პირს. საქმეზე წარმოდგენილ სადავო ხელწერილში, რომელიც 2008 წლის 22 სექტემბერს ხელმოწერილია ა. ა-ის მიერ, აღნიშნულია შემდეგი: “.... ეს თანხა (ოცდაათი ათასი დოლარი) ა. ა-მ, ზემოთ აღნიშნული გრაფიკის მიხედვით უნდა გადაუხადოს ა. ი. ო-ს”. საქმეში განთავსებულია წერილობითი დოკუმენტი (ასლი), კერძოდ, 2008 წლის 1 ოქტომბრიდან 2009 წლის 1 დეკემბრამდე ყოველთვიურად 2000 აშშ დოლარის გადახდის გრაფიკი, სადაც აღნიშნულია: შპს „ს.+“ ა. ი. ო-ისგან ერთ სკამს 5 აშშ დოლარად იყიდის. თუ ფირმის მუშაობა გაუმჯობესდება და იგი შესძლებს შპს „ს.+-ის“ მიერ გამოშვებული სკამების რეალიზაციას, ანუ 2009 წლის ბოლომდე ყოველთვიურად გაიყიდება არანაკლებ 400 სკამი, ანგარიშსწორება განხორციელდება ზემოთ მოცემული გრაფიკით. დოკუმენტი დათარიღებულია 2008 წლის 22 სექტემბრით და ხელმოწერილია ა. ა-ის მიერ. საქმეში განთავსებული მტკიცებულებებით, კომერციული ინვოისებითა და საბაჟო დეკლარაციებით ირკვევა, რომ 2008 წლის 23 მაისს შპს „ბ-ის“ მეშვეობით, თურქეთის რესპუბლიკიდან შპს „ს.+-ის“ მიერ იმპორტირებულ იქნა 9628,53 აშშ დოლარის საქონელი, მათ შორის, მეორადი მოხმარების დანადგარები და ხელსაწყოები (სახერხი დანადგარი, საფრეზავი დანადგარი, კომპრესორი, მოსაღუნი მანქანა, საგოზავი, საფრეზავის ბორბალი, მეტალის წვეტიანი დანა, ხელის ხერხი, მაკრატელი და სხვ). საბაჟო დეკლარაციებითა და სასაქონლო ზედნადებით ირკვევა, რომ 2008 წლის თებერვალში, შპს „ს. ე-ის“ მიერ, თურქეთის რესპუბლიკიდან იმპორტირებულ იქნა სხვადასხვა დასახელების საქონელი, ხოლო შპს „ს.+-ს“ შპს „ს. ე-ისაგან“ 2008 წლის 27 და 28 მარტს სასაქონლო ზედნადებით მიეწოდა 15850 ლარის ღირებულების საქონელი, მათ შორის, მეორადი მოხმარების დაზგა-დანადგარები და ხელსაწყოები. შპს „ს.+-ის“ წესდებით ირკვევა, რომ 2008 წლის 5 მარტს რეგისტრირებულ იქნა შპს „ს.+“, რომლის საწესდებო კაპიტალი განისაზღვრა 320 ლარით, ხოლო 50% წილის მქონე დამფუძნებელ პარტნიორს წარმოადგენდა ა. ი. ო-ი საწესდებო კაპიტალში 160 ლარის შენატანით. პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე მოწმე მ. გ-მა განაცხადა, რომ „ა. ა-ს და ა.ი. ო-ს ჰქონდათ საერთო ბიზნესი, ერთად მუშაობდნენ. ა-მ ჩამოიტანა დაზგა-დანადგარები და მასალა, სხვა ხარჯები ა-მ გაიღო. საქმიანობის შედეგად მოგება არ იყო. იგი ესწრებოდა საქმეში განთავსებული სადავო ხელწერილის შედგენას. ამ ხელწერილის შედგენის მიზეზი იყო ერთი მხარის ნება საქმიანობის (მუშაობის) შეწყვეტისა, რასაც დაეთანხმა მეორე მხარე. შემდეგ ერთი ხელწერილი დაიხა და მეორე დაიწერა, რომ ეს ქარხანა თუ იმუშავებდა და შემოსავალი ექნებოდა, ეს თანხა უნდა გადაეხადა ა-ს ა-ისათვის. საგამოძიებო ორგანოში მოწმის სახით დაკითხვისას მ. გ-მა აჩვენა: „2008 წელს ა. ა-მ და ა-მ დაიწყეს ერთობლივი ბიზნესსაქმიანობა. ა-მ ა-ს უთხრა რომ მე ვარ კარგი მოავეჯე, მე თურქეთიდან ჩამოვიტან დანადგარებს და ქუთაისში გავაკეთოთ სკამების საამქრო და მე ვიღებ პასუხისმგებლობას, რომ თვეში 101000 ცალ სკამს გავუკეთებ რეალიზაციას. შეთანხმდნენ ა-ი და ა-ო, მათ გააკეთეს ერთობლივი ფირმა, დაიწყეს საქმიანობა. მათ ამ ბიზნეს საქმიანობის პერიოდში შეექმნათ პრობლემები. მათ ჯერ ვერ გამოუშვეს პროდუქცია რამდენიმე თვის განმავლობაში, ხოლო როცა დაიწყეს პროდუქციის გამოშვება ვერ ახერხებდნენ მათ რეალიზაციას. რისი რეალიზაციაც მოახერხეს მათი ნაწილის უკან დაბრუნება მოუხდათ, რადგან მათ გამოშვებულ პროდუქციას აკლდა ხარისხი. ყოველივე ამ პრობლემებმა გამოიწვია ფირმაში ფინანსური კრიზისი. ა-მ იმის გამო, რომ ფინანსური კრიზისიდან თავი დაეღწია აიღო ვალები, როგორც პირადად ისე ბანკში, ჩადო თავისი სახლი და აიღო სესხი, მაგრამ მათ მაინც ვერ მოახერხეს საქმის აწყობა. მე როგორც ვიცი ეს ვალები ა-ს და ა-ის ერთად უნდა გადაეხადათ. ყოველივე ამის შემდეგ, ა-იმ გადაწყვიტა გასულიყო საქმიდან. ამის გამო ა-ოსა და ა-ის შორის წარმოიშვა დავა, დავაზე საქმის გასარკვევად ა-იმ მთხოვა მივსულიყავი მათთან სამსახურში. მივედი საქმის განხილვაზე. ჩვენ ვნახეთ მათი ფირმის ხარჯთაღრიცხვის საბუთები, ვიანგარიშეთ და დავადგინეთ, რომ ა-ის ა-ოსაგან არანაირი თანხა არ ერგებოდა, რადგან ა-ოს საქმისთვის უფრო მეტი თანხა ჰქონდა დახარჯული, ვიდრე ა-ის. ...ა-იმ თქვა, რომ ა-ოსთან თანხაზე არანაირი პრეტენზია არ ჰქონდა. ხელწერილი, რომლის საფუძველზეც ა-ი ა-ოს სთხოვს თანხას დაიწერა ჩემს გარეშე, შემდეგ იგი ჩვენი თანდასწრებით დახია ა-იმ და შემდეგ დაწვა. ამავე დროს ა-იმ თქვა, რომ ჩვენს შორის ხელწერილი რა საჭიროა, საქმე კი მთავრდება, მაგრამ მეგობრობა არ მთავრდებაო. ამის შემდეგ შედგა მეორე ხელწერილი, რომელიც ა-ის მისცა ა. ა-მ. ამის შემდეგ ა-ი წავიდა თურქეთში.“ პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე დაკითხულმა მოწმემ, ჰ. ა-მა მიუთითა შემდეგი: „ა. ა-ე და ა. ი. ო-ი იყვნენ ერთმანეთთან დაახლოებული პირები და თანამშრომლობდნენ... როგორც ჩემთვის ცნობილია, ა-ის უნდა ჩამოეტანა დანადგარები, უნდა ამუშავებულიყო ერთობლივი საწარმო და მოგებული ფულით უნდა გასტუმრებულიყო ღირებულება, რომელიც ერთობლივი საქმიანობისათვის არის დამახასიათებელი. თუკი იმუშავებდა მოგებაზე მოხდებოდა ანგარიშსწორება ... რვეულში იყო აღნიშნული, რომ ა-იმ ჩამოიტანა მანქანა-დანადგარები და 30000 აშშ დოლარი იყო იქ მინიშნებული... იქ იყო სხვა ხარჯებიც ელ. ენერგიის, ფიცრის, სხვადასხვა ხარჯები.... 3000 დოლარი იყო ფული, რომელიც ა-იმ გადაიხადა თურქეთში, ხოლო დანარჩენი ხარჯი, რაც იყო გაწეული ეს იყო ა-ს გაწეული ხარჯი. სააპელაციო სასამართლოში მოწმის სახით დაკითხულმა ა. ი-მა აჩვენა, რომ არის ფირმა-სააქციო საზოგადოება „ს-ის“ დირექტორი. მათ ფირმას გააჩნია ლიცენზია ტვირთის განბაჟებისა, რის გამოც საზღვარზე ტვირთის გადაზიდვის დოკუმენტები მათი ფირმის სახელზე ივსება, თუმცა რაიმე შეხება ტვირთთან არ გააჩნიათ. ამ მომსახურეობაში იღებენ ანაზღაურებას, ხოლო უშუალოდ გადაზიდვის თანხას იღებს მძღოლი. 2008 წელში, ა. ი. ო-ის მოთხოვნით მოახდინეს ტვირთის საქართველოში გადაზიდვა, რაც მიტანილი იქნა შპს „ე-თან“ და არა ა. ა-სთან. ამ გადაზიდვასთან დაკავშირებით, ა. ი-ის სიტყვიერი მოთხოვნის საფუძველზე გასცა წერილები, სადაც ტექსტი დაფიქსირებული იქნა ა-ის მითითებით, ხოლო თარიღები თვითონ მოიფიქრა, თუმცა არ ახსოვს რას დაუკავშირა თარიღები“. სააპელაციო სასამართლოში მოწმის სახით დაკითხულმა მ. ი-მა აჩვენა, რომ არის ფირმა „ბ-ის“ პარტნიორი. ფირმა ეწევა გადაზიდვის სამუშაოებს. ა. ი. ო-ის მოთხოვნით საქართველოში ტვირთი რამდენჯერმე გადმოზიდეს. თურქეთიდან საქონლის გადმოზიდვას ახორციელებდა ა. ო-ი, თუმცა ვინ გადაიხადა ა-ის მოტანილი საქონლის ფასი ან ვინ იყო ტვირთის მიმღები, მისთვის უცნობია. მისთვის ცნობილია, რომ ა. ო-ი და ა. ა-ე ერთობლივ საქმიანობას ეწეოდნენ, მუშაობდნენ სახერხ საამქროში, აკეთებდნენ სკამებს და, სწორედ, სახერხ საამქროში იყო დაზგები. შპს „ს.+-ის“ დამფუძნებელ პარტნიორთა კრების 2008 წლის 23 სექტემბრის №3 ოქმში დაფიქსირებულია: „კრებაზე სიტყვით გამოვიდა ა. ი. ო-ი, რომელმაც განაცხადა, რომ სურს შპს „ს.+-ში“ მისი წილი 50% გადაანაწილოს შემდეგნაირად: ა. ა-ს-25%, გ. ა-ს-12,50%, თ. ფ-ს - 12,50%, შესაბამისად, გადანაწილება წილები შპს „ს.+-ის“ საწესდებო კაპიტალის 320 ლარის შესაბამისად. მოსარჩელემ განაცხადა, რომ მისი წილი კაპიტალის ღირებულებაა 160 ლარი და ეს ღირებულება მას მიღებული აქვს თ. ფ-ისაგან, გ. ა-ისა და ა. ა-ისაგან მათ მიერ შეძენილი წილების შესაბამისად. ამდენად, ა. ი. ო-ის არავითარი პრეტენზია მათ მიმართ არ გააჩნია. კრების დამსწრე წევრებმა თანხმობა განაცხადეს წილების ამდაგვარ გადანაწილებაზე. კრებამ ერთხმად დაადგინა: ა. ი. ო-ის კუთვნილი წილი, რაც შეადგენს 50%-ს გადანაწილდეს გ. ა-ზე, ა. ა-ზე და თ. ფ-ზე შემდეგი პროპორციებით: ა. ა-ს-25%, გ. ა-ს-12,50%, თ. ფ-ს-12,50%, შესაბამისად, გადანაწილდეს წილები შპს „ს.+-ის“ საწესდებო კაპიტალის 320 ლარის შესაბამისად”. კრების ოქმს ხელი მოაწერეს პარტნიორებმა, მათ შორის, ა. ი. ო-მა, რაც დამოწმებულია სანოტარო წესით.
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან. ამავე კოდექსის 930-932-ე მუხლების შესაბამისად, ერთობლივი საქმიანობის (ამხანაგობის) ხელშეკრულებით ორი ან რამდენიმე პირი კისრულობს, ერთობლივად იმოქმედოს საერთო სამეურნეო ან სხვა მიზნების მისაღწევად ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საშუალებებით იურიდიული პირის შეუქმნელად. ხელშეკრულება შეიძლება დაიდოს წერილობით ან ზეპირად. მონაწილეებმა უნდა შეიტანონ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული შენატანები. შენატანი შეიძლება შეტანილ იქნეს როგორც ქონებით, ისე მომსახურების გაწევით. საქმეზე დაკითხულ მოწმეთა ჩვენებებითა და წერილობითი მტკიცებულებებით ირკვევა, რომ ა. ი. ო-სა და ა.ე ა-ს შორის 2008 წლის 5 მარტამდე არსებობდა ერთობლივი საქმიანობიდან გამომდინარე ურთიერთობები. მოსარჩელემ დაზგა-დანადგარები ჩამოიტანა თავდაპირველად, ერთობლივი საქმიანობის განსახორციელებლად, ხოლო შემდეგ - როგორც შენატანი შპს „ს. +-ის“ კაპიტალში. ამდენად, ა. ა-ს, ა. ო-ის სასარგებლოდ გადახდის ვალდებულება არ წარმოშობია ზემოხსნებული ნორმით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლიდან. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მე-3 ნაწილის, მე-4 მუხლისა და 103-ე მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე, მოქმედებს პრინციპი, რომ იმ მხარემ, რომელიც მტკიცებულებად იყენებს რაიმე დოკუმენტს, უნდა დაამტკიცოს ამ დოკუმენტში დაფიქსირებული ფაქტების ნამდვილობა, თუ აღნიშნული გახდება სადავო. მითითებულ ნორმებზე დაყრდნობით პალატამ მიუთითა, რომ მოცემული ნორმა შეიცავს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის (მოვალეობების) განაწილების ზოგად წესს. მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებები, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნას, ხოლო მოპასუხემ - გარემოებები, რომელზეც იგი ამყარებს თავის შესაგებელს. მტკიცების ვალდებულება (ტვირთი) მხარეთა შორის ნაწილდება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლით დადგენილი ზოგადი წესისა და მატერიალური კოდექსის ნორმებში არსებული კერძო (სპეციალური) წესების საფუძველზე. პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია იმის თაობაზე, რომ მან ა-ეს დანადგარები მიჰყიდა, ვინაიდან, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, აღნიშნული გარემოების მტკიცების ტვირთი ეკისრებოდა მოსარჩელეს, თუმცა მას საკუთარი პოზიციის დამადასტურებელი მტკიცებულებები არ წარმოუდგენია. აქედან გამომდინარე, ა.ა-ე არ არის ვალდებული, გადაუხადოს ო-ს მოთხოვნილი თანხა ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულების გამო. სადავოს არ წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ 2008 წლის 5 მარტიდან ა. ი. ო-ისა და ა. ა-ის მიერ დაარსდა შპს „ს.+“. ერთობლივი საქმიანობის დროისათვის თურქეთის რესპუბლიკიდან ა.ო-ის მიერ ჩამოტანილი დაზგა-დანადგარები შპს „ს.+-ის“ რეგისტრაციის შემდგომ განთავსებულ იქნა შპს „ს.+-ის“ სამეურნეო ფართში (სახერხი საამქრო) და შპს-ში სამეწარმეო საქმიანობა-საყოფაცხოვრებო დანიშნულების სკამები მზადდებოდა, სწორედ, ამ დაზგა-დანადგარების გამოყენებით. აღნიშნული ადასტურებს, რომ 2008 წლის მარტიდან სამოქალაქო კოდექსის 939-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მხარეთა შორის ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება შეწყდა. ამხანაგობის კუთვნილი ქონება მხარეებმა შეიტანეს საწარმოს კაპიტალში და, შენატანების შესაბამისად, მიიღეს საწარმოში წილები. ვინაიდან, 2008 წლის მარტში მხარეებმა გაინაწილეს და განკარგეს ქონება, ამიტომ ა.ა-ე არ არის ვალდებული, გადაუხადოს ა.ო-ს თანხა ერთობლივი საქმიანობიდან გამომდინარე ვალდებულებების გამო. საბაჟო დეკლარაციებითა და სასაქონლო ზედნადებით ირკვევა, რომ 2008 წლის მარტის შემდგომ ა.ო-ი ქონებას, მათ შორის, მეორადი მოხმარების დაზგა-დანადგარებსა და ხელსაწყოებს აწვდიდა შპს „ს.+-ს“. პალატამ განმარტა, რომ, სამოქალაქო კოდექსის 24-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ამ მიწოდებიდან გამომდინარე ვალდებულებებზე პასუხისმგებელს წარმოადგენდა შპს „ს.+“, მიუხედავად იმისა, თუ რა სამართლებრივი საფუძვლითა და მიზნით ღებულობდა იგი ო-ისაგან პროდუქციას. ამდენად, ამ მიწოდების გამო ა.ა-ეს ა.ო-ის მიმართ ვალდებულებები არ წარმოშობია. მხარეთა განმარტებებითა და მოწმეთა ჩვენებებით დადასტურებულია, რომ შპს „ს.+-ს“ საქმიანობა მომგებიანი არ გამოდგა, რის გამოც ა. ი. ო-მა გადაწყვიტა, დაეთმო თავისი წილი საზოგადოების კაპიტალში და მიეღო მის მიერ განხორციელებული შენატანის, თუ მიწოდებული საქონლის კომპენსაცია. არსებითად, ა.ო-მა მოითხოვა პარტნიორობიდან გასვლა შენატანის უკან დაბრუნების გზით. 2008 წლის 5 მარტის მდგომარეობით მოქმედი მეწარმეთა შესახებ საქართველოს კანონის 46-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და შპს „ს.+-ის“ წესდების 28.გ, ასევე 30-ე პუნქტების შესაბამისად, პარტნიორის საზოგადოებიდან გასვლის შემთხვევაში, შესაძლებელია, მოთხოვნილ იქნეს დამატებითი შენატანების უკან დაბრუნება ან მისი კომპენსაცია. ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია, საზოგადოების ყველა პარტნიორის მონაწილეობით მიღებული კრების გადაწყვეტილება.
განსახილველ შემთხვევაში, ირკვევა, რომ შპს „ს.+დან“ ა. ო-ი გავიდა წილის გასხვისების გზით, თუმცა კრებაზე მიღებული გადაწყვეტილებით აუნაზღაურდა, მხოლოდ საწესდებო კაპიტალში შეტანილი თანხა და კრებაზე არ განხილულა და გადაწყვეტილება არ მიუღიათ შენატანის სახით დაზგა-დანადგარების ღირებულების კომპენსაციის თაობაზე, ამიტომ, ა.ო-ს უფლება აქვს, შენატანის უკან დაბრუნების მოთხოვნით მიმართოს შპს „ს. +-ს“, ხოლო ა.ა-ს, შპს „ს.+დან“ ა.ო-ის გასვლის გამო, თანხის გადახდის ვალდებულება არ გააჩნია. საქმეში წარმოდგენილი პარტნიორთა კრების ოქმის თანახმად, ა.ო-მა პარტნიორებს, თ. ფ-ს, გ. ა-სა და ა. ა-ს, დაუთმო თავისი წილი 160 ლარად. შპს „ს.+-ის“ დამფუძნებელ პარტნიორთა კრების 2008 წლის 23 სექტემბრის №3 კრების ოქმის მიხედვით, ეს თანხა გადახდილი იყო. შესაბამისად, ა.ა-ს არ წარმოშობია გადახდის ვალდებულება წილის დათმობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, თუმცა, 160 ლარი გადახდილი რომც არ იყოს, ის უნდა გადაეხადა ყველა დარჩენილ პარტნიორს და არა მხოლოდ ა.ა-ს. ამდენად, ამ შემთხვევაშიც ა.ო-ის მოთხოვნა უსაფუძვლოა.
პალატამ მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის არსებული სამართლებრივი ურთიერთობებიდან გამომდინარე, ა.ა-ს, ა.ო-ის მიმართ გადახდის ვალდებულება არ წარმოშობია. მართალია, ა.ა-ს შეეძლო, აეღო ვალდებულება, გადაეხადა ო-ისათვის სხვისი, მათ შორის, არსებობის შემთხვევაში, შპს „ს. +-ს“ ვალიც, თუმცა, ამისთვის, სამოქალაქო კოდექსის 327-ე, 341-ე და 371-ე მუხლების თანხმად, საჭირო იყო ხელშეკრულება. მოწმეთა ჩვენებებისა და ა.ა-ის მიერ შედგენილი ხელწერილების შეფასების საფუძველზე პალატამ მიიჩნია, რომ სადავო ხელწერილი, სადაც დაფიქსირებულია 30000 აშშ დოლარის გადახდის გრაფიკი, არ არის ვალის აღიარების ხელშეკრულება. პალატამ განმარტა, რომ, სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მართალია, ვალის არსებობის აღიარება წარმოადგენს ხელშეკრულებას, მაგრამ, ამავე კოდექსის 327-ე მუხლის თანახმად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების ის პირობები, რომლებზედაც ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნით მიღწეულ უნდა იქნეს შეთანხმება, ანდა რომლებიც ასეთად მიჩნეულია კანონის მიერ. ამავე კოდექსის 341-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, თუ ვალის არსებობა აღიარებულია ანგარიშსწორების (გადახდის) საფუძველზე ან მორიგების გზით, მაშინ ფორმის დაცვა არ არის აუცილებელი. ნებისმიერი დოკუმენტი, რომელშიც ვალის არსებობაა დაფიქსირებული, ვერ ჩაითვლება ვალის არსებობის შესახებ ხელშეკრულებად, თუ არ დადგინდა, რომ მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულების არსებით პირობებზე. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ ხელწერილში არ არის მითითებული მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობის ისეთ არსებით პირობებზე, როგორიცაა მხარეთა შეთანხმება ხელშეკრულების საგანზე, კერძოდ, თუ რა ვალდებულების შესრულების მიზნით უნდა გადახდილიყო ხელწერილში დაფიქსირებული თანხა. ამდენად, სადავო ხელწერილი საერთოდ არ არის ხელშეკრულება, რადგან მხარეები მის არსებით პირობებზე არ შეთანხმებულან, ამიტომ ა.ა-ე არ არის ვალდებული, გადაუხადოს ა.ო-ს თანხა, მარტოოდენ, ამ ხელწერილის საფუძველზე, შესაბამისად, სასამართლომ არ გაიზიარა მოწინააღმდეგე მხარის (მოსარჩელე) მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ საქმეზე წარმოდგენილი ხელწერილით დასტურდება ა. ი. ო-ის მიმართ 30000 აშშ დოლარი ფიზიკური პირის ა. ა-ის ვალი, ასევე არ იქნა გაზიარებული მოწინააღმდეგე მხარის (მოსარჩელის) - ა. ი. ო-ის მითითება იმის თაობაზე, რომ სადავო ხელწერილით დასტურდება ა. ა-ის მიერ ვალდებულების ნაწილობრივ შესრულება, 3500 აშშ დოლარის გადახდა. ვინაიდან მოპასუხემ სადავო გახადა ხელწერილში დაფიქსირებული ჩანაწერი „2500$, 1000$“, ამასთან, მოსარჩელის მითითებით, ეს ჩანაწერი შესრულებულია ა. ო-ის და არა ა.ა-ის მიერ, პალატამ მიიჩნია, რომ გაურკვეველი შინაარსის ჩანაწერი არ შეიძლება გახდეს თანხის გადახდის დამადასტურებელი. საქმეში წარმოდგენილია მეორე ხელწერილის ასლიც, ამ ხელწერილებისა და საქმის მასალების ერთობლივი ანალიზის საფუძველზე, პალატამ მიიჩნია, რომ, სინამდვილეში, სადავო ხელწერილი ეხება შპს „ს. +-სა“ და ა.ო-ს შორის წარმოშობილ ურთიერთობებს. ხელწერილების შინაარსიდან ჩანს, რომ მხარეები, არსებითად, შეთანხმდნენ მასზე, რომ ო-ი გადიოდა საზოგადოებიდან და მას ფულადი სახით აუნაზღაურდებოდა მის მიერ განხორციელებული შენატანი იმ შემთხვევაში, თუ საწარმოს ექნებოდა შემოსავალი. ასეთი შეთანხმება ყველაზე მეტად შეესაბამებოდა საქმის ვითარებას, რადგან ჩვეულებრივ, საწარმოდან პარტნიორის გასვლის შემთხვევაში, წილის კომპენსაცია მის მიერ განხორციელებული შენატანის ეკვივალენტი არ არის. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო არ არის, რომ შპს „ს. +- მა“ მიიღო ზარალი და, ცხადია, ა.ო-ის წილის კომპენსაცია ბევრად ნაკლები იქნებოდა მის მიერ განხორციელებულ შენატანთან შედარებით, ამიტომაც გონივრულია, ა.ო-ს მიეღო შენატანის კომპენსაცია საწარმოს შემოსავლის კვალობაზე. საქმის მასალებით არ დგინდება, რომ ა-მ თავის თავზე აიღო შპს „ს. +-ის“ ვალდებულების შესრულება, რაც კიდევ ერთხელ გამორიცხავს ა.ა-ის მიერ ა.ო-ის მიმართ თანხის გადახდის ვალდებულებას. ვინაიდან, განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეს სასამართლოსათვის არ წარმოუდგენია მტკიცებულებები, რაც დაადასტურებდა ა. ა-ის - როგორც ფიზიკური პირის მიერ ა. ი. ო-ის მიმართ რაიმე სახის ვალის არსებობას, ხოლო ს.ფ.11-ზე განთავსებული ხელწერილი, სადაც დაფიქსირებულია, რომ „თანხა (ოცდაათი ათასი დოლარი) ა. ა-მ, ზემოთ აღნიშნული გრაფიკის მიხედვით უნდა გადაუხადოს ა. ი. ო-ს“, არ წარმოადგენს კანონის მოთხოვნათა დაცვით შედგენილ ვალის აღიარების ხელშეკრულებას, პალატამ მიიჩნია, რომ ა.ო-ის მოთხოვნა უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია, რაც გამორიცხავს მისი სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას.
ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 26 დეკემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ა. ი. ო-მა და მოითხოვა მისი გაუქმება შემდეგი დასაბუთებით: სააპელაციო სასამართლომ ფაქტობრივ დასაბუთებაში მიუთითა ორ ურთიერთგამომრიცხავ გარემოებაზე. ერთ შემთხვევაში მითითებულია, რომ მოწმე მ. გ-ი ესწრებოდა საქმეში არსებული სადავო ხელწერილის შედგენას, რაც ასევე აღნიშნულია 2010 წლის 19 ოქტომბრის სასამართლო სხდომის ოქმში, ხოლო, მეორე შემთხვევაში, იგივე მოწმე საგამოძიებო ორგანოში დაკითხვისას სრულიად საპირისპირო ჩვენებას აძლევს და ამბობს, რომ ხელწერილი დაიწერა მის გარეშე. სასამართლო სრულიად უსაფუძვლოდ დაეყრდნო აღნიშნული მოწმის ჩვენებას. მას არ გამოუკვლევია შპს „ს-ის“ საქმიანობა მომგებიანი იყო, თუ წამგებიანი. სასამართლომ არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლი და არასწორად დაადგინა, რომ ა.ო-ის მიერ წარმოდგენილი ხელწერილი არ არის ვალის აღიარების ხელშეკრულება. ა.ა-მ, აღნიშნული მუხლის შესაბამისად, წერილობით აღიარა ვალის არსებობა. ამავე ხელწერილში კონკრეტულად არის აღნიშნული ხელწერილით აღიარებული ვალდებულების შესრულების არსებითი პირობები, ვალის ოდენობა, ვინაობა, გადახდის გრაფიკი. სასამართლომ არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 327-ე მუხლი და არასწორად დაადგინა, რომ სადავო ხელწერილი არ არის ვალის აღიარების ხელშეკრულება. აღსანიშნავია, რომ სწორედ, აღნიშნული ხელშეკრულებით დგინდება, რომ ა.ა-მ ივალდებულა ა. ი. ო-ისათვის მანქანა-დანადგარებისა და სხვა მასალების ღირებულების გადახდა.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ა. ი. ო-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდესGAგასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს იმავე სასამართლოში, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.
გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველია მტკიცებულებათა არასრული გამოკვლევა და მის საფუძველზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების და, შესაბამისად, დავის სამართლებრივი შეფასების არასარწმუნოობა, კერძოდ:
გასაჩივრებული განჩინებით დადგენილია, რომ ა. ა-ის მიერ 2008 წლის 22 სექტემბრის ხელმოწერილი ხელწერილით ა.ა-მ თანხა (ოცდაათი ათასი დოლარი) გრაფიკის მიხედვით უნდა გადაუხადოს ა. ი. ო-ს.
უპირველესად უნდა აღინიშნოს, რომ საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს როგორც კასატორის მოსაზრებას სადავო ხელწერილის სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლით გათვალისწინებული ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულებად შეფასების თაობაზე, ასევე არასწორად მიიჩნევს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დასახელებული ნორმის გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში მოცემულ განმარტებას. აღნიშნული ნორმის თანახმად, იმ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლითაც აღიარებულ იქნა ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა (ვალის არსებობის აღიარება), აუცილებელია წერილობითი აღიარება.
მითითებული ნორმით გათვალისწინებული ვალის არსებობის აღიარება ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან დამოუკიდებლად ახალ მოთხოვნას ქმნის. ვალის არსებობის აღიარება ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობის სადავოობის შემთხვევაშიც შესრულების ვალდებულებას წარმოშობს და კრედიტორს მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს. ამასთან, ვალის აღიარება იმით განსხვავდება ნებისმიერი სხვა ფორმით გათვალისწინებული მოთხოვნის აღიარებისაგან, რომ იგი ახალი ხელშეკრულებაა და არა სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ნების გამოვლენა.
ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად ერთი მხარე მეორე მხარის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეულ მოქმედებების შესრულებას და, ამდენად, საკმარისია ერთი პირის მიერ ნების გამოვლენა. თუ მხარეები უკვე არსებული ვალდებულების შინაარსიდან გამოდიან ან ადასტურებენ მას, ან მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ, ვალის აღიარებად არ მიიჩნევა. ვალის არსებობის აღიარებას ადგილი აქვს მხოლოდ მაშინ, თუ იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან და ახალ, დამოუკიდებელ მოთხოვნას წარმოშობს. ამდენად, იგი არ უნდა უკავშირდებოდეს ძირითადი ვალდებულებიდან გამომდინარე შესრულების მოთხოვნას. იმ შემთხვევაში, თუ მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ და ამ გარიგებით გათვალისწინებული მოთხოვნის მიზანია, ადრე არსებული ვალდებულებიდან გამომდინარე შესრულების მიღება წინა ვალდებულების შინაარსის გათვალისწინებით, ასეთი აღიარება კაუზალურ აღიარებას წარმოადგენს და იგი თვისობრივად განსხვავდება სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლით გათვალისწინებული აბსტრაქტული აღიარებისაგან.
მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა მიერ შედგენილი ხელწერილი სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლით გათვალისწინებული ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულებად არ შეიძლება შეფასდეს, რადგან, როგორც თვით მოსარჩელე მხარის განმარტებით დასტურდება, ხელწერილით განისაზღვრა მხარეთა შორის უკვე არსებული ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე და სამომავლოდ შესასრულებელი ვალდებულების ფარგლები, რაც მოიცავს მანქანა-დანადგარების ღირებულებას და მასთან დაკავშირებულ ხარჯებს. ეს გარემოება დადგენილია სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილებითაც და იგი კასატორს (მოსარჩელეს) სადავოდ არ მიუჩნევია. უფრო მეტიც, საკასაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას, კასატორის წარმომადგენელმა არაერთხელ დააზუსტა, რომ ხელწერილში მითითებული თანხა წარმოადგენს მანქანა-დანადგარების ღირებულებისა და მასთან დაკავშირებული ხარჯების ჯამს და იგი მხარეთა შორის ხელწერილის გაფორმებამდე არსებული ერთობლივი საქმიანობის ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარეობს. კასატორის წარმომადგენლის მითითებით, ხელწერილი არის მხარეთა მოლაპარაკების შედეგი მათ შორის არსებულ ვალდებულებაზე (იხ. საკასაციო სასამართლოს სხდომის ოქმები). ამდენად, კასატორი მხარე, თავისივე განმარტებით, სადავო ხელწერილს კანონით გათვალისწინებულ ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულებად არ განიხილავს და მას მხარეთა შორის არსებული ვალდებულებითი ურთიერთობის გაგრძელებად მიიჩნევს.
ხელწერილამდე მხარეთა შორის ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობას არც მოწინააღმდეგე მხარე მიიჩნევს სადავოდ, თუმცა მის მიერ ვალდებულების უარყოფა იმ დასაბუთებით, რომ ხელწერილი ა. ი. ო-ის თხოვნის საფუძველზე, ყოველგვარი ვალდებულების გარეშე იქნა შედგენილი, დამაჯერებლობას მოკლებულია, რადგან ეს გარემოება რაიმე მტკიცებულებით არ დასტურდება. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს ა.ა-ის მითითებას საქმეში წარმოდგენილ მეორე ხელწერილის ასლზე, რადგან ამის საფუძველზე სააპელაციო სასამართლოს რაიმე ფაქტობრივი გარემოება არ დაუდგენია და მისი იურიდიული ძალა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 135-ე მუხლით დადგენილი წესით არ შეუფასებია.
ასევე მნიშვნელოვანია, რომ სადავო, დედნის სახით წარმოდგენილი 2008 წლის 22 სექტემბრის ხელწერილის შედგენისას ა.ა-ის ნების ნაკლი არც გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით არ დგინდება, ხოლო ამავე ხელწერილის ბათილად ცნობის თაობაზე ა.ა-ის შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მას სადავოდ არ გაუხდია.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო მსჯელობს რა საქმეში წარმოდგენილ მხარეთა განმარტებების ფარგლებში, მიიჩნევს, რომ სადავო ხელწერილით მხარეთა შორის არსებული ვალდებულებითი ურთიერთობიდან გამომდინარე, მხარეები შეთანხმდნენ ა.ა-ის ვალდებულებაზე - ა. ი. ო-ს აუნაზღაუროს მანქანა-დანადგარების ღირებულებისა და მასთან დაკავშირებული ხარჯები 30000 აშშ დოლარის ოდენობით. კასატორი აღიარებს, რომ ვალდებულების ნაწილი შესრულებულია.
აღნიშნულ მოთხოვნას ა.ა-ე სადავოდ მიიჩნევს და უთითებს საქმეში არსებულ დოკუმენტებზე, რომლებიც, მისი მოსაზრებით, ადასტურებენ კასატორის მიერ მითითებული მანქანა-დანადგარების ღირებულების გადახდას. ეს გარემოებები სასამართლოს არ შეუმოწმებია და იგი მტკიცებულებათა გამოკვლევას და ფაქტობრივი გარემოებების დადგენას მოითხოვს, რაც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველია.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს გადაწყვეტილების კვლევით ნაწილში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების გამოსარკვევად.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
ა. ი. ო-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.
გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 26 დეკემბრის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.
საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ნ. კვანტალიანი
მოსამართლეები: პ. ქათამაძე
ბ. ალავიძე
