საქმე №ას-1577-1480-2012 6 ივნისი, 2013 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
თეიმურაზ თოდრია, პაატა ქათამაძე
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი – გ. ს-ი (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ე. ბ-ე (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 18 ოქტომბრის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – სამკვიდრო მოწმობის ბათილად ცნობა, სავალდებულო წილზე მესაკუთრედ ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
მ. ბ-ემ და ე. ბ-ის კანონიერმა წარმომადგენელმა ქ. ბ-ემ სარჩელი აღძრეს სასამართლოში გ. ს-ის კანონიერ წარმომადგენელ მ. ს-ის მიმართ სამკვიდრო მოწმობის ბათილად ცნობისა და სამკვიდროდან სავალდებულო წილის მესაკუთრედ ცნობის შესახებ შემდეგი საფუძვლებით:
საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურის ტექნიკური აღრიცხვის არქივში ქ.თბილისში, გ-ის ქ.№26-ში მდებარე სახლის 1/4 აღრიცხულია ა. ბ-ის, 1/4 – ქ. ბ-ის, ხოლო 1/2 – ე. გ-ის სახელზე.
ა. ბ-ე და ე. გ-ე არიან მოსარჩელე მ. ბ-ის მშობლები, ხოლო ე. ბ-ის ბებია და ბაბუა მისი აწ გარდაცვლილი მამის – ს. ბ-ის მხრიდან. ქ. ბ-ე წარმოადგენს მ. ბ-ის რძალს და ე. ბ-ის დედას, ხოლო მოპასუხე გ. ს-ი კი მ. ბ-ის შვილიშვილია.
2004 წლის 23 დეკემბერს ე. გ-ემ შეადგინა ანდერძი, რომლითაც კუთვნილი ქონება უანდერძა გ. ს-ს. 2005 წლის 15 თებერვალს მამკვიდრებელი გარდაიცვალა. 2010 წლის 5 მაისს მოპასუხემ თავისი კანონიერი წარმომადგენლის – მ. ს-ის მეშვეობით მიიღო სამკვიდრო მოწმობა მთლიან ქონებაზე. სამკვიდრო მოწმობა ბათილია, რადგან სამკვიდრო ქონების გადაცემისას გათვალისწინებული არ ყოფილა მოსარჩელეთა სავალდებულო წილები. აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელეებმა სადავო სამკვიდრო ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს.
მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ ე. ბ-ე სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლების მქონე სუბიექტი არ არის, ვინაიდან იგი მამკვიდრებელ ე. გ-ის შვილიშვილია, რომლის მამა სამკვიდროს გახსნის მომენტისათვის გარდაცვლილი იყო. მ. ბ-ის კი ცნობილი იყო ანდერძის არსებობის შესახებ და მას კანონით დადგენილ ვადაში სამკვიდრო არ მიუღია.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 30 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, ნოტარიუს ნ. ბ-ის მიერ გ. ს-ის სახელზე გაცემულ 2010 წლის 5 მაისის ანდერძისმიერ სამკვიდრო მოწმობაში (რეესტრში რეგისტრაციის №100426275) შევიდა ცვლილება და მ. ბ-ე ცნობილ იქნა ქ.თბილისში, გ-ის ქ.№26-ში მდებარე გ. ს-ის სახელზე რეგისტრირებული უძრავი ქონების 1/4 წილის მესაკუთრედ, ე. ბ-ის კანონიერი წარმომადგენლის სარჩელი ნოტარიუს ნ. ბ-ის მიერ გ. ს-ის სახელზე გაცემულ 2010 წლის 5 მაისის ანდერძისმიერ სამკვიდრო მოწმობის (რეესტრში რეგისტრაციის №100426275) ბათილად ცნობისა და ქ.თბილისში, გ-ის №26-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/8 წილის (გ. ს-ის სახელზე რეგისტრირებული 1/4 წილის) მესაკუთრედ ცნობის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.
საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ე. ბ-ის კანონიერმა წარმომადგენელმა ქ. ბ-ემ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 18 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეცვლით მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, ე. ბ-ის კანონიერი წარმომადგენლის ქ. ბ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა, სადავო უძრავი ქონების 1/8 ნაწილის გ. ს-ის მიკუთვნების ნაწილში ბათილად იქნა ცნობილი ნოტარიუს ნ. ბ-ის მიერ გ. ს-ის სახელზე გაცემული 2010 წლის 5 მაისის ანდერძისმიერ სამკვიდრო მოწმობა (რეესტრში რეგისტრაციის №100426275) და ე. ბ-ე ცნობილ იქნა ქ. თბილისში, გ-ის №26-ში მდებარე უძრავი ქონების 1/8 ნაწილის (გ. ს-ის სახელზე რეგისტრირებული უძრავი ქონების 1/2 ნაწილის 1/4 წილი) მესაკუთრედ შემდეგ გარემოებათა გამო:
სააპელაციო პალატამ დაადგინა შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებანი:
ე. გ-ე გარდაიცვალა 2005 წლის 16 თებერვალს. გარდაცვალების დროისათვის მის საკუთრებას წარმოადგენდა ქ.თბილისში, გ-ის ქუჩა N26-ში მდებარე სახლთმფლობელობის ½ ნაწილი. 2010 წლის 5 მაისს ე. გ-ის მთელი სამკვიდრო ქონება ანდერძის საფუძველზე მიიღო გ. ს-მა და ანდერძისმიერი სამკვიდრო მოწმობის საფუძველზე ქ. თბილისში, გ-ის ქუჩა N26-ში მდებარე სახლთმფლობელობის ½ ნაწილზე საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდა მისი საკუთრების უფლება.
ე. გ-ის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სავალდებულო წილის მიღების თაობაზე პირველი რიგის მემკვიდრეთა წრიდან პრეტენზია განაცხადეს მ. ბ-ემ და ე. ბ-ემ. მ. ბ-ე წარმოადგენს ე. ბ-ის შვილს, ხოლო ე. ბ-ე კი ე. ბ-ის შვილიშვილს ანუ, აწ გარდაცვლილი ს. ბ-ის შვილს.
თავად ს. ბ-ე გარდაიცვალა 1996 წლის 27 დეკემბერს, უფრო ადრე, ვიდრე დედამისი – მამკვიდრებელი ე. გ-ე. შესაბამისად, სადავო არ არის, რომ ე. გ-ის გარდაცვალების მომენტისათვის მოსარჩელე ე. ბ-ის მამა - ს. ბ-ე ცოცხალი აღარ იყო.
სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ე. ბ-ე წარმოადგენს ე. გ-ის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლებამოსილ პირს.
სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 1306-ე მუხლით, 1371-ე, 1374-ე მუხლებით და განმარტა, რომ სავალდებულო წილის ინსტიტუტის შემოღებით კანონმდებელმა შეზღუდა რა ანდერძის თავისუფლება, გაითვალისწინა პირველი რიგის კანონით მემკვიდრეთა ინტერესები და, ანდერძის შინაარსის მიუხედავად, პირველი რიგის კანონით მემკვიდრეებს მიაკუთვნა იმ წილის ნახევარი, რაც თითოეულ მათგანს კანონით მემკვიდრეობის დროს ერგებოდა.
პალატის მითითებით, სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლი განსაზღვრავს კანონით მემკვიდრეთა წრეს, რომელთა შორისაა იმ პირველი რიგის მემკვიდრეთა ჩამონათვალი, რომლებსაც უფლება აქვთ, მიიღონ 1371-ე მუხლით გათვალისწინებული სავალდებულო წილი.
სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე და 1336-ე მუხლების ერთობლივი ანალიზის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ შვილიშვილი წარმოადგენს პირველი რიგის კანონით მემკვიდრეს და, შესაბამისად, სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლებამოსილ პირს, თუ სამკვიდროს გახსნის დროისათვის ცოცხალი აღარ არის მისი მშობელი, რომელიც მამკვიდრებლის მემკვიდრე უნდა ყოფილიყო.
კონკრეტულ შემთხვევაში სასამართლომ დაადგინა, რომ ე. გ-ის გარდაცვალებით გაიხსნა სამკვიდრო და, შესაბამისად, სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრეებს – 1336-ე მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრულ სუბიექტებს შეეძლოთ, სავალდებულო წილის მიღების უფლებით ესარგებლათ. აღნიშნული ნორმა კი, როგორც ზემოთ აღნიშნა, ადგენს პირველი რიგის კანონისმიერ მემკვიდრეთა წრეს, რომელშიც შედიან შვილიშვილებიც, თუ სამკვიდროს გახსნის დროისათვის ცოცხალი აღარ არის მათი მშობელი, რომელიც მამკვიდრებლის მემკვიდრე უნდა ყოფილიყო.
ამდენად, სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ მოსარჩელე ე. ბ-ის მოთხოვნა სავალდებულო წილის მიღების თაობაზე უნდა დაკმაყოფილდეს, რადგან ს. ბ-ე (ე. ბ-ის მამა) ცოცხალი რომ ყოფილიყო, მიუხედავად 2004 წლის 23 დეკემბრის ანდერძის არსებობისა, მას ეკუთვნოდა სავალდებულო წილი – ე. გ-ის დანაშთი სამკვიდრო ქონების ¼ ნაწილი, ხოლო სამსონ ბ-ის გარდაცვალების გამო მისი წილი სამკვიდროში გადავიდა მის შვილ ე. ბ-ე.
სასამართლომ დაადგინა, რომ ე. ბ-ემ ე. გ-ის დანაშთი სამკვიდრო ქონება ფაქტობრივი ფლობით მიიღო.
საქმის მასალებით დადგენილია, რომ არასრულწლოვანი ე. ბ-ის კანონიერ წარმომადგენელ ქ. ბ-ის (ქორწინებამდელი გვარი – ჯ-ე) საკუთრებას წარმოადგენს ქ. თბილისში, გ-ის ქუჩა N26-ში მდებარე სახლთმფლობელობის ¼. ამასთან, ე. ბ-ე დედასთან – ქ. ბ-ან ერთად მამკვიდრებლის გარდაცვალებამდეც და მას შემდეგაც ცხოვრობს სადავო საცხოვრებელ ბინაში. აღნიშნული გარემოება მოპასუხეს თავისი შესაგებლით სადავოდ არ გაუხდია.
მემკვიდრის მიერ სამკვიდრო მიღებულად ითვლება, როდესაც იგი სამკვიდროს გახსნის ადგილის სანოტარო ორგანოში შეიტანს განცხადებას სამკვიდროს მიღების შესახებ ან ფაქტობრივად შეუდგება სამკვიდროს ფლობას ან მართვას. ამავე კოდექსის შესაბამისად, სამკვიდრო მიღებულ უნდა იქნეს ექვსი თვის განმავლობაში სამკვიდროს გახსნის დღიდან.
სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1421-ე მუხლის მეორე ნაწილი და 1424-ე მუხლი სამკვიდროს მიღებას უკავშირებს მამკვიდრებლის გარდაცვალებიდან 6 თვის განმავლობაში მემკვიდრის მიერ სამკვიდროს დაუფლების სურვილს, რისი ერთ-ერთი გამოხატულებაცაა დანაშთი ქონების ფაქტობრივად მიღება და მართვა. ამდენად, სამკვიდრო ქონების ფაქტობრივად დაუფლების დროს განმსაზღვრელია იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ელემენტები: სამკვიდროს მართვა-დაუფლებისკენ მიმართული ნება და ამგვარი ნების მამკვიდრებლის გარდაცვალებიდან 6 თვეში გამოვლენა.
სასამართლომ განმარტა, რომ სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობა შეიძლება განხორციელდეს სხვადასხვა გზით, კერძოდ: მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ მემკვიდრის ცხოვრება სამკვიდრო სახლში ყოველთვის განიხილება, როგორც სამკვიდროს მიღება გარდაცვლილის ნივთის ფლობით. ამავე დროს, მნიშვნელობა არ აქვს სამკვიდრო სახლში ცხოვრების ხანგრძლივობას.
კონკრეტულ შემთხვევაში მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ მამკვიდრებლის გარდაცვალებამდე და მას შემდეგაც ე. ბ-ის და მისი კანონიერი წარმომადგენლის ცხოვრების ფაქტი სადავო საცხოვრებელ ბინაში.
აღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ ე. ბ-ე დადგენილ ვადაში დაეუფლა სამკვიდრო ქონებას, რითაც მან გამოხატა ნება სამკვიდრო ქონების მიღების თაობაზე, რაც სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს წარმოადგენს.
საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება გ. ს-ის კანონიერმა წარმომადგენელმა მ. ს-მა გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:
სააპელაციო სასამართლოში საქმე განიხილა არაკანონიერმა შემადგენლობამ, რადგან ერთ-ერთ მოსამართლედ ჩაერთო ადმინისტრაციული პალატის მოსამართლე თ.ძ-ი. სხვა პალატიდან მოსამართლის მოწვევა ემსახურებოდა სასამართლო შემადგენლობის შევსებას, რაც ადასტურებს, რომ საქმე განხილულ იქნა ზერელედ.
სააპელაციო პალატამ კანონის დარღვევით მიიჩნია, რომ ე. ბ-ე წარმოადგენს ე. გ-ის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლებამოსილ პირს. ასეთ დასკვნამდე სააპელაციო სასამართლო მივიდა სამოქალაქო კოდექსის 1306-ე, 1336-ე, 1371-ე და 1374-ე მუხლების არასწორი განმარტების შედეგად და 1372-ე მუხლის სწორი ანალიზის გვერდის ავლით.
სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე, 1371-ე მუხლების ერთობლივი ანალიზის საფუძველზე მიიჩნია, რომ შვილიშვილი წარმოადგენს პირველი რიგის კანონით მემკვიდრეს და სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლებამოსილ პირს, თუ სამკვიდროს გახსნის დროისათვის ცოცხალი აღარ არის მისი მშობელი, რომელიც მამკვიდრებლის მემკვიდრე უნდა ყოფილიყო. სასამართლოს მსჯელობა წინააღმდეგობრივია და მისი ასეთი დასკვნა არ გამომდინარეობს დასახელებული ნორმების სწორად განმარტებიდან.
უპირველესად, სასამართლომ გამოიყენა კანონით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი ნორმები, რომლებიც არ უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა ანდერძით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი ნორმები, რომლებიც უნდა გამოეყენებინა.
მოცემულ შემთხვევაში სადავოა ანდერძიდან და არა კანონით მემკვიდრეობიდან გამომდინარე ურთიერთობები და უფლებები, რადგან სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება სუბიექტს უჩნდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს ანდერძი. სააპელაციო სასამართლოს მიერ გამოყენებული სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლში ერთმნიშვნელოვნად ესმება ხაზი, რომ შვილიშვილებს ეკუთვნით მხოლოდ ის წილი, რომელიც კანონით მემკვიდრეობის დროს მათ გარდაცვლილ მშობელს ერგებოდა. საუბარია სწორედ კანონით მემკვიდრეობის დროს მისაკუთვნებელ წილზე.
მოცემულ შემთხვევაში სადავოა არა კანონით მემკვიდრეობის დროს მისაკუთვნებელი წილი, არამედ ანდერძით მემკვიდრეობის გამო ტრანსმისიით სავალდებულო წილის მიკუთვნების საკითხი. ამასთან, ხსენებული ნორმიდან გამომდინარე, შვილიშვილები ამორიცხული არიან კანონით მემკვიდრეთა წრიდან და მათი მოწვევა სამკვიდროს მისაღებად გამონაკლის შემთხვევაში ხდება, ისიც მხოლოდ კანონით მემკვიდრეობის დროს, როცა ცოცხალი აღარ არის მათი მშობელი. ამიტომ არასწორია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა პირველი რიგის მემკვიდრეებისადმი შვილიშვილების მიკუთვნების საკითხში. სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის შემოღებისა და საგამონაკლისო შემთხვევებში კანონით მემკვიდრეობისას კანონით სამკვიდრო წილზე შვილიშვილების მოწვევის მიზანი არის არა სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე სუბიექტების განსაზღვრა შვილიშვილების სახით, როგორც ეს სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, არამედ მამკვიდრებლის დანაშთი ქონების მის მემკვიდრეებზე გადასვლის შესაძლებლობის მაქსიმალური გაფართოება ისეთ შემთხვევებში, როცა მამკვიდრებელს ანდერძი არ დაუტოვებია. მამკვიდრებლის დანაშთი ქონების უმკვიდროდ დარჩენის ასაცილებლად, ხოლო ანდერძის არსებობის პირობებში სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლების მქონე სუბიექტების წრის გაფართოება შვილიშვილების ხარჯზე, სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლზე დაყრდნობით, ყოვლად გაუმართლებელი და დაუშვებელია. შესაბამისად, ანდერძის ისედაც შეზღუდული თავისუფლების კიდევ უფრო შეზღუდვა სხვა სუბიექტებით, ეწინააღმდეგება სავალდებულო წილის ინსტიტუტის არსსა და მემკვიდრეობის სამართლებრივ პრინციპებს.
მოცემულ შემთხვევაში მოანდერძემ, ანდერძის თავისუფლების პრინციპიდან გამომდინარე, თვითონ განსაზღვრა თავისი ქონების ბედი გარდაცვალების მომენტისათვის და სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის მისადაგება სადავო შემთხვევისადმი სამართლებრივად სრულიად აბსურდულია.
დაუსაბუთებელია სასამართლოს მიერ თავისი დასკვნის დასასაბუთებლად სამოქალაქო კოდექსის 1374-ე მუხლის მოხმობა, რადგან ამ ნორმის მიზანია სავალდებულო წილის ოდენობის სწორად განსაზღვრა კანონით მემკვიდრეთა რიცხვის გათვალისწინებით და არა სავალდებულო წილზე უფლების მქონე სუბიექტების განსაზღვრა, როგორც ეს სასამართლოს მიაჩნია. სასამართლოს მსჯელობის მიხედვით, სამკვიდროზე უფლებით უნდა აღიჭურვონ უღირსი მემკვიდრეებიც.
ამდენად, სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე და 1372-ე მუხლების მიზანი და მოწესრიგების სფერო სრულიად სხვადასხვაა და სავალდებულო წილზე უფლების მქონე სუბიექტთა წრის გაფართოება დაუშვებელია. ამ წრის განვრცობა რომ არ შეიძლება, ამას ადასტურებს სამოქალაქო კოდექსის 1430-ე მუხლიც, რომელიც მემკვიდრეობით ტრანსმისიას უშვებს მაშინ, თუ მემკვიდრე სამკვიდროს გახსნის შემდეგ, მაგრამ სამკვიდროს მიღებამდე გარდაიცვალა.
მოცემულ შემთხვევაში ე. ბ-ის მამა – ს. ბ-ე სამკვიდროს გახსნამდე, კერძოდ, 1996 წლის 17 დეკემბერს გარდაიცვალა, ამიტომ სამოქალაქო კოდექსის 1372-ე მუხლის საფუძველზე ის არც შეიძლება ჩაითვალოს სავალდებულო წილზე მოთხოვნის უფლების მქონე პირად. სამოქალაქო კოდექსის მე-11 მუხლით დადგენილი უფლებაუნარიანობის ერთი შეხედვით აბსტრაქტული ინსტიტუტის პრაქტიკული მნიშვნელობა ამავე კოდექსის 1372-ე მუხლის განმარტების დროს ცხადად ვლინდება. უფლებაუნარიანი არის ცოცხალი სუბიექტი. უფლებაუნარიანობა ნიშნავს სამართლის სუბიექტად ყოფნის შესაძლებლობას. გარდაცვლილი კი ვერ ჩაითვლება სამართლის სუბიექტად. სამოქალაქო კოდექსის 1372-ე მუხლში საუბარია მოთხოვნის უფლების წარმოშობაზე. გარდაცვალების ფაქტით კი წყდება უფლებაუნარიანობა და, მაშასადამე, ის მოთხოვნის უფლება, რაზეც საუბარია ამ მუხლში.
სასამართლომ დაარღვია 1507-ე მუხლიც სამოქალაქო კოდექსის დროში მოქმედების შესახებ. სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქცია), რომელიც არ გამოიყენა. ამ საკითხში გადამწყვეტია ის, რომ ს. ბ-ე, ე. ბ-ის მამა გარდაიცვალა 1996 წლის 27 დეკემბერს, ამ პერიოდში კი მოქმედებდა სსრ-ის სამოქალაქო სამართლის (1964 წლის რედაქცია).
მართალია, ს. ბ-ის გარდაცვალების დროისათვის ე. გ-ის ანდერძი ჯერ კიდევ ძალაში არ იყო, მაგრამ სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლი სამკვიდრო ქონებად მიიჩნევს იმ აქტივსა და პასივს, რომლებიც გარდაცვალების დროისათვის ეკუთვნოდა მამკვიდრებელს.
ე. ბ-ის მამკვიდრებელი არის მისი მამა – 1996 წელს გარდაცვლილი ს. ბ-ე, რომლის სავალდებულო წილზე მოთხოვნის უფლების მემკვიდრეობაზეც დავობს ე. ბ-ე. 1996 წელს მოქმედი სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი კი (1964 წლის რედაქცია) მამკვიდრებლის მხოლოდ არასრულწლოვან და არაშრომისუნარიან შვილებს მიიჩნევდა სავალდებულო წილის უფლების მქონე პირებად. ამდენად, ს. ბ-ე, მისი გარდაცვალების დროისათვის იმ დროს მოქმედი სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის მიხედვითაც, არ წარმოადგენდა სავალდებულო წილის უფლების მქონე სუბიექტთა წრეში შემავალ პირს.
სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო კოდექსის 1306-ე, 1336-ე მუხლების გამოყენება-განმარტებისას დავა უნდა გადაეწყვიტა არა მემკვიდრეობის სამართლის ზოგადი ნორმებითა და კანონით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი სპეციალური ნორმებით, არამედ ანდერძით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი სპეციალური ნორმებით, რადგან სამოქალაქო კოდექსის მე-2 მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, პრიორიტეტი ენიჭება სპეციალური ნორმების გამოყენებას. ამასთან, ანდერძით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი ნორმები სამოქალაქო კოდექსში მათი განთავსების ადგილის მიხედვით, მოსდევს კანონით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელ ნორმებს და, მაშასადამე, მათი გამოყენების უპირატესობა მოცემულ შემთხვევაში უდავოა.
გ. ს-ის მითითება მის მიერ წარდგენილ შესაგებლებში ე. ბ-ის მიერ სამკვიდროს მიმართ აქტიური მოქმედებების განუხორციელებლობაზე სასამართლოს ისე უნდა განემარტა, რომ ე. ბ-ეს არ მიუღია სამკვიდრო, რადგან სამკვიდროს მიღება ხდება მხოლოდ აქტიური მოქმედებებით. ამდენად, სასამართლომ არასწორად ჩათვალა, რომ სამკვიდროს მიღების ფაქტი მოპასუხეს შესაგებელში სადავო არ გაუხდია.
ე. ბ-ეს სამკვიდროს მიღების ფაქტი, საკუთარი განმარტების გარდა, სხვა მტკიცებულებით არ დაუდასტურებია, აღნიშნული კი მითითებული გარემოების სამტკიცებლად საკმარისი არ იყო. რაც შეეხება ე. ბ-ის დედის საკუთრების უფლებას, ეს გარემოება ვერ გახდება ე. ბ-ის მიერ სამკვიდროს მიღების ფაქტის დამადასტურებელი არგუმენტი, რადგან მამკვიდრებელია ე. ბ-ის მამა, ბებია და არა დედა. საქმეში არ მოიპოვება მტკიცებულება, რომ ე. ბ-ის დედა თავის კუთვნილ სახლში ცხოვრობს და რეგისტრირებულია ამ მისამართზე.
სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია არა მხოლოდ ე. ბ-ე, არამედ არასრულწლოვანი გ. ს-იც. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ სახელმწიფო ბაჟის გადახდა მას უკანონოდ დააკისრა.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთება და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიეხდვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ:
მამკვიდრებელი ე. გ-ე გარდაიცვალა 2005 წლის 16 თებერვალს. გარდაცვალების დროისათვის ე. გ-ის საკუთრებას წარმოადგენდა ქ.თბილისში, გ-ის ქ.N26-ში მდებარე სახლთმფლობელობის ½ ნაწილი.
2010 წლის 5 მაისს ე.გ-ის მთელი სამკვიდრო ქონება ანდერძის საფუძველზე მიიღო გ. ს-მა და ანდერძისმიერი სამკვიდრო მოწმობის საფუძველზე ქ.თბილისში, გ-ის ქ.N26-ში მდებარე სახლთმფლობელობის ½ ნაწილზე საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდა მისი საკუთრების უფლება.
ე. გ-ის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სავალდებულო წილის მიღების თაობაზე პირველი რიგის მემკვიდრეთა წრიდან პრეტენზია განაცხადეს მ. ბ-ემ (შვილმა) და ე. ბ-ემ (შვილიშვილმა).
ს. ბ-ე (ე. ბ-ის მამა და იმავდროულად ე. გ-ის შვილი) გარდაიცვალა 1996 წლის 27 დეკემბერს, ანუ, უფრო ადრე, ვიდრე მამკვიდრებელი ე. გ-ე.
კასატორს ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია. კასატორი სადავოდ ხდის ე. ბ-ის სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლიანობას და არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს სამართლებრივ შეფასებას იმასთან დაკავშირებით, რომ ე. ბ-ე წარმოადგენს ე. გ-ის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლებამოსილ პირს.
სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ ე. ბ-ეს ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვს ე. გ-ის სამკვიდრო ქონება. კასატორი სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ამ გარემოებასთან დაკავშირებით მიუთითებს სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან საპროცესო სამართლის ნორმების ისეთ დარღვევაზე, რასაც შედეგად არასწორი გადაწყვეტილების გამოტანა მოჰყვა.
საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ვიდრე გაირკვეოდეს მატერიალური კანონმდებლობით პირისათვის მინიჭებული უფლების რეალიზაციის საკითხი, აუცილებელია იმის დადგენა, არის თუ არა კონკრეტული პირი ამ უფლების სუბიექტი. შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად თვლის, პირველ რიგში პასუხი გასცეს კასატორის მიერ დასმულ კითხვას იმის შესახებ, არის თუ არა ე. ბ-ე სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლებამოსილი პირი, რაც სავსებით შესაძლებელია საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების პირობებში.
საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ე. ბ-ის სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმების მიზნით, პირველ რიგში სწორად უნდა განიმარტოს სავალდებულო წილის მომწესრიგებელი ნორმები.
სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლის მიხედვით განსაზღვრულია იმ პირთა წრე, რომელთაც აქვთ სავალდებულო წილის მიღების უფლება, კერძოდ, მამკვიდრებლის შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს, ანდერძის შინაარსის მიუხედავად, ეკუთვნით სავალდებულო წილი, რომელიც უნდა იყოს იმ წილის ნახევარი, რაც თითოეულ მათგანს კანონით მემკვიდრეობის დროს ერგებოდა.
საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს სააპელაციო სასამართლოს სამართლებრივ შეფასებას იმის შესახებ, რომ სავალდებულო წილის ინსტიტუტის შემოღებით, კანონმდებელმა შეზღუდა რა ანდერძის თავისუფლება, გაითვალისწინა პირველი რიგის კანონით მემკვიდრეთა, მათ შორის შვილიშვილების ინტერესები, თუ სამკვიდროს გახსნის დროისათვის ცოცხალი აღარ არის მისი მშობელი, რომელიც მამკვიდრებლის მემკვიდრე უნდა ყოფილიყო. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს ამგვარი დასკვნა არ შეესაბამება როგორც კანონის სიტყვა-სიტყვით, ასევე ლოგიკურ და სისტემურ განმარტებას. ამ კუთხით, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს შემდეგი:
კანონით მემკვიდრეობის და სავალდებულო წილის მომწესრიგებელი ნორმები მოცემულია სამოქალაქო კოდექსის სხვადასხვა თავში და ისინი წარმოადგენენ სპეციალურ ნორმებს. ამასთან, გამორიცხული არ არის, რომ ისინი გარკვეულ შემთხვევებში ავსებდნენ ერთმანეთს. მაგალითად: სამოქალაქო კოდექსის 1374-ე მუხლის თანახმად, თითოეული მემკვიდრის სავალდებულო წილის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ყველა კანონით მემკვიდრე, რომლებიც მოწვეული იქნებოდნენ სამკვიდროს მისაღებად, ანდერძი რომ არ ყოფილიყო. კანონით მემკვიდრეთა წრე კი მოცემულია სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლში. შესაბამისად, ამ ორი ნორმის ერთობლიობაში გამოყენება-განმარტების გარეშე შეუძლებელია გადაწყვეტილ იქნეს სავალდებულო წილის მოცულობის საკითხი.
კანონით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი ნორმები (სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე-1343-ე მუხლები) არ შეიცავს რაიმე დათქმას სავალდებულო წილზე, ხოლო რაც შეეხება სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლის შინაარსს, მასში აღწერილია სავალდებულო წილზე უფლების მქონე პირები არა ზოგადად კანონით მემკვიდრეთა წრიდან, არამედ კონკრეტულად, სხვა ნორმაზე მითითების გარეშე, ხოლო მათ შორის მამკვიდრებლის შვილიშვილები მოხსენიებული არ არის.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის გამოყენებას განსახილველი შემთხვევისათვის აფერხებს ასევე ამავე კოდექსის 1306-ე მუხლის მეორე ნაწილის შინაარსი, რომლის თანახმადაც, კანონით მემკვიდრეობა, გარდაცვლილის ქონების გადასვლა კანონში მითითებულ პირებზე მოქმედებს, თუ მამკვიდრებელს არ დაუტოვებია ანდერძი, ან თუ ანდერძი მოიცავს სამკვიდროს ნაწილს, ან თუ ანდერძი მთლიანად ან ნაწილობრივ ბათილად იქნება ცნობილი. მიუხედავად იმისა, რომ დასახელებული ნორმა მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს არ შეიცავს, იგი, როგორც ზოგადი ნორმა, სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლის ლოგიკური განმარტებისათვის შემოწმებას მოითხოვს. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მამკვიდრებლის მიერ დატოვებული ანდერძი მოიცავს მთელ სამკვიდროს, ამასთან, ანდერძი არ არის შეცილებული მოსარჩელის მიერ. აქედან გამომდინარე, კიდევ უფრო ნათელი ხდება ის ფაქტი, რომ სავალდებულო წილის უფლების დადგენისათვის არ შეიძლება იქნეს გამოყენებული კანონით მემკვიდრეობის ნორმები.
როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მამკვიდრებლის, ე. გ-ის გარდაცვალებას წინ უსწრებდა სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე პირის, ე. ბ-ის მამის _ს. ბ-ის გარდაცვალება. სამოქალაქო კოდექსის 1372-ე მუხლის პირველი წინადადების მიხედვით, სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან. მითითებული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ სავალდებულო წილთან დაკავშირებული მემკვიდრეობითი ურთიერთობის წარმოშობისათვის აუცილებელია ისეთი იურიდიული ფაქტის დადგომა, ანუ მამკვიდრებლის გარდაცვალება ან სასამართლოს მიერ მისი გარდაცვლილად გამოცხადება, რაც იწვევს სამკვიდროს გახსნას. ე. გ-ის ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 2005 წლის 16 თებერვალს, შესაბამისად, სავალდებულო წილის მიღების უფლებით შეეძლოთ ესარგებლათ მხოლოდ ამ მომენტისათვის ცოცხლად მყოფ სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრეებს. ვინაიდან ე. ბ-ის მამა გარდაიცვალა 1996 წლის 27 დეკემბერს, ლოგიკურია მოსარჩელის მამას ვერ წარმოეშობოდა სავალდებულო წილის მიღების უფლება.
მართალია სამოქალაქო კოდექსის 1372-ე მუხლის მეორე წინადადება ითვალისწინებს სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლების ტრანსმისიას, თუმცა, ამავე ნორმის თანახმად, ტრანსმისია დასაშვებია თუ სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრე გარდაიცვალა სამკვიდროს გახსნის შემდეგ, ისე, რომ მან ვერ მოასწრო სავალდებულო წილის მიღება, რასაც განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ აქვს. შესაბამისად, სპეციალური ნორმის არსებობისას, შეუძლებელია გამოყენებულ იქნეს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლით გათვალისწინებული წარმოამდგენლობითი ტრანსმისია.
საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ვინაიდან მოსარჩელე ე. ბ-ე არ წარმოადგენს სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლების მქონე სუბიექტს, აზრს მოკლებულია საკასაციო სასამართლოს მიერ სამკვიდროს მიღებასთან მიმართებაში საკასაციო საჩივარში გამოთქმული პრეტენზიების დასაბუთებულობის შემოწმება.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება აგრეთვე სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. ვინაიდან საკასაციო საჩივარი საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს, საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორის მოწინააღმდეგე მხარეს უნდა დაეკისროს კასატორის მიერ გაწეული ხარჯების ანაზღაურება ამ უკანასკნელის სასარგებლოდ, რაც შეადგენს სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილ – 516 ლარს.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. გ. ს-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.
2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 18 ოქტომბრის გადაწყვეტილება გაუქმდეს და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება.
3. ე. ბ-ის კანონიერი წარმომადგენლის – ქ. ბ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს.
4. ე. ბ-ეს დაეკისროს გ. ს-ის სასარგებლოდ 516 ლარის გადახდა.
5. საკასაციო პალატის გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ბ. ალავიძე
მოსამართლეები: თ. თოდრია
პ. ქათამაძე
