№ას-478-454-2013 18 ივლისი, 2013 წელი,

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლევან მურუსიძე, პაატა სილაგაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი - სს „ს. ნ. და გ. კ-ა“ (მოსარჩელე, მოპასუხე შეგებებულ სარჩელში)

მოწინააღმდეგე მხარე - თ. თ-ი (მოპასუხე, მოსარჩელე შეგებებულ სარჩელში)

მოპასუხე შეგებებულ სარჩელში - სს „ს. ნ.ს კ-ა“

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 13 მარტის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი - აუცილებელი გზის მოწყობა (თავდაპირველი სარჩელში), საკუთრების ხელყოფის აღკვეთა, მიწის ნაკვეთების პირვანდელი სახით აღდგენა (შეგებებულ სარჩელში)

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სს „ს. ნ.ა და გ. კ-ამ“ სარჩელი აღძრა გარდაბნის რაიონულ სასამართლოში თ. თ-სა და სხვათა მიმართ აუცილებელი გზის მოწყობის მოთხოვნით.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ შპს „ს. ნ. და გ. კ-ა“ (შემდგომში - კ-ა) დაფუძნდა საქართველოს ეკონომიკური განვითარების მინისტრის 2006 წლის 21 მარტის №1-1/237 ბრძანების საფუძველზე 100%-იანი სახელმწიფო წილობრივი მონაწილეობით და კორპორაციის საწესდებო კაპიტალში შეტანილ იქნა სს „ს. ნ. ს.კ-ის“, სს „ს. გ. ს. კ-ის“ და სს „ს-ის“ აქციები. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგადასახადო დეპარტამენტის ქ. თბილისის საგადასახადო ინსპექციის 2006 წლის 6 აპრილის №4346/007-შას ბრძანების საფუძველზე განხორციელდა კორპორაციის სახელმწიფო და საგადასახადო რეგისტრაცია, ხოლო, საგადასახადო დეპარტამენტის ქ. თბილისის საგადასახადო ინსპექციის 2006 წლის 4 ოქტომბრის №7476/007-4346/007-შას და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის მსხვილ გადამხდელთა საგადასახადო ინსპექციის 2007 წლის 7 მაისის №89 ბრძანების საფუძველზე, კორპორაციას შეერწყა სს „ს. გ. ს.კ-ა“ და სს „ს. ნ. ს. კ-ა“. კორპორაცია, დაკისრებული ვალდებულებების შესაბამისად, ახორციელებს მაგისტრალური გაზსადენების ნავთობსადენების მართვას და განვითარებას, რომელთა საშუალებით ხორციელდება ბუნებრივი გაზისა და ნავთობის საქართველოში იმპორტირება, საქართველოს მოსახლეობისა და საწარმოების მომარაგება, აგრეთვე ბუნებრივი გაზისა და ნავთობის ტრანზიტი, როგორც მეზობელ, ასევე ევროპის ქვეყნებში. საქართველოს პარლამეტის 2009 წლის 6 თებერვლის №975 დადგენილებით დამტკიცებული საქართველოს სამთავრობო პროგრამით „ერთიანი საქართველო სიღარიბის გარეშე“ გათვალისწინებული ენერგოუსაფრთხოების გაძლიერებისა და სოფლის გაზიფიკაციის პროგრამის განხორციელების ხელშეწყობის მიზნით, კორპორაცია, დაჩქარებულ რეჟიმში ახორციელებს „მაგისტრალური გაზსადენის საგურამო-ნავთლუღის მონაკვეთისა და შესაბამისი ნაგებობების მშენებლობის პროექტს“. სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის პროექტის უსწრაფეს ტემპებში განხორციელების მიზნით მიღებულია საქართველოს მთავრობის 2006 წლის 7 ოქტომბრის №473 განკარგულება და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროსთან 2006 წლის 28 დეკემბერს და 2007 წლის 3 მაისს გაფორმებული №სხ-15/01-06 და №42-05-1760 ხელშეკრულებების საფუძველზე, კორპორაციას გამოეყო საბიუჯეტო, სასყიდლიანი სესხი 70 000 000 ლარი. პროექტის პირველ ეტაპზე გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე განსახორციელებელია მაგისტრალური გაზსადენის 10 კმ. მონაკვეთის მშენებლობა. პროექტი შესწავლილია და დამტკიცებულია შესაბამისი სტრუქტურების მიერ ყველა გათვალისწინებული პროცედურებისა და მოთხოვნების მიხედვით. მშენებლობის ნებართვის მისაღებად საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად (საქართველოს კანონი „მშენებლობის ნებართვის შესახებ“, საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის №57 დადგენილება), აუცილებელია მოპოვებული და სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ დარეგისტრირებული იქნეს უფლებები მილსადენის დერეფანში მოყოლილ ყველა მიწის ნაკვეთზე.

იმის გათვალისწინებით, რომ მოპასუხეები, რომელთა მიწის ნაკვეთები მოყოლილია კორპორაციის საკუთრებაში/მფლობელობაში არსებულ მიწის ნაკვეთებს შორის, აცხადებენ უარს კორპორაციის შეთავაზებაზე ან არ იმყოფებიან საქართველოში და მათი ადგილსამყოფელი დაუდგენელია, შეუძლებელი ხდება კორპორაციის საკუთრებაში/მფლობელობაში არსებულ მიწის ნაკვეთებთან დაკავშირება, მშენებლობის ნებართვის მიღება და უწყვეტობის უზრუნველყოფით მაგისტრალური მილსადენის მშენებლობა. შედეგად ფერხდება სახელმწიფო და საზოგადოებრივი მნიშვნელობის პროექტის განხორციელება.

პროექტის განხორციელების უზრუნველყოფის მიზნით, კორპორაციამ გააფორმა სერვიტუტის ხელშეკრულებები მილსადენის დერეფანში მოყოლილი მიწის ნაკვეთების მესაკუთრეების უდიდეს ნაწილთან და დაარეგისტრირა თავისი უფლებები, ხოლო სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული მიწა, საქართველოს ეკონომიკური განვითარების სამინისტროს გადაწყვეტილებითა და სსიპ საწარმოთა მართვის სააგენტოს 2009 წლის 3 აგვისტოს №1-3/395 და 18 ნოემბრის №1-3/527 ბრძანებების საფუძველზე გადმოეცა კორპორაციას და დარეგისტრირდა კორპორაციის საკუთრებად.

პროექტის დიდი საზოგადოებრივი და სახელმწიფო მნიშვნელობის გათვალისწინებით, საქართველოს მთავრობის წარდგენით საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული და დამტკიცებული იქნა „თბილისის ეროვნული პარკის შესახებ“ საქრთველოს კანონში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანის თაობაზე 2009 წლის 17 ივლისის №1533 საქართველოს კანონი, რომლის თანახმად თბილისის ეროვნული პარკის ტერიტორია შემცირდა და მაგისტრალური გაზსადენის საგურამო-ნავთლუღის მონაკვეთისა და შესაბამისი ნაგებობების მშენებლობის პროექტის დერეფანში მოყოლილი მიწის ფართობები არ იქნა შეყვანილი ეროვნული პარკის ტერიტორიაში (ამოირიცხა) და როგორც სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული მიწა, გადაეცა კორპორაციას საკუთრებაში. პროექტის სამშენებლო დერეფანში მოყოლილია მოპასუხეთა საკუთრებაში/მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული მიწის ნაკვეთები, რაც დასტურდება საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს გარდაბნის სარეგისტრაციო სამსახურის მიერ გაცემული ამონაწერებით საჯარო რეესტრიდან, გარდაბნის მუნიციპალიტეტის გამგეობის მიერ წარმოდგენილი საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის რუსთავის რეგიონული ცენტრის (საგადასახადო ინსპექციის) გაცემული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწაზე ქონების გადასახადის გადამხდელთა სიებიდან ამონაწერითა და გარდაბნის მუნიციპალიტეტის გამარჯვების ტერიტორიული ორგანოს მიერ გაცემული ცნობებით.

მოპასუხეთა საკუთრებაში/მართლზომიერ მფლობელობაში არსებულ მიწის ნაკვეთებზე გაზსადენის მშენებლობის, გატარებისა და ექსპლუატაციის უფლების მიღების მიზნით, კორპორაციამ შესთავაზა მოპასუხეებს სერვიტუტის ხელშეკრულებების გაფორმება. შეთავაზებებში აღნიშნულ იქნა კომპენსაციის ოდენობა, რომელიც დადგენილია სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ მომზადებული №5171/04/19 ექსპერტიზის დასკვნის შესაბამისად, რაზეც მოპასუხეებმა უარი განაცხადეს, რაც შეუძლებელს ხდის პროექტის განხორციელებას.

პროექტის დერეფანში მოყოლილი თერთმეტი მიწის ნაკვეთის მესაკუთრეებმა/მართლზომიერმა მფლობელებმა უარი განაცხადეს კორპორაციასთან ხელშეკრულების გაფორმებაზე (ან არ იმყოფებიან საქართველოში და მათი ადგილსამყოფელი დაუდგენელია), რიგ შემთხვევებში კი, უარი განაცხადეს მიწის ნაკვეთებზე თავიანთი უფლებების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციასა და შესაბამისი დოკუმენტაციის გაფორმებაზე (რასაც მიწის მფლობელთა სანაცვლოდ, საკუთარი ხარჯებით, ახორციელებდა კორპორაცია), რაც აფერხებს პროექტის განხორციელებას, რადგან კორპორაცია საჭიროებს მის საკუთრებაში/მფლობელობაში არსებულ მიწის ნაკვეთებთან დაკავშირებას მოპასუხეთა საკუთრებაში/მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული მიწის ნაკვეთების გავლით.

აღსანიშნავია, რომ მოპასუხეთა მიწის ნაკვეთის იმ ნაწილზე, რომელზეც წინამდებარე სარჩელით მოთხოვნილია კორპორაციისათვის აუცილებელი გზის უფლება, არ არის რაიმე სხვა უძრავი ქონება, გარდა მიწის ნაკვეთებისა, რომელიც შეიძლება დაზიანებულ იქნეს აუცილებელი გზის უფლების განხორციელების შედეგად. ამასთან, კორპორაცია ადასტურებს, რომ მზადაა, მოპასუხეებს გადაუხადოს კომპენსაცია, სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ მომზადებული და 2009 წლის 19 ოქტომბრის №19-3942 წერილით კორპორაციაში წარმოდგენილი №5171/04/19 ექსპერტიზის დასკვნის შესაბამისად.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლის საფუძველზე, კორპორაციას, როგორც მეზობელ მიწის ნაკვეთებზე უფლებების მფლობელსა და მესაკუთრეს, უნდა მიეცეს უფლება, შევიდეს და ისარგებლოს მოპასუხეთა საკუთრებაში/მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული მიწის ნაკვეთებით აუცილებელი გზის უფლების მოსაწყობად, რათა შეძლოს აუცილებელი კავშირის დამყარება საკუთარ მიწის ნაკვეთებთან და სატრანსპორტო საშუალებებთან, იმდენად, რამდენადაც ეს აუცილებელია პროექტის განსახორციელებლად. ამასთანავე აუცილებელი გზის უფლების განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს კორპორაციის უფლებამოსილება, დააწესოს და მოპასუხეების ვალდებულება ითმინონ საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული, ტექნიკური, უსაფრთხოებისა და გარემოსდაცვითი სტანდარტებით განსაზღვრული სავალდებულო უსაფრთხოების შეზღუდვები.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელე შპს „ს. გ. და ნ.კ-ამ“ მოითხოვა (თ. თ-ის ნაწილში), ნება დაერთოს მოსარჩელეს გამოიყენოს აუცილებელი გზის მოსაწყობად თ. თ-ის საკუთრებაში არსებული ორი მიწის ნაკვეთის ნაწილები – 2279 კვ.მ და 45914 კვ.მ, თანდართული აუცილებელი გზის უფლების პირობების შესაბამისად.

გარდაბნის რაიონული სასამართლოს 2010 წლის 17 მარტის განჩინებით საქმე თ. თ-ის სასარჩელო მოთხოვნის ნაწილში გამოიყო ცალკე წარმოებად.

თ. თ-მა შეგებებული სარჩელით მიმართა სასამართლოს სს „ს.ნ. და გ. კ-სა“ და სს „ს. ნ. კ-ის“ წინააღმდეგ საკუთრების ხელყოფის აღკვეთისა და მიწის ნაკვეთების პირვანდელ მდგომარეობაში მოყვანის თაობაზე.

შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნის ავტორის განმარტებით, მოპასუხეს უნდა დაევალოს მოსარჩელის საკუთრების ხელყოფის, კერძოდ, მიწის ნაკვეთებით, საკადასტრო კოდებით ... და ..., უკანონო სარგებლობის დაუყოვნებლივ აღკვეთა, მიწის ნაკვეთებში უკანონოდ განთავსებული „გარდაბან-ნავთლუღისა“ და „საგურამო-ნავთლუღის“ მაგისტრალური გაზსადენის ამოღება და მიწის ნაკვეთების ნიადაგისა და მცენარეული საფარის აღდგენა პირვანდელი სახით. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 183-ე მუხლის მიხედვით, „უძრავი ნივთის შესაძენად აუცილებელია გარიგების წერილობითი ფორმით დადება და შემძენზე ამ გარიგებით განსაზღვრული საკუთრების უფლების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში”. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელემ უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებები გააფორმა მიწის ნაკვეთების ყოფილ მესაკუთრეებთან რ. ვ-ან (მიწის ნაკვეთი ...) და გ. შ-ან (მიწის ნაკვეთი ...), რის საფუძველზედაც მოსარჩელის საკუთრების უფლება აღნიშნულ მიწის ნაკვეთებზე სათანადოდ იქნა რეგისტრირებული საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში. ამასთან, არ არსებობს და შესაბამისად არც საჯარო რეესტრშია რეგისტრირებული მესამე პირების რაიმე უფლება ამ მიწის ნაკვეთებზე. საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლით აღიარებული და დაცულია საკუთრების უფლება, ხოლო მისი შეზღუდვა და ჩამორთმევა დასაშვებია მხოლოდ და მხოლოდ კანონით მკაცრად გაწერილ შემთხვევებში და წესით. „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის საერთაშორისო კონვენციის” პირველი ოქმის (რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 2001 წლის 27 დეკემბერის №1243 დადგენილებით) 1-ლი მუხლის მიხედვით: „ყველა ფიზიკურ და იურიდიულ პირს აქვს უფლება, დაუბრკოლებლად ისარგებლოს თავისი ქონებით”. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 170.1 მუხლის მიხედვით: „მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი“. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარებში იკითხება, რომ „საკუთრების უფლებას სამოქალაქო კოდექსი ტრადიციულად განმარტავს, კერძოდ, როგორც ნივთის მფლობელობის, სარგებლობისა და განკარგვის უფლებამოსილებათა ერთიანობას”. იმავე კომენტარების მიხედვით, „საკუთრების უფლება სწორედ რომ აბსოლუტური უფლებაა. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ ყველა მესამე პირი ვალდებულია, თავი შეიკავოს სხვისი საკუთრების დარღვევისგან. თუ არ ექნება ადგილი აღნიშნულ დარღვევას, მესაკუთრე შეძლებს ნივთთან თავისუფალი ურთიერთობის განხორციელებას”. ბატონი თ-ი არის ერთ-ერთი უმსხვილესი უცხოელი ინვესტორი და შესაბამისად სარგებლობს შესაბამისი შიდა საკანონმდებლო დაცვით საქართველოში, რაც ითვალისწინებს ინვესტიციების ხელშეწყობას, წახალისებას და დაცვას ისეთი უკანონო ხელყოფისაგან, რომელიც ამ შემთხვევაში განხორციელდა. კერძოდ, „საინვესტიციო საქმიანობის ხელშეწყობისა და გარანტიების შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 30 ივნისის კანონის მე-7 მუხლის თანახმად, „ინვესტიცია მთლიანად და უპირობოდ არის დაცული საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობით“, ხოლო „ინვესტიციის ჩამორთმევა დასაშვებია მხოლოდ კანონით პირდაპირ დადგენილ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას და მხოლოდ სათანადო ანაზღაურებით“, ანუ იმავე ექსპროპრიაციის გზით, რომელსაც ითვალისწინებს საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლი. ამასთან, მოსარჩელის, როგორც ესტონელი ინვესტორის უფლებები და ინტერესები პირდაპირ და სპეციალურად არის დაცული „შეთანხმებით საქართველოსა და ესტონეთის რესპუბლიკას შორის ინვესტიციების წახალისებისა და ურთიერთდაცვის შესახებ" (შემდგომში „საერთაშორისო ხელშეკრულება“), რომელიც დამტკიცებულ იქნა საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 3 დეკემბრის №894 ბრძანებულებით. საერთაშორისო ხელშეკრულების 2.1 პუნქტის მიხედვით: „თითოეული ხელშემკვრელი მხარე წაახალისებს მეორე ხელშემკვრელი მხარის ინვესტორებს და შექმნის ხელსაყრელ პირობებს, რათა მათ განახორციელონ ინვესტიციები მის ტერიტორიაზე“, ხოლო 3.1 პუნქტის თანახმად თითოეული ხელშემკვრელი მხარე მის ტერიტორიაზე მეორე ხელშემკვრელი მხარის ინვესტორების ინვესტიციების და შემოსავლების მიმართ უზრუნველყოფს სრულ დაცვას და უსაფრთხოებას. საერთაშორისო ხელშეკრულების მე-5 მუხლი კი პირდაპირ აცხადებს, რომ ხელშემკვრელი მხარე საკუთარ ტერიტორიაზე არ განახორციელებს მეორე ხელშემკვრელი მხარის ინვესტორების ინვესტიციების ექსპროპრიაციას ან ნაციონალიზაციას პირდაპირ ან არაპირდაპირ, და არ მიიღებს ექსპროპრიაციის ან ნაციონალიზაციის ექვივალენტური ეფექტის მქონე ზომებს, თუ ამავდროულად არ არსებობს შემდეგი პირობები:

ა) ექსპროპრიაციას მოითხოვს საზოგადოებრივი ინტერესები;

ბ) ექსპროპრიაცია ხორციელდება არადისკრიმინაციულ საფუძველზე;

გ) ექსპროპრიაცია ხორციელდება სათანადო სამართლებრივი პროცედურის თანახმად;

დ) უზრუნველყოფილია დაუყოვნებელი, ადეკვატური და ეფექტიანი კომპენსაცია.

მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა არა ფარული, არამედ სრულიად აშკარა და უხეში ხელყოფა უცხოური ინვესტიციისა სახელმწიფო კორპორაციის მხრიდან, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება ყველა მოქმედ ნორმას საკუთრებისა და ინვესტიციების დაცვისა და ხელშეუხებლობის შესახებ. ამასთან, მოპასუხის უკანონო ქმედებების შედეგად არა მხოლოდ ორი, არამედ მოსარჩელის კუთვნილი თხუთმეტივე ნაკვეთის საკუთრების უფლებაა ხელყოფილი, ვინაიდან მაგისტრალური გაზსადენიდან 500 მეტრამდე მანძილზე თითოეულ მხარეს (ანუ ჯამში ერთკილომეტრიანი სიგანის დერეფანში) გავრცელდება ინტენსიური აკრძალვა-შეზღუდვების რეჟიმი, რასაც ითვალისწინებს მაგისტრალური მილსადენების დაცვის ოთხი სხვადასხვა ზონა. შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნის ავტორის წარმომადგენლების ვარაუდით, აღნიშნული ამკრძალავი რეჟიმი გავრცელდება მოსარჩელის კუთვნილი თხუთმეტივე მიწის ნაკვეთის უდიდეს ნაწილზე, რაც სრულიად გამორიცხავს აღნიშნულ ტერიტორიაზე მოსარჩელის მიერ დაგეგმილი ინვესტიციის განხორციელებას, რის დასადასტურებლადაც მათ მიმართეს სასამართლო ექსპერტიზის ბიუროს.

სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2007 წლის 25 ივლისის რეკომენდაციებში აღნიშნულია, რომ „საკუთრების ხელყოფა ან სხვაგვარი ხელშეშლა შეიძლება გამოიხატებოდეს როგორც მოქმედებაში, ასევე უმოქმედობაში“. ამ შემთხვევაში, მოპასუხის მიერ მოსარჩელის საკუთრების უფლების უხეში დარღვევა გამოიხატება შემდეგ უკანონო მოქმედებებში: მოპასუხე კორპორაცია მესაკუთრის ნებართვის გარეშე თვითნებურად შეიჭრა მის მიწის ნაკვეთებზე, დაიკავა და გამოიყენა მიწის ნაკვეთების შესაბამისი ტერიტორია, ჩაატარა გაზსადენის მშენებლობისათვის საჭირო გათხრითი და სხვა სამშენებლო სამუშაოები, რის შედეგადაც მთლიანად განადგურდა მიწის ნაკვეთების ნიადაგის საფარი და მასზე არსებული ნარგავები. მოპასუხის მხრიდან კერძო საკუთრების ხელყოფას ამძიმებს განხორციელებული თვითნებური მოქმედების მასშტაბები, მოპასუხის მიერ უფლებამოსილი და მისი დავალებით მოქმედი ათეულობით უცხო პირების, სატვირთო ავტომანქანების, ტრაქტორების, ბულდოზერებისა და სხვა მძიმე სამშენებლო ტექნიკის უნებართვო გადაადგილება მოსარჩელის საკუთრების მთელ პერიმეტრზე. მოპასუხის პასუხისმგებლობას კიდევ უფრო ამძიმებს ის გარემოება, რომ ამ შემთხვევაში საუბარია არა ჩვეულებრივ ნაგებობაზე, არამედ მომეტებული ტექნიკური საფრთხის შემცველ ობიექტზე („ტექნიკური საფრთხის კონტროლის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის თანახმად), რომლის განთავსებისა და ამოქმედების შესახებ არც კი შეუტყობინებიათ მიწის კანონიერი მესაკუთრისათვის, ყველა თანმდევი საფრთხით, რაც ამგვარ უპრეცედენტო თვითნებობასა და დაუდევრობას შესაძლოა, მოჰყოლოდა.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 170-ე მუხლი მესაკუთრეს აძლევს უფლებას, თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით და არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა. საკუთრების უფლების დარღვევის სამართლებრივ შედეგებზე კი საუბრობს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლი. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ წლების განმავლობაში მიღებულ იქნა ათეულობით გადაწყვეტილება, რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკა, რომლის მიხედვით ყველა სასარჩელო მოთხოვნა, რომელიც ეხება საკუთრების ხელშეშლის აღკვეთას, გადაწყდა მოსარჩელეების სასარგებლოდ. მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად მითითებულია სწორედ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 170-ე და 172-ე მუხლები, რომელთა ძალითაც დაცულია მესაკუთრის უფლება ყოველგვარი უკანონო ხელყოფისაგან. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციებში მითითებულია, რომ „უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა (ვინდიკაციური სარჩელი) მესაკუთრის უფლების დაცვის ძველთაგანვე მიღებული საშუალებაა. ესაა სარჩელი, რომელსაც მესაკუთრე მაშინ იყენებს, როცა შელახულია ნივთზე მისი მფლობელობა, სახელდობრ, როცა მესაკუთრის ქონება უკანონო მფლობელის ხელთაა. ნივთის ვინდიცირებაც სხვისი უკანონო მფლობელობიდან მის გამოთხოვას გულისხმობს. ვინდიკაციური სარჩელის არსი საკუთრების აბსოლუტური ბუნებიდან მომდინარეობს“. სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის მე-2 ნაწილი არეგულირებს ისეთ შემთხვევას, როდესაც საკუთრების უფლების ხელყოფა ან სხვაგვარი ხელშეშლა ხდება ნივთის ამოღების ან მისი ჩამორთმევის გარეშე. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარებში მითითებულია, რომ „საკუთრების უფლების დაცვის მეორე ასევე ძველითგან ცნობილი საშუალებაა ნეგატორული სარჩელი. მას შეიძლება მაშინ მივმართოთ, როცა მესაკუთრე კვლავაც ნივთის მფლობელად რჩება, მაგრამ სხვისი უკანონო მოქმედების გამო ხელი ეშლება საკუთრების გამოყენებაში. ამ შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსი მესაკუთრეს უფლებას აძლევს მოსთხოვოს დამრღვევს ხელშეშლის აღკვეთა. თუ ამ მოთხოვნას ეს უკანასკნელი არაფრად ჩააგდებს და ხელშეშლა კვლავ გაგრძელდება, მაშინ მესაკუთრეს ისღა დარჩენია, სასამართლოსგან მოითხოვოს უკანონო მოქმედების აღკვეთა“ ამ შემთხვევაშიც, მოპასუხემ ყოველგვარი რეაგირების გარეშე დატოვა საკუთრების უფლების დარღვევის შეწყვეტის შესახებ წერილობითი მოთხოვნა, უკანონოდ გააგრძელა და პრაქტიკულად დაასრულა კიდევაც გაზსადენის განთავსება მოსარჩელის საკუთრებაში.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან და საკუთრების უფლების აბსოლუტური ბუნებიდან გამომდინარე, მოსარჩელის მოთხოვნა საკუთრების თავისუფლად განკარგვისა და საკუთრების უფლების ხელშეშლის აღკვეთის შესახებ წარმოადგენს აქსიომატურ კანონიერ მოთხოვნას. ზემოთ მოყვანილი ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებების გათვალისწინებით არსებობს ყველა ის წინაპირობა, რომელიც სავალდებულოა საკუთრების უფლების ხელყოფა-ხელშეშლის აღკვეთის მოთხოვნის დაკმაყოფილებისათვის.

როგორც უკვე აღინიშნა, მოპასუხე კორპორაციას მოსარჩელის საკუთრებაში უკანონოდ აქვს განთავსებული მაგისტრალური გაზსადენის ორი, „გარდაბან-ნავთლუღის“ და „საგურამო-ნავთლუღის“ მონაკვეთი. აქედან „გარდაბანი-ნავთლუღის” მონაკვეთთან დაკავშირებით, რომელიც განთავსებულია მიწის ნაკვეთში №..., მოპასუხე კორპორაციამ წარმოადგინა მიწის ნაკვეთის ყოფილ მესაკუთრესთან – რ. ვ-ან 2007 წლის 11 სექტემბერს გაფორმებული სერვიტუტის ხელშეკრულება, თუმცა სერვიტუტის ხელშეკრულების 3.2 პუნქტის თანახმად, სერვიტუტის უფლება რეგისტრირებული უნდა ყოფილიყო საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ საქართველოს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს შესაბამის სარეგისტრაციო სამსახურში სანივთო უფლებად უფლებამოსილი პირის სასარგებლოდ. იმავე ხელშეკრულების 7.1 პუნქტის თანახმად, ხელშეკრულების ძალაში შესვლის წინაპირობად დაფიქსირებულია მისი რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში, რაც არ განხორციელდა, ამასთან, სერვიტუტის, როგორც სანივთო უფლების წარმოშობისათვის საჯარო რეგისტრაციის აუცილებლობას ითვალისწინებს არა მხოლოდ აღნიშნული ხელშეკრულება, არამედ სამოქალაქო კოდექსის 247-ე მუხლიც, შესაბამისად, იმისათვის, რომ წარმოიშვას სერვიტუტის უფლება, მხარეებს შორის უნდა არსებობდეს არა მხოლოდ წერილობითი ხელშეკრულება, არამედ შესაბამისი სერვიტუტის უფლება უნდა იყოს სათანადოდ დარეგისტრირებული საჯარო რეესტრში. სამოქალაქო კოდექსის მსგავსად, „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის 11.5 პუნქტი ასევე შეიცავს იმპერატიულ დათქმას, რომლის მიხედვითაც სერვიტუტის უფლების წარმოშობისათვის აუცილებელია მისი საჯარო რეესტრში რეგისტრაცია.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სერვიტუტის უფლება მითითებულ მიწის ნაკვეთზე (საკადასტრო კოდი: №...) არ წარმოშობილა და არ არსებობს. თავის მხრივ, არც კეთილსინდისიერი შემძენის – თ. თ-ის მიმართ არ შეიძლება გავრცელდეს არარეგისტრირებული სერვიტუტის ხელშეკრულება.

გარდაბნის რაიონული სასამართლოს 2011 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილებით შპს „ს. ნ. და გ. კ-ის“ სასარჩელო მოთხოვნა დაკმაყოფილდა. შპს „ს. ნ. და გ.კ-ას” ნება დაერთო „მაგისტრალური გაზსადენის საგურამო-ნავთლუღის მონაკვეთისა და შესაბამისი ნაგებობების მშენებლობის პროექტის“ სამშენებლო დერეფანში მოყოლილი თ. თ-ის საკუთრებაში გარდაბანის რაიონის ტერიტორიაზე არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკადასტრო კოდით ... - 2279 კვ.მ. ფართობზე და საკადასტრო კოდით ... – 45914 კვ.მ. ფართობზე აუცილებელი გზის მოწყობა, რათა შპს „ს. ნ. და გ. კ-ას“ შესაძლებლობა მისცემოდა მის საკუთრებაში/მფლობელობაში არსებულ მიწის ნაკვეთებთან დაკავშირების, მაგისტრალური გაზსადენის მფლობელობისა და ექსპლუატაციის მიზნით. შპს „ს. ნ. და გ. კ-ის“ სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების ნაწილში გადაწყვეტილება მიექცა დაუყოვნებლივ აღსასრულებლად. ამავე გადაწყვეტილებით თ. თ-ის შეგებებული სარჩელი შპს „ს. ნ. და გ. კ-ა“ და სს „ს. ნ. კ-ის“ მიმართ მოსარჩელის საკუთრების ხელყოფის, კერძოდ, მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების უკანონო სარგებლობის დაუყოვნებლივ აღკვეთის, მიწის ნაკვეთებში განთავსებული მაგისტრალური გაზსადენისა და ნავთობსადენის ამოღების და მიწის ნაკვეთების ნიადაგისა და მცენარეული საფარის პირვანდელ მდგომარეობაში მოყვანის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

აღნიშნული გადაწყვეტილება, შუალედურ განჩინებებთან ერთად, თ. თ-მა სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 13 მარტის განჩინებით თ. თ-ის სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, გაუქმდა გარდაბნის რაიონული სასამართლოს 2011 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება, ამავე სასამართლოს 2010 წლის 24 სექტემბრის, 2010 წლის 21 დეკემბრის, 2011 წლის 28 ივნისის საოქმო განჩინებები და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა რუსთავის საქალაქო სასამართლოს.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ განსახილველ შემთხვევაში სააპელაციო საჩივრის დავის საგანს საბოლოო გადაწყვეტილებასთან ერთად წარმოადგენს ის შუალედური განჩინებები, რომლებიც წინ უსწრებდა შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანას. მითითებული ოთხი განჩინებიდან სამი პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მიღებულია საოქმო ფორმით იმდაგვარად, რომ საქმეში მოთავსებულია მხოლოდ მათი სარეზოლუციო ნაწილები, სამოტივაციო ნაწილების გარეშე, რის გამოც შეუძლებელი ხდება იმ მოტივებისა და კანონების შემოწმება, რომლებითაც სასამართლო მივიდა თავის დასკვნებამდე. შესაბამისად, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე–285-ე მუხლები უხეშად დაირღვა, რაც, თავის მხრივ, წარმოადგენს ევროკონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული „სამართლიანი სასამართლოს“ პრინციპის უხეშ დარღვევას. ადგილზე თათბირით განჩინების მიღებისას, მოსამართლემ მიღებისთანავე უნდა გამოაცხადოს დასაბუთებული განჩინება, რაც უნდა აისახოს სხდომის ოქმში. მოცემულ შემთხვევაში 2010 წლის 24 სექტემბრის საოქმო განჩინება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა თ. თ-ის წარმომადგენლების შუამდგომლობა ადგილზე დათვალიერების ჩატარების შესახებ (ტ. 2, ს.ფ. 283), 2010 წლის 21 დეკემბრის საოქმო განჩინება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა თ. თ-ის წარმომადგენლების შუამდგომლობა საქმის წარმოების შეჩერების თაობაზე სხვა საქმის გადაწყვეტამდე, რომელიც განხილული უნდა ყოფილიყო ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით (ტ. 3, ს.ფ. 294) და 2011 წლის 28 ივნისის საოქმო განჩინება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა თ. თ-ის წარმომადგენლების შუამდგომლობა ექსპერტიზის დანიშვნის შესახებ (ტ. 4, ს.ფ. 47) მიღებულია საპროცესო ნორმების დარღვევით, მოტივაციის გარეშე და სხდომის ოქმებში ასახულია მხოლოდ მათი სარეზოლუციო ნაწილები. ეს გარემოება, სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, ამ საოქმო განჩინებების გაუქმების უპირობო საფუძველია.

რაც შეეხება საქმის არსებით მხარეს, დადგენილია, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში დავის საგანს წარმოადგენს აუცილებელი გზის მოწყობა (თავდაპირველ სარჩელში) და საკუთრების ხელყოფის აღკვეთა, მიწის ნაკვეთების პირვანდელ მდგომარეობაში მოყვანა (შეგებებულ სარჩელში).

სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მოცემულ საქმეზე რაიონულმა სასამართლომ თ. თ-ის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთებზე ისე დაადგინა აუცილებელი გზის მოწყობის ვალდებულება, რომ სარწმუნოდ არ დაუდგენია სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობები. აღნიშნულის გათვალისწინებით, დაუსაბუთებელია გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნა იმის თაობაზე, რომ „თ. თ-ის მიწის ნაკვეთების გამოყენება მილსადენების გასაყვანად, არ ლახავდა მოპასუხის საკუთრების უფლებას იმდენად, რომ შეუძლებელი ყოფილიყო მათზე მესაკუთრეობრივი უფლებამოსილების განხორციელება“.

სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლი მესაკუთრის მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების შეზღუდვას აწესებს მხოლოდ ნორმაში აღნიშნულ წინაპირობათა უტყუარად არსებობის შემთხვევაში. შესაბამისად, მატერიალური სამართლით გათვალისწინებულ წინაპირობათა არსებობა კონკრეტულ დავასთან დაკავშირებით სარწმუნოდ უნდა იქნეს დადგენილი.

სააპელაციო პალატა აღნიშნავს, რომ, განსახილველ შემთხვევაში, სასამართლოს არ დაუდგენია ზემოაღნიშნული ნორმის შეფარდებისათვის აუცილებელი ის ფაქტობრივი გარემოებები, რაც საფუძვლად დაედებოდა სს „ს. ნ. და გ. კ-ის“ სარჩელის დაკმაყოფილებას.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 104-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სასამართლო არ მიიღებს, არ გამოითხოვს ან საქმიდან ამოიღებს მტკიცებულებებს, რომლებსაც საქმისათვის მნიშვნელობა არა აქვთ. აღნიშნული ნორმის მიზანია, საქმეზე წარმოდგენილ მტკიცებულებათა შეფასება კუთვნილებისა და დასაშვებობის პრინციპით. ამავდროულად, ამ მოთხოვნათა დარღვევით წარმოდგენილი მტკიცებულებებთან მიმართებით სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის შესაბამისად, სათანადო მოქმედება უნდა განახორციელოს (არ მიიღებს ან საქმიდან ამოიღებს მტკიცებულებად წარდგენილ მასალას). კანონით გათვალისწინებული ამ მოქმედების განუხორციელებლობა კანონითვე იძლევა დასკვნის საფუძველს, რომ სასამართლომ საქმეში არსებული ყველა მტკიცებულება დავაზე განკუთვნადად მიიჩნია და ისინი უნდა შეფასდეს. ამავე კოდექსის 249-ე მუხლის მესამე ნაწილის მიხედვით, სასამართლომ გადაწყვეტილებაში უნდა მიუთითოს მის მიერ დადგენილი გარემოებანი, მტკიცებულებანი, რომლებსაც ემყარება სასამართლოს დასკვნები, მოსაზრებანი, რომლებითაც სასამართლო უარყოფს ამა თუ იმ მტკიცებულებას. აღნიშნული ნორმის შინაარსით იმპერატიულად დადგენილია სასამართლოს ვალდებულება, შეაფასოს საქმეში დასაშვებობისა და განკუთვნადობის პრინციპით მიღებული ყველა მტკიცებულება და, თუ არ იზიარებს ამა თუ იმ მტკიცებულებაში მითითებულ ფაქტს, უნდა დაასაბუთოს მოტივები, რის გამოც სასამართლო უარყოფს მტკიცებულებას.

პალატის მითითებით, მოცემულ საქმეზე თავდაპირველი სარჩელის წინააღმდეგ მოპასუხე თ. თ-ის შესაგებელი ეფუძნებოდა იმ ფაქტობრივ საფუძვლებს, რომ მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი პირობებით აუცილებელი გზის გამოყოფა გამოიწვევდა არა მესაკუთრის მხრიდან კანონით გათვალისწინებულ თმენას, არამედ მიწის ნაკვეთების დანიშნულების მთლიან მოსპობას, ვინაიდან სარჩელზე თანდართული „აუცილებელი გზის უფლების პირობები” სრულიად შეუთავსებელი იყო ნებისმიერი არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით სადავო მიწის ნაკვეთების გამოყენებასთან, რომ აღარაფერი ითქვას იმ მსხვილი მასშტაბის პროექტის განხორციელების შეუძლებლობაზე, რომლისთვისაც შეძენილი იქნა 229 ჰექტარი ტერიტორია, შესაბამისად, აუცილებელი გზის შედეგად პრაქტიკულად მთლიანად უქმდებოდა მოპასუხის საკუთრების უფლება. მითითებულ პოზიციას მოპასუხე ადასტურებდა, როგორც მოსარჩელის მიერ წარდგენილი, ისე - მის მიერ მოპოვებული მტკიცებულებებით, რომელთაგან ერთ-ერთი იყო სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2010 წლის 20 სექტემბრის №9939/03/1 დასკვნა, რომელიც მთლიანად არის გაზიარებული გასაჩივრებული გადაწყვეტილების 5.1.23 პუნქტით და, რომლის მიხედვითაც, საკადასტრო რუკების მონაცემების, მილსადენის განლაგებისა და მაგისტრალური მილსადენების დაცვის ზონების გათვალისწინებით დგინდება: საგურამო-ნავთლუღის მაგისტრალური გაზსადენის ოთხივე დაცვის ზონა ფარავს თ. თ-ის მიწის ნაკვეთებს 1160520.7 მ² ფართს. გარდაბანი-ნავთუღის მაგისტრალური გაზსადენის ოთხივე დაცვის ზონა ფარავს თ. თ-ის მიწის ნაკვეთების 669718.6 მ² ფართს, ანუ სულ ჯამში ხდება თ. თ-ის საკუთრებაში არსებული ნაკვეთების 1830239.3 მ²-ის გადაფარვა, რაც შეადგენს თ. თ-ის მიერ შეძენილი მიწის ნაკვეთების ტერიტორიის 79.91 პროცენტს.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში მითითებულია, რომ ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვან ინფორმაციას შეიცავს თვით მოსარჩელე სს „ს. ნ. და გ. კ-ის“ მიერ საქმეზე წარდგენილი სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2010 წლის 20 სექტემბრის №12337/03/1 დასკვნა (ტომი II, ს.ფ. 289-304). ამ დასკვნის N8 დანართის მიხედვით, მშენებარე საგურამო–ნავთლუღის მაგისტრალური გაზსადენის ხაზის დაცვის ოთხი ზონის ფარგლებში იმ ორი ნაკვეთიდან (საკადასტრო კოდები N... და N...), რომლებზეც სარჩელით მოთხოვნილი იყო აუცილებელი გზის დადგენა, ექცეოდა – N ... ნაკვეთიდან (საერთო ფართი 670 000.3 კვ.მ) დაახლოებით 48.9% (327 492.5 კვ.მ), ხოლო N... ნაკვეთიდან (საერთო ფართი 667 889.2 კვ.მ) დაახლოებით 87.6% (585 177.6 კვ.მ). აღნიშნული გარემოებების, ამ ნაკვეთების ფუნქციის (არასასოფლო-სამეურნეო) და მოსარჩელის იმ მითითების გათვალისწინებით, რომ იგი აპირებდა სავაჭრო-სამრეწველო კომპლექსისა და ბიზნეს-რეკრეაციული ცენტრის აშენებას, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნა იმის შესახებ, რომ თ. თ-ის მიწის ნაკვეთების გამოყენება მილსადენების გაყვანისათვის არ ლახავდა მის საკუთრების უფლებას იმდენად, რომ შეუძლებელი ყოფილიყო მასზე მესაკუთრეობრივი უფლებამოსილების განხორციელება, რის გამოც სარჩელი არ შეიცავდა მისი საჯარო-სამართლებრივი ნორმებით მოწესრიგების აუცილებელ წინაპირობებს, ვერ მიიჩნევა საქმეში არსებულ მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ, დასაბუთებულ მოსაზრებად.

საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკუთრება და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და ხელშეუვალია. დაუშვებელია საკუთრების, მისი შეძენის, გასხვისების ან მემკვიდრეობით მიღების საყოველთაო უფლების გაუქმება. ამავე ნორმის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის დასაშვებია ამ მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნულ უფლებათა შეზღუდვა კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით, იმგვარად, რომ არ დაირღვეს საკუთრების უფლების არსი, ხოლო მე-3 ნაწილის მიხედვით, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურების პირობით.

ამდენად, მიუხედავად საკუთრების უფლების აღიარებისა და ხელშეუვალობისა, საქართველოს კონსტიტუცია არ გამორიცხავს საკუთრების უფლების შეზღუდვას (კონსტიტუციის 21-ე მუხლის მე-2 ნაწილი) და საკუთრების ჩამორთმევას (კონსტიტუციის 21-ე მუხლის მე-3 ნაწილი).

საკუთრების უფლების შეზღუდვის ფორმები გათვალისწინებულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით, რომლის ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს ამ კოდექსის 180-ე მუხლით რეგლამენტებული აუცილებელი გზის უფლება, ხოლო საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევას ითვალისწინებს საქართველოს ორგანული კანონი „საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის გადაუდებელი აუცილებლობისას საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ და საქართველოს კანონი „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“. განსახილველ საქმეზე მოპასუხის შესაგებელი ეფუძნებოდა სწორედ ამ უკანასკნელი კანონის ნორმებს, რომელთა საფუძველზე მოპასუხე მიიჩნევდა, რომ სადავო ნაკვეთებზე მილსადენის გატარებით მისი საკუთრების უფლება უქმდებოდა, კერძოდ, მოპასუხე მხარე მიუთითებდა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–2 მუხლის მე–2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტზე, რომლის მიხედვით, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაცია ხორციელდება შემდეგი სამუშაოების წარმოების მიზნით: გ) ნედლი ნავთობის, ბუნებრივი გაზისა და ნავთობპროდუქტების მილსადენის გაყვანისათვის.

სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, კითხვას, იმის შესახებ ხდება მოპასუხის საკუთრების უფლების კანონისმიერ შეზღუდვა თუ საკუთრების ჩამორთმევა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით ვერ გაეცა დასაბუთებული პასუხი, რის გამოც საქმის ხელახლა განხილვისას პირველი ინსტანციის სასამართლომ სრულყოფილად უნდა გამოიკვლიოს საქმეში არსებული ყველა მტკიცებულება, იმსჯელოს დამატებითი მტკიცებულებების მიღებაზე (ექსპერტიზების დანიშვნა, ადგილზე დათვალიერება სპეციალისტების მონაწილეობით და ა.შ), რის შედეგად დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს უნდა მიეცეს სათანადო სამართლებრივი შეფასება. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, ამ ეტაპზე საქმეში არსებული მასალები, მხარეთა მიერ მითითებული გარემობების გათვალისწინებით, არ იძლევა ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გაკეთების საშუალებას სადავო საკითხზე და ისინი (მასალები) საჭიროებს შევსებას ახალი მტკიცებულებებით. ამასთან, აღმოსაფხვრელია მთელი რიგი წინააღმდეგობები საქმეში არსებულ მტკიცებულებებსა და გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას შორის.

სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, უწინარეს ყოვლისა, უნდა გაირკვეს, რატომ ითხოვს მოსარჩელე ნებართვას, რომ თ. თ-ის საკუთრებაში არსებული ზემოთ ხსენებული ორი მიწის ნაკვეთიდან აუცილებელი გზის მოსაწყობად გამოიყენოს 2 279 კვ.მ და 45 914 კვ.მ და არა უფრო მეტი ან ნაკლები. საქმეში არსებული მასალები, მათ შორის არც სასარჩელო განცხადება არ შეიცავს ამ კითხვაზე პასუხს. ასეთ დასაბუთებას არ შეიცავს არც გასაჩივრებული გადაწყვეტილება. ამასთან, ეს პარამეტრები არ შეესაბამება „მაგისტრალური მილსადენების (ნავთობის, ნავთობპროდუქტების, ნავთობის თანმდევი და ბუნებრივი გაზის და მათი ტრანსფორმაციის პროდუქტების) დაცვის წესისა და მათი დაცვის ზონების დადგენის შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 27 დეკემბრის #963 ბრძანებულების შესაბამისად მომზადებულ და თვით მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ ექსპერტიზის დასკვნით განსაზღვრულ სადავო მილსადენის დაცვის თითოეული ზონის მონაცემთან (იხ. ამ დასკვნის N8 დანართის პირველი ცხრილი, ტ.2, ს.ფ. 300).

სააპელაციო პალატის მითითებით, მოსარჩელის ერთ-ერთი მოსაზრება, რომლითაც იგი ცდილობდა მოპასუხის იმ არგუმენტის გაბათილებას, რომ ახალ მილსადენზე არსებული დაცვის ზონები ფარავდა თ. თ-ის ზემოთ მითითებული ორი ნაკვეთის მნიშვნელოვან ნაწილს, რის გამოც ისინი გამოუსადეგარი ხდებოდა ინვესტორისთვის, მდგომარეობდა მასში, რომ მშენებარე მილსადენის დაცვის ზონები მოქცეული იყო სადავო მიწის ნაკვეთებზე ჯერ კიდევ საბჭოთა დროიდან არსებული სხვადასხვა მილსადენების დაცვის ზონებში. მითითებულ საკითხზე მოსარჩელეს, როგორც ზემოთაც აღინიშნა, წარდგენილი ჰქონდა ექსპერტიზის დასკვნა, რომელიც პირველი ინსტანციის სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა საქმის სხვა მასალებთან ერთობლიობაში.

პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ ზემოთ მითითებული ექსპერტიზის დასკნა არის ზოგადი ხასიათის, არ არის სრული და, დავის საგნიდან გამომდინარე, მთელი რიგი საკითხების დაზუსტების მიზნით, საქმის ხელახლა განხილვისას პირველი ინსტანციის სასამართლომ უნდა იმსჯელოს დამატებითი ექსპერტიზის (საჭიროების შემთხვევაში კომისიური) დანიშვნის საკითხზე, ამასთან, უმჯობესი იქნება თუ ექსპერტიზა არ დასჯერდება მხოლოდ მათთან წარდგენილ დოკუმენტაციას და მათში ასახულ მონაცემებს შეაჯერებს ადგილზე ფაქტობრივად არსებულ მდგომარეობასთან. ასევე მნიშვნელოვანია სადავო ნაკვეთებთან მიმართებით ერთიანი ფერადი ნახაზის მომზადება, რომლითაც თვალნათლივ გამოჩნდება თუ კონკრეტულად რამდენი და რომელი მილსადენები გადის სადავო მიწის ნაკვეთებზე, რა მანძილით არის ისინი ერთმანეთისაგან დაშორებული, როგორია თითოეული მათგანის დაცვის ზონების განლაგება, რათა გაირკვეს ამ ნაკვეთებზე თ. თ-ის საკუთრების უფლების წარმოშობამდე არსებული თითოეული მილსადენის დაცვის ზონები ფარავს თუ არა ახალი გაზსადენის დაცვის ზონებს და რა ნაწილში.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ამჟამად საქმეში არსებული მასალები ამ საკითხზე არ იძლევა ერთმნიშვნელოვანი დასკვნის გაკეთების საშუალებას, რის გამოც შეუძლებლია, იმის გარკვევა უკვე არსებული შეზღუდვის ფარგლებში „აუცილებელი გზის“ დადგენა ხდება, თუ ხდება ახალი შეზღუდვების დაწესება, რაც საბოლოოდ არღვევს ამ ნაკვეთებზე თ. თ-ის საკუთრების უფლების არსს.

პალატა აღნიშნავს, რომ საქმეში არსებული მოსარჩელის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნის მიხედვით, თ. თ-ის საკუთრებაში არსებულ სადავო ორ ნაკვეთში (საკადასტრო კოდები N... და N...), საგურამო–ნავთლუღის ახალი გაზსადენის გარდა, გადის სს „ს. ნ. კ-ის“ კუთვნილი 530 მმ-იანი ნავთობსადენი. ამასთან, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით პასუხგაუცემელი დარჩა მოპასუხეთა წარმომადგენლების მითითებები იმის შესახებ, რომ ამ ნავთობსადენს ექსპლუატაციის ვადა გასული ჰქონდა და იგი აღარ ფუნქციონირებდა. ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ საქმის ხელახლა განმხილველმა სასამართლომ სათანადოდ გამოიკვლიოს ეს საკითხი.

პალატა მიუთითებს, რომ საქმის ხელახლა განმხილველმა სასამართლომ ზემოაღნიშნულ გარემოებათა გათვალისწინებით სარწმუნოდ უნდა დაადგინოს, რეალურად, არსებობს თუ არა სადავო მიწის ნაკვეთებზე თ. თ-ის საკუთრების უფლების მოსარჩელე კორპორაციის სასარგებლოდ აუცილებელი გზით დატვირთვის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობები. ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი იქნება იმ მონაცემების მიღება და შეფასება, რაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გამოტანის შემდეგ დაფიქსირდა საჯარო რეესტრში სადავო მიწის ნაკვეთების მიმდებარე საკადასტრო ერთეულებზე მოსარჩელის სანივთო უფლებების რეგისტრაციის კუთხით. პირველი ინსტანციის სასამართლომ სათანადოდ უნდა დაასაბუთოს, საქმეში არსებულ რომელ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით მიიჩნია რომ თ. თ-ის მიერ შეძენილი ნაკვეთებიდან შეძენის მომენტში ერთ მიწის ნაკვეთზე ჩანდა სს „ს. ნ. კ-ის“ კუთვნილი ნავთობსადენის ნაწილი ს/კ ... (შ-ის მიწის ნაკვეთი), ხოლო მეორე მიწის ნაკვეთზე ს/კ №... (ვ-ის), შპს „ს. ნ. და გ. კ-ის” მიერ უკვე დაწყებული იყო გაზსადენის გაყვანისათვის აუცილებელი სამუშაოები, თუმცა ისინი საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული არ ყოფილა.

სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, სათანადო დასაბუთებას საჭიროებს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნაც იმის შესახებ, რომ 15 ერთეულ არასასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთზე დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებებით, რაშიც ჯამში გადახდილ იქნა 8 მილიონ ლარზე მეტი, თ. თ-მა განახორციელა კაპიტალდაბანდება და არა ინვესტირება.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება სს „ს. ნ. და გ. კ-ამ“ საკასაციო წესით გაასაჩივრა მისი გაუქმებისა და ახალი გადაწყვეტილების მიღების მოთხოვნით შემდეგი საფუძვლებით:

1. სააპელაციო სასამართლომ საქმე ხელახლა განსახილველად უმიზეზოდ დააბრუნა. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება დასაბუთებული იყო;

2. თ. თ-ი ასაჩივრებდა ადგილზე დათვალიერებაზე უარის თქმის შესახებ პირველი ინსტანციის სასამართლოს განჩინებას. მან ადგილზე დათვალიერება მხოლოდ იმ მიზეზით მოითხოვა, რომ დადგენილიყო მოსარჩელის მიერ თ. თ-ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე გაზსადენის მშენებლობის ფაქტი, რასაც „ნავთობისა და გაზის კორპორაცია“ არასოდეს უარყოფდა;

3. რაც შეეხება საქმის წარმოებს შეჩერებაზე უარის თქმის შესახებ განჩინებას, თ. თ-ის შუამდგომლობა არ იყო სათანადოდ დასაბუთებული, თუ რატომ იყო შეუძლებელი მოცემული საქმის განხილვა სხვა საქმის განხილვის დასრულებამდე;

4. ექსპერტიზის დანიშვნის შესახებ შუამდგომლობა მოპასუხემ დააყენა სასამართლოს მთავარ სხდომაზე, მაშინ, როდესაც, მანამდე წელიწადნახევარი იხილებოდა „ნავთობისა და გაზის კორპორაციის“ სარჩელი, ამდენად, შუამდგომლობა მიზნად მხოლოდ საქმის წარმოების გაჭიანურებას ისახავდა;

5. კორპორაცია მოითხოვდა აუცილებელი გზის დადგენას, რის გამოც თ. თ-ს თმენის ვალდებულება წარმოეშვა. აუცილებელი გზის უფლება მხარეთა ნებაზე დამოკიდებული არაა, რაც სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა;

6. კორპორაციის მოთხოვნა აუცილებელი გზის დადგენას გულისხმობს და ექსპროპრიაციას არ უკავშირდება. თ. თ-ის ნაკვეთებზე ჯერ კიდევ საბჭოთა პერიოდიდან გადის მილსადენები, რომლებზეც ვრცელდება საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 27 დეკემბრის ბრძანებულებით დადგენილი შეზღუდვები;

7. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება ასევე შეეხება ინვესტირების საკითხს. თ. თ-ს არ მიუმართავს ეროვნული საინვესტიციო სააგენტოსათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობის ინვესტორის სტატუსის მოსაპოვებლად. მას არც მშენებლობის ნებართვა მოუპოვებია, რაც ადასტურებს, რომ კუთვნილ ნაკვეთზე მშენებლობის დაწყებას არ აპირებდა, გარდა ამისა, ამ გარემოებების არსებობა არ გამორიცხავს აუცილებელი გზის დადგენას, ვინაიდან გაზსადენი ხელს არ უშლის მშენებლობას;

8. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, დამატებით კვლევას საჭიროებს, რატომ განსხვავდება კორპორაციის მიერ მოთხოვნილი გზის ფართობი პრეზიდენტის ბრძანებულებით განსაზღვრული ფართობისაგან. კორპორაციამ მხოლოდ იმ ფართობზე მოითხოვა გზის დადგენა, რაც აუცილებელი იყო გაზსადენის მშენებლობისა და სამშენებლო მასალების განთავსებისათვის; ბრძანებულებაში ყოველთვის უფრო მეტი მონაცემებია ასახული.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ სს „ს. ნ. და გ. კ-ის“ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს და დაუშვებელია შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებზე დასაშვებია, თუ: ა) საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ) სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს საქმის განხილვისას არ დაურღვევია საპროცესო კანონმდებლობა, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ ეწინააღმდეგება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკას (იხ. მაგ სუსგ №ას-283-269-2013, №ას-657-618-2012, №ას-497-470-2012, Nას-683-1013-07), ხოლო საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საქმეზე საკასაციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების აუცილებლობა არ არსებობს ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით, შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად უნდა იქნეს ცნობილი.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის მიხედვით, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

განსახილველ შემთხვევაში, კასატორს უნდა დაუბრუნდეს გადახდილი ბაჟის, 300 ლარის, 70% - 210 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 391-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სს „ს. ნ. და გ. კ-ის“ საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. კასატორს დაუბრუნდეს 23.04.13 წლის N... ელექტრონული საგადახდო დავალებით გადახდილი ბაჟის, 300 ლარის, 70% - 210 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, სახელმწიფო ხაზინა, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ვ. როინიშვილი

მოსამართლეები ლ. მურუსიძე

პ. სილაგაძე