საქმე N:ას-724-782-2011

#as-715-670-2010

№ას-724-782-2011 10 სექტემბერი, 2012 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

პაატა ქათამაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ვასილ როინიშვილი, ნუნუ კვანტალიანი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორები – პ. და მ. გ-ები

მოწინააღმდეგე მხარე – ე. გ-ი, ლ. ყ-ი

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 21 თებერვლის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი _ სამკვიდროს გაყოფა, თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2009 წლის 24 ივლისს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას სარჩელით მიმართეს პ. და მ. გ-ებმა მოპასუხეების _ ე. გ-ისა და ლ. ყ-ის მიმართ და მოითხოვეს: 1. მამის სამკვიდროს _ თბილისში, სოფელ დიღომში მდებარე უძრავი ქონების, კერძოდ, 1000 კვ.მ მიწის ნაკვეთის შ. გ-ის 1/3 წილის 1/9 ნაწილზე, აგრეთვე, ამავე მიწის ნაკვეთზე მდებარე შენობა-ნაგებობების 1/3 ნაწილზე მესაკუთრეებად ცნობა და გასხვისებული სამკვიდროდან მათი კუთვნილი სამკვიდრო წილის ღირებულების მოპასუხისათვის დაკისრება.

სარჩელის თანახმად, პ. და მ. გ-ები ცხოვრობენ სოფელ დიღომში. მათ ჰყავდათ მშობლები: დედა, მ. გ-ი და მამა, შ. გ-ი, რომლებსაც სოფელ დიღომში ჰქონდათ საცხოვრებელი სახლი და მიწის ნაკვეთი. მ. გ-ი გარდაიცვალა 1982 წლის .. მაისს. მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ შ. გ-მა მოიყვანა მეორე მეუღლე, ლ. ყ-ი. ამ უკანასკნელთან მას შეეძინა შვილი, ე. გ-ი, თუმცა ქორწინების რეგისტრაციაში არ გატარებულა. საქართველოში მიწის რეფორმის მიმდინარეობისას, 1992 წლის 6 ოქტომბრის №1 მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე, შ. გ-მა საკუთრებაში მიიღო რეფორმამდე არსებული 1000კვ.მ მიწის ნაკვეთი, აგრეთვე, რეფორმით მიღებული 0.15ჰა, 0.25ჰა და 0.05ჰა მიწის ნაკვეთები. 2000 წლის 16 ივნისს შ. გ-ი გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების შემდეგ მისმა შვილებმა _ პ. და მ. გ-ებმა თავიანთი ოჯახებით გააგრძელეს ცხოვრება მამის სახელზე რიცხულ საცხოვრებელ სახლში და ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს მამის სამკვიდრო ქონება. მამის გარდაცვალების შემდეგ პ. და მ. გ-ებს დაეძაბათ ურთიერთობა მამის არარეგისტრირებულ მეუღლესთან ლ. ყ-თან. ამის გამო, 2003 წლის 9 იანვარს დიღმის გამგეობის, ასევე დიღმის პოლიციის ქვეგანყოფილების წარმომადგენლის მონაწილეობით და მოწმეების თანდასწრებით მათ შორის მოხდა შეთანხმება ქონების გაყოფის თაობაზე, რაზეც შედგა აქტი. 2005 წლის 3 ნოემბერს, 1992 წლის 6 ოქტომბრის №1 მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე, შ. გ-ის სახელზე დარეგისტრირდა 0.12ჰა მიწის ნაკვეთი (სარეგისტრაციო №...), რომელიც 2005 წლის 4 ნოემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე ე. გ-მა და ლ. ყ-მა გაასხვისეს მ. მ-ზე. აღნიშნული დროისათვის აღმოჩნდა, რომ სოფელ დიღომში მდებარე 1000კვ.მ მიწის ნაკვეთი და მასზე მდებარე საცხოვრებელი სახლი (დამხმარე, სამეურნეო და საზაფხულო ნაგებობებით), რომელშიც ცხოვრობენ მოსარჩელეები, აღრიცხულია აწ გარდაცვლილი შ. გ-ის, ლ. ყ-ის და ე. გ-ის სახელზე. მოსარჩელეებმა მიიჩნიეს, რომ მამის სამკვიდროდან თითოეულ მათგანს ეკუთვნოდა 1/3-1/3 წილი, აგრეთვე, წილი გაყიდული ქონებიდან, რამდენადაც მათ ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს მამის სამკვიდრო ქონება (ტომი I, ს.ფ. 1-11, 172-176).

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილებით პ. და მ. გ-ების სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

საქალაქო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

საკომლო წიგნის ჩანაწერების მიხედვით, საკომლო წიგნში 1986-1995 წლის მდგომარეობით ასახულია შ., პ., მ., ე., თ., მ. და შ. გ-ი. მასში აღნიშნულია საცხოვრებელი სახლი საერთო სასარგებლო ფართით 100 კვ.მ, აშენების წლად მითითებულია 1965 წელი. საკომლო წიგნში 1996-2000 წლების მდგომარეობით მითითებულია: ოჯახის უფროსი შ. გ-ი, მეუღლე ლ. გ-ი და შვილი ე. გ-ი; საცხოვრებელი სახლი საერთო სასარგებლო ფართით 100 კვ.მ; აშენების წელი 1965;

საქმეში წარმოდგენილია ასევე დიღმის საკრებულოს გამგეობის 1992 წლის 10 ივნისის გადაწყვეტილება, რომლითაც დაკმაყოფილდა შ. გ-ის მოთხოვნა თავისი მეორე ოჯახიდან შვილების – პ. და მ. გ-ების გამოყოფის შესახებ;

1992 წლის 6 ოქტომბრის მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე შ. გ-ს გადაეცა მცხეთაში მდებარე 1000 კვ.მ №038 მიწის ნაკვეთი და 0.12 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი;

მოსარჩელეები – პ. და მ. გ-ები არიან შ. გ-ის შვილები პირველი ქორწინებიდან. შ. გ-ი არარეგისტრირებულ, მეორე ქორწინებაში იმყოფებოდა ლ. ყ-თან, რომელთანაც შეეძინა ერთი შვილი – ე. გ-ი;

შ. გ-ი გარდაიცვალა 2000 წლის .. აგვისტოს;

საჯარო რეესტრის ჩანაწერის თანახმად, თბილისში, სოფელ დიღომში მდებარე 1000 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და მასზე მდებარე შენობა-ნაგებობები, ასევე 0.15 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი რეგისტრირებულია გარდაცვლილ შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრებად;

0.15 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი გაიყო ორ, 0.12 და 0.03Hჰა მიწის ნაკვეთად;

2005 წლის 4 ნოემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე 0.12 ჰა მიწის ნაკვეთი მოპასუხეებმა გაასხვისეს 5000 ლარად;

მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ ის გარემოება, რომ შ. გ-ის სამივე შვილს ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვთ მამის სამკვიდრო, სადავო 1000 კვ.მ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთზე მოწყობილი იყო მეურნეობა _ კიტრის და პამიდვრის სათბური.

საქალაქო სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ სადავო საცხოვრებელი სახლი წარმოადგენდა შ. გ-ის ინდივიდუალურ საკუთრებას, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 311-ე მუხლის თანახმად, უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლება ვლინდება საჯარო რეესტრის ჩანაწერებიდან, რომლის მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე.ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. მოცემულ შემთხვევაში კი სადავო სახლი და მიწის ნაკვეთი რომელზედაც იგი მდებარეობს, საჯარო რეესტრის მონაცემების თანახმად რეგისტრირებულია გარდაცვლილ შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრებად.

საქალაქო სასამართლომ ასევე არ გაიზიარა მოსარჩელის არგუმენტაცია იმასთან დაკავშირებით, რომ სადავო ქონებები არ არის შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრება, რაც შემდეგი არგუმენტებით დაასაბუთა:

„საქართველოს რესპუბლიკაში მიწის რეფორმის განხორციელების, სახელმწიფო მეურნეობის, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო სამეურნეო საწარმოთა რეორგანიზაციის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს 1992 წლის 21 ოქტომბრის დეკრეტითა და „სახელმწიფო მეურნეობის, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის 1992 წლის 22 ოქტომბრის №949 დადგენილების მე-6 პუნქტის შესაბამისად, რეორგანიზებულ იქნა კოლმეურნეობები და შეიქმნა მიწათმოსარგებლეთა და ტექნიკური მომსახურების საწარმოები. საქართველოს მთავრობის აღნიშნულ დადგენილებაში ცვლილებები შევიდა მთავრობის 1993 წლის 5 მარტის №199 დადგენილებით. ამ დროიდან საქართველოში კოლმეურნეობებმა, როგორც საზოგადოებრივმა მეურნეობებმა, შეწყვიტეს ფუნქციონირება. ამდენად, 1993 წლიდან იურიდიული საფუძველი გამოეცალა საკოლმეურნეო კომლს, ხოლო საკომლო მეურნეობის სტატუსი დამკვიდრდა „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 22 მარტის კანონით, რომლის მე-4 მუხლის 1-ლი და მე-4 პუნქტების თანახმად, საკომლო მეურნეობად ითვლება სასოფლო-სამეურნეო ნაგებობების, აგრეთვე, შესაბამისი გადამამუშავებელი მრეწველობის ობიექტებისა და მოწყობილობათა ერთობლიობა, რომელიც წარმოადგენს სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძველს და რომელიც ამავე მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, ერთი ფიზიკური პირის საკუთრებას შეადგენს. თუ საკომლო მეურნეობა მეუღლეთა ან ოჯახის სხვა წევრების საერთო საკუთრებაა, საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში) თითოეული მათგანი თანამესაკუთრედ უნდა იყოს რეგისტრირებული;

ამდენად, ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით საკომლო მეურნეობის არსებობის შემთხვევაში, აღნიშნული, კომლის ყველა წევრზე მითითებით რეგისტრირებული უნდა იყოს საჯარო რეესტრში;

სამოქალაქო კოდექსის 311-ე, 312-ე მუხლების თანახმად, სანივთო უფლებები დგინდება საჯარო რეესტრის მონაცემებით, რომლის მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე.ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა;

მოცემულ შემთხვევაში დადგინდა, რომ საჯარო რეესტრის მონაცემების თანახმად, სადავო ქონებები რეგისტრირებულია შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრებად. Aშესაბამისად, საქალაქო სასამართლომ ჩათვალა, რომ სახეზე იყო ზემოაღნიშნული ნომით გათვალისწინებული საკომლო მეურნეობა.

სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლის თანახმად, კომლში კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნება კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების დღეს. ამ მუხლით გათვალისწინებულ კომლში იგულისხმება საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული სამეურნეო კომლი.

ამდენად, საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ შ. გ-ის გარდაცვალებით სადავო ქონებაზე სამკვიდრო ვერ გაიხსნებოდა, ვინაიდან ცოცხალი არიან კომლის წევრები. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა მოკლებული იყო სამართლებრივ საფუძველს გამომდინარე ზემოთ დასახელებული ნორმებიდან (ტომი I, ს.ფ. 191-197).

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს პ. და მ. გ-ებმა, რომლებმაც მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება (ტომი I, ს.ფ. 212-222).

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 21 თებერვლის განჩინებით პ. და მ. გ-ების სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები. ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სააპელაციო საჩივრით სადავოდ არ იყო გამხდარი პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი ფაქტობრივი გარემოებები.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და მართებულად იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 1319-ე, 1323-ე, 1330-ე, 1328-ე, 1306-ე, 1336-ე, 1433-ე, 311-ე, 312-ე მუხლებით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4, 102-ე, 103-ე მუხლებით, „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 22 მარტის კანონით და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას საფუძვლად დაუდო ნორმათა სწორი განმარტება.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, კომლში კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნება კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების დღეს. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ამ მუხლით გათვალისწინებულ კომლში იგულისხმებოდა საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული სამეურნეო კომლი. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილი იყო, რომ საჯარო რეესტრის ჩანაწერის თანახმად, თბილისში, სოფელ დიღომში მდებარე 1000 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და მასზე მდებარე შენობა-ნაგებობები, ასევე 0.15 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი რეგისტრირებულია გარდაცვლილ შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრებად. აქედან გამომდინარე, პალატამ მართებულად ჩათვალა საქალაქო სასამართლოს მსჯელობა, რომ შ. გ-ის გარდაცვალებით სადავო ქონებაზე სამკვიდრო ვერ გაიხსნებოდა, ვინაიდან ცოცხალი იყვნენ კომლის სხვა წევრები.

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ არ არსებობდა პ. გ-ისა და მ. გ-ის სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი (ტომი II, ს.ფ. 71-84).

სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 21 თებერვლის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს პ. და მ. გ-ებმა, რომლებმაც მოითხოვეს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება, შემდეგი საფუძვლებით:

მოცემულ შემთხვევაში საქმის განმხილველმა სასამართლოებმა გააიგივეს საბჭოთა კანონმდებლობით გათვალისწინებული სასოფლო-სამეურნეო კომლი და „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 22 მარტის კანონით განსაზღვრული საკომლო მეურნეობა. სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლი განმარტებულ უნდა იქნეს სწორედ ამ კომლების გამიჯვნით. სასამართლო, სამართლებრივი შეფასების გაკეთებისას არ ითვალისწინებს კანონის სწორად განმარტების მიზნით საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ სამოქალაქო სამართლის სფეროში შემუშავებულ რეკომენდაციებს, სადაც აღნიშნული საკითხი ნათლადაა განმარტებული;

სასამართლომ არასწორად მიიჩნია სადავო ქონება კომლის საკუთრებად, რადგან 1993 წლამდე საქართველოში არსებული საკოლმეურნეო კომლის ერთ-ერთი ძირითადი და დამახასიათებელი ნიშანი იყო მისი ყველა შრომისუნარიანი და სრულწლოვანი წევრის კოლმეურნეობის წევრობა, პირადი შრომით-საკოლმეურნეო წარმოებაში და კომლის დამხმარე მეურნეობაში მონაწილეობის სავალდებულო ხასიათი. საკოლმეურნეო კომლის წევრები დამხმარე მეურნეობას აწარმოებდნენ და ამ კომლის ქონების თანამესაკუთრეებად გვევლინებოდნენ. თუ ოჯახში კოლმეურნეობის არც ერთი წევრი არ რჩებოდა, საკოლმეურნეო კომლი ისპობოდა და მუშა-მოსამსახურის ოჯახი იქმნებოდა, ხოლო დამხმარე მეურნეობის ადგილს მუშა-მოსამსახურის მეურნეობა იკავებდა. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქცია) 122-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრების თანასაკუთრება იყო. ამავე კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად კი, კომლის ყველა წევრს თანაბარი წილი ეკუთვნოდა. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების თანახმად, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტის საფუძველზე 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობის გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. შესაბამისად ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა აღარ წარმოადგენს კომლის ქონებას და არის იმ პირთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენენ. აღნიშნულ ქონებაზე კი ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი;

სასამართლომ არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლის თანახმად, კომლში კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნება კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების დღიდან. თეორიის თანახმად კომლის საკუთრების რამოდენიმე განსხვავებული რეჟიმი შეიძლება არსებობდეს. თითოეულ წევრს შეიძლება ჰქონდეს თავისი ინდივიდუალური საკუთრება, ეს კი შეიძლება იყოს კომლის წევრის შემოსავალი, ან დანაზოგი და სხვა. აღნიშნული ქონება კომლის წევრის გარდაცვალების შემდეგ გადადის მის მემკვიდრეებზე საერთო დადგენილი წესის თნახმად. გარდა ამისა, კომლში არის ისეთი ქონება, რომელიც კომლის საერთო საკუთრებაა და ეკუთვნის კომლის ყველა წევრს თანასაკუთრების უფლებით. საკომლო მეურნეობად ითვლება სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, მასზე არსებული საცხოვრებელი, სამეურნეო ნაგებობები, აგრეთვე შესაბამისი გადამამუშავებელი მრეწველობის ობიექტებისა და მოწყობილობათა ერთობლიობა, რომელიც წარმოადგენს სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძველს. მოცემულ შემთხვევაში კასატორების დედა ა.წ. გარდაცვლილი მაყვალა გენებაშვილი იყო კომლის წევრი, მას ჰქონდა შემოსავალი, რომლითაც მონაწილეობას იღებდა ოჯახის დოვლათის შექმნაში. ამით მნიშვნელოვნად იქნა გაზრდილი შ. გ-ის დანაშთი ქონების ღირებულება 1965 წლიდან 1983 წლის ჩათვლით. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით სადავო სახლი და მიწის ნაკვეთი წარმოადგენს კომლის წევრების საერთო საკუთრებას, რომლის გაყოფაზეც უნდა გავრცელდეს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესები;

„სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ 1996 წლის 22 მარტის საქართველოს კანონით გათვალისწინებული საკომლო მეურნეობა სრულიად ახალი ინსტიტუტია და არსებითად განსხვავდება 1993 წლამდე არსებული საკოლმეურნეო კომლისაგან. შესაბამისად, მითითებული კანონით გათვალისწინებული საკომლო მეურნეობა არ უნდა იქნეს განხილული საკოლმეურნეო კომლის უფლებამონაცვლედ.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების გამოკვლევის შედეგად მიიჩნევს, რომ პ. და მ. გ-ების საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, უნდა გაქმდეს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

შ. გ-ი გარდაიცვალა 2000 წლის .. ივნისს;

0.15 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი გაიყო ორ, 0.12 და 0.03Hჰა მიწის ნაკვეთად;

2005 წლის 4 ნოემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე 0.12 ჰა მიწის ნაკვეთი მოპასუხეებმა გაასხვისეს 5000 ლარად.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

განსახილველ შემთხვევაში, კასატორებს წამოყენებული აქვთ დასაბუთებული პრეტენზია იმასთან დაკავშირებით, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად მიიჩნია სადავო ქონება საკომლო მეურნეობის საკუთრებად, გააიგივა რა საბჭოთა კანონმდებლობით გათვალისწინებული სასოფლო-სამეურნეო კომლი და „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 22 მარტის კანონით განსაზღვრული საკომლო მეურნეობა.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორების ზემოაღნიშნულ პრეტენზიას და განმარტავს, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, ,,საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტის საფუძველზე 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქციით) 129-ე მუხლის შესაბამისად, გაყოფა საკოლმეურნეო კომლის კუთვნილი ქონებისა, რომელიც მისი მოსპობის შემდეგ დარჩა, წარმოებს ამ კოდექსის 125-ე და 128-ე მუხლებში აღნიშნული წესებით. ამავე კოდექსის 122-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება ეკუთვნის მის წევრებს თანასაკუთრების უფლებით. აღნიშნული კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის წევრის წილი განისაზღვრება იმ ანგარიშით, რომ კომლის ყველა წევრს, მათ შორის, არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც თანაბარი წილი ეკუთვნის. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკოლმეურნეო კომლის გაუქმების შემდეგ, კომლის ქონება გარდაიქმნა კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრებად, სადაც თითოეულ წევრს თანაბარი წილი ეკუთვნის (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2006 წლის 27 ივლისის განჩინება, #ას-988-1242-05). ამდენად, მას შემდეგ, რაც გაუქმდა საკოლმეურნეო კომლი და მას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა, ქონება, რომელიც საკოლმეურნეო კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ წარმოადგენს საკოლმეურნეო კომლის ქონებას და იგი არის კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომელზედაც ვრცელდება სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრებაზე მემკვიდრეობა უნდა გაიხსნას სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესების მიხედვით და ამ დროს არ გამოიყენება სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლი. მითებული ნორმა, სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესისაგან განსხვავებულად ადგენს სამკვიდროს გახსნის დროს, კერძოდ, ამ ნორმის მიხედვით, კომლში კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნება კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების დღიდან.

განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ აწ გარდაცვლილი შ. გ-ის ოჯახი წარმოადგენდა საკოლმეურნეო კომლს, რომელსაც 1992 წლის 06 ოქტომბრის მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე გადაეცა მცხეთაში მდებარე 1000 კვ.მ №.. მიწის ნაკვეთი და 0.12 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი. საკომლო წიგნში არსებული ჩანაწერების მიხედვით (1986-1995 წლების მდგომარეობით) შ.გ-ის კომლს ეკუთვნოდა ასევე 1965 წელს აშენებული საცხოვრებელი სახლი საერთო სასარგებლო ფართით 100 კვ.მ.. სწორედ მითითებული ქონების ნაწილი წარმოადგენს მხარეთა შორის დავის საგანს. ეს ქონება საკოლმეურნეო კომლის ქონება იყო, რომელიც 1993 წლიდან, საკოლმეურნეო კომლის გაუქმების შემდეგ, აღარ წარმოადგენს კომლის ქონებას და იგი არის შ.გ-ის საკოლმეურნეო კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში. აქედან გამომდინარე, შ.გენებაშვილის კუთვნილ წილზე მემკვიდრეობა უნდა გაიხსნას სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესების მიხედვით და ამ დროს არ გამოიყენება სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლით დადგენილი გამონაკლისი.

ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში არსებობდა სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლის გამოყენების წინაპირობა, ვინაიდან აწ გარდაცვლილი შ. გ-ის კომლი საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულია საკომლო მეურნეობად და ცოცხალია ამ კომლის ორი წევრი, შესაბამისად, შ.გ-ი არ არის კომლის ბოლო წევრი და სამკვიდროს გახსნა სადავო ქონებაზე დაუშვებელია. ამ გარემოების დადგენისას სააპელაციო სასამართლო დაეყრდნო საჯარო რეესტრის 09.08.07 და 03.11.05 წლების ამონაწერებს, რომელთა მიხედვით, თბილისში, სოფელ დიღომში მდებარე 1000 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და მასზე მდებარე შენობა-ნაგებობები, ასევე 0.12 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი რეგისტრირებულია გარდაცვლილ შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრებად (იხ. ტომი 1, ს.ფ. 37; 43).

საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას და მიიჩნევს, რომ ზემოხსენებული საკითხის სწორად გადაწყვეტისათვის უნდა გაირკვეს, შ. გ-ის გარდაცვალების მომენტში არსებობდა თუ არა სადავო საკომლო მეურნეობა. ამ საკითხის გარკვევა მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც შ.გ-ის საკოლმეურნეო კომლი გაუქმებულია 1993 წლიდან, ხოლო, საკომლო მეურნეობა არ შეიძლება განხილულ იქნეს საკოლმეურნეო კომლის სამართალმემკვიდრედ, ვინაიდან იგი საკოლმეურნეო კომლისაგან განსხვავებული და სპეციალური კანონით რეგულირებული ახალი ინსტიტუტია. საკომლო მეურნეობის დეფინიცია მოცემულია „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 22 მარტის კანონის მე-4 მუხლის მე-4 პუნქტში, რომლის თანახმად, საკომლო მეურნეობად ითვლება სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთების, მათზე არსებული საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობების, აგრეთვე შესაბამისი გადამამუშავებელი მრეწველობის ობიექტებისა და მოწყობილობების ერთობლიობა, რომელიც წარმოადგენს ერთი ფიზიკური პირის საკუთრებას ანდა მეუღლეთა ან ოჯახის სხვა წევრების საერთო საკუთრებას. ამავე მუხლის მე-5 პუნქტის მიხედვით, საკომლო მეურნეობა რეგისტრირებულ უნდა იქნეს საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში). თუ ეს მეურნეობა მეუღლეთა ან ოჯახის სხვა წევრების საერთო საკუთრებაა, საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში) თითოეული მათგანი საკომლო მეურნეობის თანამესაკუთრედ უნდა იყოს რეგისტრირებული.

ამრიგად, კანონის იმპერატიული მოთხოვნაა, რომ საკომლო მეურნეობა საჯარო რეესტრში იყოს რეგისტრირებული. ასეთი რეგისტრაციის გარეშე საკომლო მეურნეობა არ არსებობს. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ საკომლო მეურნეობის რეგისტრაცია შ.გ-ს თავის სიცოცხლეში არ განუხორციელებია (რეგისტრაცია განხორციელდა 30.05.2005 და 04.09.2006 წ.წ. (იხ. ტომი 1, ს.ფ. 43; 127), რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი გარდაცვალების მომენტში საკომლო მეურნეობა არ არსებობდა. ამ დროისათვის, როგორც ზემოთ აღინიშნა, არსებობდა მხოლოდ შ.გ-ის საკოლმეურნეო კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომელზეც ვრცელდება სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი. ამასთან, მართალია, საჯარო რეესტრის 09.08.07 და 03.11.05 წლების ამონაწერების მიხედვით, სადავო ქონება რეგისტრირებულია გარდაცვლილ შ. გ-ის, ლ. ყ-ის, ე. გ-ის კომლის საკუთრებად, მაგრამ, საყურადღებოა, რომ საჯარო რეესტრის უფრო გვიანდელ ჩანაწერებში ზემოხსენებული პირები რეგისტრირებულნი არიან მხოლოდ სადვო ქონების თანამესაკუთრეებად და არა საკომლო მეურნეობად (იხ. ტომი 1, ს.ფ. 32; 52). აღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საჯარო რეესტრის ყველა ზემოაღნიშნული ჩანაწერი წარმოადგენს იმ ფაქტობრივი მდგომარეობის ასახვას (რეგისტრაციას), რაც შ.გ-ის საკოლმეურნეო კომლის გაუქმების შემდეგ არსებობდა ანუ საკოლმეურნეო კომლის ყოფილ წევრთა თანამესაკუთრეებად რეგისტრაციას ამ კომლის ყოფილ ქონებაზე. ამრიგად, ვინაიდან სადავო ქონება წარმოადგენს შ.გ-ის საკოლმეურნეო კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრებას, ერთ-ერთი თანამესაკუთრის გარდაცვალების შემთხვევაში, ამ უკანასკნელის კუთვნილ წილზე მემკვიდრეობა უნდა გაიხსნას სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესების და არა სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლის მიხედვით.

საკასაციო სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლი არ გამოიყენება „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული საკომლო მეურნეობის მიმართ, ვინაიდან ეს უკანასკნელი სპეციალური კანონით რეგულირებული ახალი ინსტიტუტია და იგი არ არის სამოქალაქო კოდექსის ზემოხსენებულ ნორმაში მითითებული კომლის იდენტური. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ სამოქალაქო სამართლის კოდექსისაგან განსხვავებით (1964 წლის რედაქციით), რომელიც კომლის ინტიტუტის დეტალურ სამართლებრივ რეგულაციას შეიცავდა, ახალი სამოქალაქო კოდექსი ასეთ რეგულაციას არ იძლევა და ადგენს მხოლოდ სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესისაგან განსხვავებულ დანაწესს სამკვიდროს გახსნის დროსთან დაკავშირებით.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება დაუსაბუთებელია, რაც მისი გაუქმების და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად. სააპელაციო სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება განპირობებულია იმით, რომ სააპელაციო სასამართლოს საქმე არსებითად არ განუხილავს, არ უმსჯელია თითოეული სასარჩელო მოთხოვნის ფაქტობრივ საფუძვლებზე, გასაჩივრებული განჩინება ეფუძნებოდა მხოლოდ იმას, რომ აწ გარდაცვლილი შ.გ-ის ქონებაზე სამკვიდრო არ გახსნილა. საქმის ხელახლა განხილვისას სააპელაციო სასამართლომ უნდა დაადგინოს საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის აუცილებელი ფაქტობრივი გარემოებები და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ მოცემულ საქმეზე გადაწყვეტილების მიღებისას უნდა გადაწყვიტოს სასამართლო ხარჯების მხარეთა შორის განაწილების საკითხი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. პ. და მ. გ-ების საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2011 წლის 21 თებერვლის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე პ. ქათამაძე

მოსამართლეები: ვ. როინიშვილი

ნ. კვანტალიანი