№ას-538-511-2013 3 ივლისი, 2013 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

პ. ქათამაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

თეიმურაზ თოდრია, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

საჩივრის ავტორი – კომპანია „ე. ლ-დ“ (....)

მოწინააღმდეგე მხარე – კომპანია „ფ. შ-გ“ (...)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 8 მაისის განჩინება

საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენება

დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2013 წლის 23 აპრილს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ განცხადებით მიმართა კომპანია შპს „ე. ლ-ს“ (....) წარმომადგენელმა პ. კ-მა მოწინააღმდეგე მხარის – შპს „ფ. შ-ის“ (...) მიმართ. განმცხადებელმა მოითხოვა საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენება, კერძოდ, ფოთის პორტში მყოფი მოპასუხე კომპანიის (იურიდიული მისამართი: ჰ. ბ-გ, პ. ჩ-ის ქუჩა, ნევისი, დასავლეთ ინდოეთი, წმინდა კიტსისა და ნევისის კუნძული) გემისათვის (ტოგოს დროშით მცურავი, მშრალი ტვირთის მზიდავი გემი ...) ყადაღის დადება და საქართველოს ტერიტორიული ზღვიდან მისი გასვლის აკრძალვა, ფოთის პორტის გარე რეიდზე მისი განთავსებისა და საქმიანობის მარეგულირებელი დოკუმენტაციის ამოღების გზით.

განმცხადებელმა აღნიშნა, რომ: მისი მარწმუნებელია უცხოური კომპანია „ე. ლ-დ“, რომელმაც სარჩელი აღძრა გემთფლობელი კომპანია „ფ. შ-გ-ის“ მიმართ, განსჯად არბიტრაჟში – ლონდონის საზღვაო არბიტრების ასოციაციის არბიტრაჟში, მხარეთა შორის გაფორმებული 2013 წლის 28 იანვრის ჩარტერის (გადაზიდვის) ხელშეკრულების პირობების დარღვევით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით. არბიტრაჟის კომპეტენციის საფუძველს წარმოადგენდა დასახელებულ ხელშეკრულებაში (დან. 1) არსებული საარბიტრაჟო დათქმა, რომლის თანახმად, მხარეთა შორის დავის წარმოშობის შემთხვევაში დავა ექვემდებარება განხილვას ლონდონის საზღვაო არბიტრების ასოციაციის არბიტრაჟში (LMAA), ინგლისის სამართლის მიხედვით; მოპასუხე კომპანიის მიერ ზემომითითებული გემი დაქირავდა 1531.68მ.ტ. ქერის გადასაზიდად, ეისკის (რუსეთის ფედერაცია) პორტიდან ფოთის პორტამდე. ტვირთი გათვალისწინებული იყო საქართველოს რეზიდენტი იურიდიული პირისათვის – შპს „ი.ჯ.გ-ის“. აღნიშნული გარემოება დასტურდებოდა 2013 წლის 7 თებერვალს გემის ჩატვირთვის პორტში გამოწერილი კონოსამენტით. გადაზიდვის დაწყების შემდგომ აღმოჩნდა, რომ გემი არ იყო მზადყოფნაში გადაზიდვის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესასრულებლად, რის გამოც იგი ფოთის პორტის რეიდზე შევიდა მნიშვნელოვანი დაგვიანებით. რეიდზე რამოდენიმე დღიანი დაყოვნების შემდგომ, საბოლოოდ, ტვირთის დანიშნულების მიხედვით გადაზიდვაზე დაიხარჯა 50 დღე, ნაცვლად გეგმიური 58-60 სთ-ისა; ტვირთის ხანგრძლივი ტრანსპორტირებით, მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი დაზიანდა. ზიანის დასადგენად მოწვეულ იქნა სურვეირული კომპანია. პირველადი გათვლებით, შპს ,,ე. ლ-მ” განიცადა მნიშვნელოვანი ზიანი, რის შესახებაც მან წერილობითი პრეტენზიით მიმართა გემთფლობელს. პრეტენზიასთან ერთად წარდგენილ იქნა სურვეირული კომპანიის (შGშ) წინასწარი ანგარიში. (დან 6) პრეტენზიაში მითითებულ ვადაში, მოწინააღმდეგე მხარისაგან არ განხორციელებულა რაიმე ზომები პრობლემის მოსაწესრიგებლად. რამოდენიმე დღიანი უშედეგო მოლაპარაკებების შემდგომ, ზიანის იძულებითი ანაზღაურების მიზნით, შპს ,,ე. ლ-მ” დაიწყო იურიდიული პროცედურები. 2013 წლის 28 იანვრის ჩარტერის (გადაზიდვის) ხელშეკრულების თანახმად, ხელშეკრულების შესრულების ადგილი იყო საქართველო, ფოთი. მოწინააღმდეგე მხარე, გემთმფლობელი კომპანია „ფ. შ-ი“ რეგისტრირებულია ე.წ. ოფშორულ ზონაში, შესაბამისად მისი აქტივების დადგენა პრაქტიკულად შეუძლებელია. შპს ,,ე. ლ-ის’’ მიყენებული ზიანის უზრუნველყოფის ერთადერთ საშუალებას წარმოადგენს ტოგოს დროშით მცურავი გემი ..., რომელიც ამჟამად იმყოფება საქართველოს იურიდიქციის ქვეშ, კერძოდ, იგი იმყოფება ფოთის პორტში. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შპს ,,ე. ლ-ს’’ მიზანია მოცემულ საქმეზე გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა და იძულებითი აღსრულების საქართველოში განხორციელება. განმცხადებლის განმარტებით, შპს ,,ე. ლ-ს” გააჩნდა საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ საარბიტრაჟო წარმოების პერიოდში, ვალდებულების თავიდან აცილების მიზნით, გემთმფლობელი კომპანია „ფ. შ-ი“ ყველანაირად შეეცდებოდა კუთვნილი გემის საქართველოდან გაყვანას, მისი შემდგომი გაასხვისების ან სხვაგვარად დატვირთვის მიზნით, შესაძლებელი იყო გემის საიდენტიფიკაციო მონაცემების (დროშა, რეგისტრაცია) შეცვლაც. ამდენად, საქართველოს იურისდიქციის (ტერიტორიული წყლების) დატოვების შემთხვევაში, პრაქტიკულად შეუძლებელი გახდებოდა მისი (პ.კ-ის) მარწმუნებლის - შ.პ.ს. ,,ე. ლ”-ს სასარგებლოდ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 24 აპრილის განჩინებით შპს „ე. ლ-ს“ განცხადება საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

სააპელაციო სასამართლომ ხსენებული განჩინება შემდეგნაირად დაასაბუთა:

გამცხადებელი თავის მოთხოვნას ამყარებდა 2013 წლის 28 იანვარს, შპს „ე. ლ-ს“ (....) და გემთმფლობელი კომპანია „ფ. შ-გ-ს“ (...) შორის გაფორმებულ ჩარტერის (გადაზიდვის) ხელშეკრულებაზე, რომლის თანახმად, მხარეთა შორის დავის წარმოშობის შემთხვევაში დავა ექვემდებარება განხილვას ლონდონის საზღვაო არბიტრების ასოციაციის არბიტრაჟში (LMAA), ინგლისის სამართლის მიხედვით (ხელშეკრულების გვ.2 მე-4 აბზაცი). მაშასადამე, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ დავების განხილვისას და გადაწყვეტისას გამოიყენება ინგლისის სამართლის წესები.

ხელშეკრულებით უდავოდ დასტურდებოდა, რომ მხარეები შეთანხმდნენ დავის გადაწყვეტის კონკრეტულ საპროცესო წესზე, კერძოდ, ლონდონის საზღვაო არბიტრაჟის ასოციაციის არბიტრაჟში (LMAA) გადაწყვეტაზე, ინგლისის სამართლის მიხედვით. მხარეები შეთანხმდნენ დავის განხილვისას არა მარტო ინგლისის სამართლის საპროცესოსამართლებრივი ნორმების გამოყენებაზე, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმების გამოყენებაზეც. საქმის მასალებით ირკვეოდა, რომ სარჩელი მიიღო დავის განმხილველმა არბიტრაჟმა, რაც დადასტურდა დავის განმხილველი დანიშნული არბიტრაჟის თანხმობით, ასევე მოწინააღმდეგე მხარეს გაეგზავნა საარბიტრაჟო სარჩელის ასლი.

სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, „საზღვაო სივრცის შესახებ“ საქართველოს კანონის 26-ე მუხლი არ შეიძლებოდა გამოყენებულიყო განსახილველი სამართლებრივი ურთიერთობის დასარეგულირებლად, ვინაიდან იგი შეეხებოდა საქართველოს სასამართლოებში არსებითად განსახილველ დავებს.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-20 მუხლზე, რომლის თანახმად, სარჩელის უზრუნველყოფისას საქართველოს სასამართლო კომპეტენტურია, თუ უზრუნველყოფის ღონისძიებები საქართველოშია აღსასრულებელი ან საქართველოს სასამართლოებს აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია.

სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, ზემოთ მოყვანილი ნორმა არ შეეხებოდა სახელმწიფოს ფარგლებს გარეთ მოქმედ არბიტრაჟებში განსახილველ საქმეებს, რადგან აღნიშნული ტიპის არბიტრაჟებთან მიმართებით მოცემული კანონი ადგენს განსხვავებულ წესს, კერძოდ, „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის 73¹ მუხლის შესაბამისად, საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა და აღსრულება ხდება ,,არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონით დადგენილი წესით. ,,არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის პირველი მუხლის შესაბამისად, ეს კანონი ადგენს საქართველოში არბიტრაჟის შექმნის, საარბიტრაჟო წარმოების, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების, აგრეთვე საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების წესებს.

სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოცემული ნორმა ცალსახად ადგენს, საქართველოს ფარგლებს გარეთ განხილული საარბიტრაჟო დავის შემდგომ მიღებული გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას საქართველოს სასამართლოს მიერ სწორედ ამ კანონის თანახმად. უშუალოდ დავასთან დაკავშირებული საპროცესო და მატერიალური ნორმების გამოყენების თაობაზე კი მხარეები თანხმდებიან მათ შორის დადებული ხელშეკრულების ფარგლებში, ასევე საარბიტრაჟო შეთანხმებაში.

განსახილველ შემთხვევაში დადგინდა, რომ 2013 წლის 28 იანვარს შპს „ე. ლ-ს“ (...) და გემთმფლობელი კომპანია „ფ. შ-გ-ს“ (...) შორის დადებული ჩარტერის (გადაზიდვის) ხელშეკრულების თანახმად, მხარეთა შორის დავის წარმოშობის შემთხვევაში დავა ექვემდებარება განხილვას ლონდონის საზღვაო არბიტრების ასოციაციის არბიტრაჟში (LMAA), ინგლისის სამართლის მიხედვით. ამდენად, მხარეები შეთანხმდნენ, დავების განხილვისას და გადაწყვეტისას ინგლისის სამართლის წესების გამოყენებაზე (საპროცესო და მატერიალური ნორმები).

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ,,არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-17 მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, საარბიტრაჟო განხილვის დაწყებამდე ან განხილვის ნებისმიერ სტადიაზე, საბოლოო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გამოტანამდე, მხარეს შეუძლია შუამდგომლობით მიმართოს არბიტრაჟს საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენების შესახებ, თუ ეს არ ეწინააღმდეგება საარბიტრაჟო შეთანხმებას. ,,არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არბიტრაჟის მიერ გამოყენებულ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებებს აქვთ სავალდებულო ძალა და, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული, ისინი უნდა აღსრულდეს სასამართლოსთვის მიმართვის გზით, მიუხედავად იმისა, თუ რომელ ქვეყანაში იქნა გამოყენებული აღნიშნული უზრუნველყოფის ღონისძიებები, ამ მუხლისა და ამ კანონის 22-ე მუხლის დებულებათა გათვალისწინებით. ,,არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის 23-ე მუხლის თანახმად, მხარეს შეუძლია საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენების მოთხოვნით მიმართოს სასამართლოს. საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის საკითხებში, მიუხედავად საარბიტრაჟო განხილვის ადგილისა, სასამართლოს აქვს იგივე უფლებამოსილებანი, რაც სამართალწარმოებაში სარჩელის უზრუნველყოფის საკითხებთან დაკავშირებით. სასამართლოს მიერ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის XXIII თავით დადგენილი წესები, გარდა 192-ე მუხლისა და 198-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ვ“ და „ი“ ქვეპუნქტებისა, საერთაშორისო საარბიტრაჟო წარმოების თავისებურებათა გათვალისწინებით.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მითითებული ნორმატიული აქტი ადგენს საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების ორ საპროცესო წესს, კერძოდ: 1. სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების თაობაზე შეიძლება მხარემ მიმართოს არბიტრაჟს, რომლის გადაწყვეტილების ცნობასა და აღსრულებაზე უნდა იმსჯელოს სასამართლომ; 2. მხარემ მოცემული საპროცესო უფლება შეიძლება განახორციელოს პირდაპირ სასამართლოსთვის მიმართვის გზით. საქართველოს ფარგლებს გარეთ არსებულ არბიტრაჟებთან მიმართებით მოცემული კანონი აწესრიგებს საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების წესებს, თუმცა ,,არბიტრაჟის შესახებ” საქართველოს კანონის 23-ე მუხლი მიუთითებს საერთაშორისო საარბიტრაჟო წარმოების თავისებურებათა გათვალისწინებაზე. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, განმცხადებელს (შეთანხმებული დავის განხილვის წესიდან გამომდინარე) ამ კუთხით განცხადება საერთოდ არ დაუსაბუთებია.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 356¹² მუხლის, 356¹³ მუხლის პირველი და მე-3 ნაწილების შესაბამისად, არბიტრაჟთან დაკავშირებულ საქმეებს სასამართლო განიხილავს ამ კოდექსით დადგენილი წესებით, ხოლო საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ საქმეებს, იხილავენ სააპელაციო სასამართლოები.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოცემული საარბიტრაჟო სარჩელი უნდა გამომდინარეობდეს „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი რეგულაციებიდან. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 191-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელეს შეუძლია, მიმართოს სასამართლოს განცხადებით სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ. განცხადება უნდა შეიცავდეს მითითებას იმ გარემოებებზე, რომელთა გამოც უზრუნველყოფის ღონისძიებათა განუხორციელებლობა გააძნელებს ან შეუძლებელს გახდის გადაწყვეტილების აღსრულებას, აგრეთვე, დასაბუთებას, თუ უზრუნველყოფის რომელი ღონისძიების გატარება მიაჩნია მოსარჩელეს აუცილებლად. თუ სასამართლოს გაუჩნდება დასაბუთებული ვარაუდი, რომ უზრუნველყოფის ღონისძიებათა განუხორცილებლობა გააძნელებს ან შეუძლებელს გახდის გადაწყვეტილების აღსრულებას, მას გამოაქვს განჩინება სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ. სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენება ემყარება მოსამართლის ვარაუდს, რომ მხარის სასარჩელო მოთხოვნა შეიძლება დაკმაყოფილდეს, ასეთი ვარაუდი გავლენას არ ახდენს სასამართლოს მიერ შემდგომი გადაწყვეტილების გამოტანაზე. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიება არის გადაწყვეტილების რეალურად აღსრულებისათვის მოსალოდნელი დაბრკოლების თავიდან აცილების საშუალება. ის წარმოადგენს ფიზიკური და იურიდიული პირების ქონებრივი უფლებების დაცვის გარანტიას და ემსახურება ამ უკანასკნელთა დარღვეული უფლებების სრულ და რეალურ აღდგენას, ანუ სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების მნიშვნელობა იმაში გამოიხატება, რომ იგი იცავს მოსარჩელის კანონიერ ინტერესებს მოპასუხის არაკეთილსინდისიერების შემთხვევაში. სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებებისადმი, როგორც საპროცესო სამართლებრივი ინსტიტუტისადმი, ფორმალური მიდგომა დაუშვებელია. სარჩელის უზრუნველყოფის გამოყენების თაობაზე მოთხოვნების დაკმაყოფილება უნდა გადაწყდეს ინდივიდუალურად – სასამართლომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლების შეჯერების შედეგად უნდა იმსჯელოს, გამოიყენოს თუ არა სარჩელის უზრუნველყოფის კონკრეტული ღონისძიება. ამ ღონისძიებების გამოყენება უნდა მოხდეს საპროცესო სამართლის სრული დაცვით.

მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ განმცხადებელმა ვერ დაასაბუთა მოთხოვნილი უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენების აუცილებლობა და საპროცესო კავშირი მხარეთა შორის დავის განხილვის შეთანხმებულ წესთან, რის გამოც მისი განცხადება სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გატარებაზე არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო.

დასახელებული განჩინება საჩივრით გაასაჩივრა კომპანია „ე. ლ-მ“ და მიუთითა შემდეგ გარემოებებზე:

სასამართლომ მიიჩნია, რომ მას არ გააჩნია საქართველოს ფარგლებს გარეთ არბიტრაჟში აღძრულ დავაზე სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობა. საკითხისადმი ამგვარი მიდგომა ეწინააღმდეგება კანონს. სასამართლომ არასწორად განმარტა საარბიტრაჟო შეთანხმება, დავასთან დაკავშირებული სამართლის ნორმების გამოყენების თაობაზე. „არბიტრაჟის შესახებ“ კანონის 36-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ნებისმიერი მითითება რომელიმე ქვეყნის კანონმდებლობაზე ან სამართლებრივ სისტემაზე გულისხმობს ამ ქვეყნის მატერიალურ სამართალს და არა მის საპროცესო და კოლიზიურ ნორმებს. ამდენად, სასამართლოს მიერ მხარეთა შებოჭვა საპროცესო ნორმების გამოყენებაზე შეთანხმების არსებობით, მცდარია და არ გამომდინარეობს საარბიტრაჟო შეთანხმებიდან;

უსაფუძვლოა სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა იმასთან დაკავშირებით, რომ „საზღვაო სივრცის შესახებ“ საქართველოს კანონის 26-ე მუხლის მე-4 პუნქტით გათვალისწინებული წესი შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას მხოლოდ საქართველოს სასამართლოებში არსებითად განსახილველ დავებზე. აღნიშნული ნორმა გაგებულ უნდა იქნეს ზოგადად, როგორც საქართველოს სასამართლოს მიერ საქართველოს ტერიტორიულ წყლებში უცხო ქვეყნის დროშით მცურავი გემის მიმართ სამოქალაქო სარჩელის უზრუნველყოფის ზომების განხორციელების შესაძლებლობა. ნორმა არ შეიცავს სხვა რაიმე დათქმას არსებითი დავის იურისდიქციასთან დაკავშირებით. ამასთან, ასეთი ინტერპრეტაციის შესაძლებლობა არც ნორმის შინაარსიდან არ გამომდინარეობს. მოცემული მსჯელობა განმტკიცებულია საერთაშორისო სამართლის იმ ნორმით, რომელიც ოფიციალურად აღიარებულია საქართველოს მიერ და შესაბამისად, წარმოადგენს მისი სამართლებრივი სისტემის შემადგენელ ნაწილს. ამ შემთხვევაში, საუბარია „საზღვაო სამართლის შესახებ“ გაეროს 1982 წლის კონვენციის 28-ე მუხლზე;

„საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ კანონის მე-20 მუხლი აფართოვებს საქართველოს სასამართლოების იურისდიქციას იმ შემთხვევებამდე, როდესაც საქართველოს სასამართლოს არ გააჩნია საერთაშორისო კომპეტენცია, ანუ დავა არსებითად არ განიხილება საქართველოში, მაგრამ უზრუნველყოფა საქართველოშია აღსასრულებელი. საჩივრის ავტორის მოსაზრებით, საქართველოში სარჩელის უზრუნველყოფის მიზნებისათვის საქართველოს სასამართლოსათვის არსებითი მნიშვნელობა არ აქვს, დავა უცხო ქვეყნის არბიტრაჟში მიმდინარეობს თუ სასამართლოში. ამ შემთხვევაში, უზრუნველყოფის ზომების შესახებ განცხადების განმხილველი სასამართლო მხოლოდ უნდა შემოიფარგლოს დაინტერესებული მხარის მიერ მითითებული დავის ორგანოს კომპეტენტურობის ფორმალური კონტროლით. კერძოდ, წარდგენილი მტკიცებულებებით უნდა დადასტურდეს, რომ იმავე მხარეებს შორის არსებითი დავა ნამდვილად აღძრულია მხარეთა შეთანხმებით გათვალისწინებულ ან დავის არსებითად განხილვის ქვეყნის კანონმდებლობით დადგენილ ორგანოში;

სასამართლომ ასევე არასწორად განმარტა „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 1-ლი მუხლი და არასწორად ჩათვალა, რომ აღნიშნული კანონის მოქმედების სფეროში არ შედიოდა საქართველოს სასამართლოს მიერ საქართველოს ფარგლებს გარეთ აღძრულ საარბიტრაჟო სარჩელზე უზრუნველყოფის ზომების გამოყენების საკითხი. მოცემული მსჯელობა წარმოადგენს უზუსტობას, რადგან არბიტრაჟში აღძრულ დავაზე სარჩელის უზრუნველყოფის ზომების გამოყენება, ფაქტობრივად წარმოადგენს საარბიტრაჟო წარმოების ნაწილს, რომელზეც ვრცელდება „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონი. მითითებული მსჯელობა ვრცელდება საარბირტრაჟო წარმოებაზე, სარჩელის არსებითი განხილვის ადგილის მიუხედავად. მაგალითად, ასეთი დასკვნა გამომდინარეობს ხსენებული კანონის 23-ე მუხლიდან;

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 8 მაისის განჩინებით კომპანია „ე. ლ-დ“ საჩივარი, როგორც დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლო, გადმოეგზავნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საჩივრის ავტორი საჩივარში ფაქტობრივად იგივე დასაბუთებით, მხოლოდ სამართლებრივ ნორმათა განსხვავებული განმარტებით შემოიფარგლა. გასაჩივრებულ განჩინებაში ნათლად დაფიქსირდა სასამართლოს პოზიცია განსახილველ საკითხთან მიმართებით. სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებებისადმი, როგორც საპროცესო სამართლებრივი ინსტიტუტისადმი, ფორმალური მიდგომა დაუშვებელია. სარჩელის უზრუნველყოფის გამოყენების თაობაზე მოთხოვნების დაკმაყოფილება უნდა გადაწყდეს ინდივიდუალურად –სასამართლომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძველთა შეჯერების შედეგად უნდა იმსჯელოს, გამოიყენოს თუ არა სარჩელის უზრუნველყოფის კონკრეტული ღონისძიება. ამ ღონისძიებების გამოყენება უნდა მოხდეს საპროცესო სამართლის სრული დაცვით. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით განმარტა, რომ განმცხადებელმა ვერ დაასაბუთა მოთხოვნილი უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენების აუცილებლობა და საპროცესო კავშირი მხარეთა შორის დავის განხილვის შეთანხმებულ წესთან, რის გამოც მისი მოთხოვნა სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გატარების თაობაზე არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო. ამდენად, საჩივრის ავტორმა (განმცხადებელმა) ვერ დაასაბუთა ასეთი აუცილებლობა, ხოლო საჩივარში ასახული გარემოებები, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით არ წარმოადგენდა საფუძველს უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენებისათვის.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, საჩივრის საფუძვლების გამოკვლევის შედეგად მიიჩნევს, რომ კომპანია „ე. ლ-ს“ (....) საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ შპს „ე. ლ-ს“ (....) და გემთმფლობელ კომპანია „ფ. შ-გ-ს“ (...) შორის 2013 წლის 28 იანვარს გაფორმდა ჩარტერის (გადაზიდვის) ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მხარეთა შორის დავის წარმოშობის შემთხვევაში დავა ექვემდებარება განხილვას ლონდონის საზღვაო არბიტრების ასოციაციის არბიტრაჟში (LMAA), ინგლისის სამართლის მიხედვით. სააპელაციო პალატამ ასევე დაადგინა, რომ შპს „ე. ლ-ს“ (....) საარბიტრაჟო სარჩელი წარმოებაში მიიღო დავის განმხილველმა არბიტრაჟმა. დადგენილია ისიც, რომ მოწინააღმდეგე მხარეს გაეგზავნა საარბიტრაჟო სარჩელის ასლი.

გასაჩივრებული განჩინებით სააპელაციო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა შპს „ე. ლ-ს“ (....) განცხადება საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ, ვინაიდან მიიჩნია, რომ განმცხადებელმა ვერ დაასაბუთა უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების აუცილებლობა და საპროცესო კავშირი მხარეთა შორის დავის განხილვის შეთანხმებულ წესთან, კერძოდ, სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მხარეთა შეთანხმება, მათ შორის წარმოშობილი დავის ინგლისის სამართლის მიხედვით განხილვის თაობაზე, გამორიცხავდა სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობის მიხედვით უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობას.

საკასაციო სასამართლო არ იაზიარებს სააპელაციო პალატის ზემოაღნიშნულ მოსაზრებას და მიუთითებს „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის 73¹ მუხლზე, რომლის მიხედვით, საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობა და აღსრულება ხდება „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით. მართალია, მოცემულ შემთხვევაში, საქმე ეხება არა საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობასა და აღსრულებას, არამედ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფას, მაგრამ ამ საკითხის მოსაწესრიგებლადაც ეს კანონი უნდა იქნეს გამოყენებული, ვინაიდან სწორედ იგი ადგენს საქართველოში არბიტრაჟის შექმნის, საარბიტრაჟო წარმოების, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების, აგერთვე საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების წესებს.

„არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 23-ე მუხლის თანახმად, მხარეს შეუძლია საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენების მოთხოვნით მიმართოს სასამართლოს. საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის საკითხებში, მიუხედავად საარბიტრაჟო განხილვის ადგილისა, სასამართლოს აქვს იგივე უფლებამოსილებანი, რაც სამართალწარმოებაში სარჩელის უზრუნველყოფის საკითხებთან დაკავშირებით. სასამართლოს მიერ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის XXIII თავით დადგენილი წესები, გარდა 192-ე მუხლისა და 198-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ვ“ და „ი“ ქვეპუნქტებისა, საერთაშორისო საარბიტრაჟო წარმოების თავისებურებათა გათვალისწინებით.

ზემოაღნიშნულ ნორმათა შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის საკითხში უფლებამოსილი სასამართლოს (თბილისისა და ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს) მიერ „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 23-ე მუხლის დებულებები გამოიყენება არა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა საარბიტრაჟო განხილვის ადგილი არის საქართველოს ტერიტორიაზე, არამედ იმ შემთხვევაშიც, როცა საარბიტრაჟო განხილვა საქართველოს ფარგლებს გარეთ მიმდინარეობს. ამასთან, ორივე შემთხვევაში, საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით სასამართლო უფლებამოსილია გამოიყენოს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის XXIII თავით დადგენილი წესები, მიუხედავად იმისა, თუ რომელი ქვეყნის სამართალი ან სამართლებრივი სისტემა აირჩიეს მხარეებმა მათ შორის წარმოშობილი დავის მოსაწესრიგებლად. აღნიშნული მსჯელობა ეფუძნება „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 36-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შინაარსს, რომლის მიხედვით, მხარეთა ნებისმიერი მითითება რომელიმე ქვეყნის კანონმდებლობაზე ან სამართლებრივ სისტემაზე, გულისხმობს ამ ქვეყნის მატერიალურ სამართალს და არა მის საპროცესო და კოლიზიურ ნორმებს. მითითებული ნორმის ანალიზი ცხადყოფს, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმების მხარეთა მიერ არჩეული სამართლის ნორმები დავის შინაარსობრივი ნაწილის მომწესრიგებელი მატერიალური სამართლის ნორმებია. მოცემულ შემთხვევაში, მხარეთა შეთანხმება ინგლისის სამართალზე, გულისხმობს პირდაპირ მითითებას ამ ქვეყნის მატერიალურ სამართალზე და არა მის საპროცესო ნორმებზე, შესაბამისად, „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 23-ე მუხლის გამოყენების დაბრკოლებას არ წარმოადგენს მხარეთა მიერ დავის გადასაწყვეტად არჩეული ინგლისის სამართალი.

საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით, მართალია, გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესები სარჩელის უზრუნვეყოფის შესახებ, მაგრამ, ამ წესების გამოყენებისას სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს საერთაშორისო საარბიტრაჟო წარმოების თავისებურებები.

საერთაშორისო არბიტრაჟის, როგორც სამართლებრივი ინსტიტუტის მარეგულირებელი ნორმები თავმოყრილია უპირატესად საერთაშორისო ხელშეკრულებებში, კანონებში და საარბიტრაჟო რეგლამენტებში. საერთაშორისო ხელშეკრულებებიდან, უპირველესად, აღსანიშნავია 1958 წლის ნიუ-იორკის კონვენცია, რომელიც საერთაშორისო კომერციული არბიტრაჟის ქვაკუთხედია. ეს კონვენცია საქართველოში ძალაშია საქართველოს პარლამენტის 1994 წლის 3 თებერვლის დადგენილებით. მითითებული კონვენცია არ შეიცავს სასამართლოს მიერ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით შიდა სამართლის გამოყენების ამკრძალავ ნორმებს. უფერო მეტიც, კონვენცია პირდაპირ მიუთითებს ეროვნულ სამართალზე, როცა საკითხი ეხება უცხოური და არაადგილობრივი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების პროცედურას (მუხლი 3). არსებობს არბიტრაჟთან დაკავშირებული სხვა საერთაშორისო ხელშეკრულებები, მაგალითად, საერთაშორისო სავაჭრო არბიტრაჟის შესახებ 1961 წლის ევროპული კონვენცია, ვაშინგტონის 1965 წლის კონვენცია, მოსკოვის 1972 წლის და კიევის 1992 წლის კონვენციები, რომლებთანაც საქრთველო არ არის მიერთებული და, შესაბამისად, ამ კონვენციებს საქართველოსათვის სავალდებულო ძალა არ გააჩნიათ.

საერთაშორისო არბიტრაჟის ნორმატიულ საფუძვლებზე საუბრისას გვერდს ვერ ავუვლით UNCITRAL-ის 1985 წლის (2006 წელს მიღებული ცვილებების გათვალისწინებით) მოდელურ კანონს საერთაშორისო კომერციული არბიტრაჟის შესახებ, რომელიც საერთაშოსრისო არბიტრაჟის მარეგულირებელი ნორმების უნიფიცირებულ კანონს წარმოადგენს. ეს კანონი მიღებულ იქნა გაეროს საერთაშორისო სავაჭრო სამართლის კომისიის მიერ, რომელთან დაკავშირებით გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ მიიღო რეზოლუცია, რომელშიც აღნიშნულია, რომ „ყველა სახელმწიფომ დადგენილი წესით მხედველობაში უნდა მიიღოს მოდელური კანონი, ვინაიდან სასურველია კანონის ერთგვაროვნება არბიტრაჟის პროცედურებთან და საერთაშორისო კერძო არბიტრაჟის პრაქტიკის კონკრეტულ მოთხოვნებთან მიმართებაში“. აღსანიშნავია, რომ საერთაშორისო არბიტრაჟის მარეგულირებელი კანონმდებლობის უნიფიცირების ფორმად სპეციალურად შეირჩა მოდელური კანონი და არა კონვენცია, ვინაიდან მოდელური კანონი, კონვენციისგან განსხვავებით, იძლევა საშუალებას მოხდეს, ერთი მხრივ, არბიტრაჟის მარეგულირებელი კანონმდებლობის უნიფიცირება მსოფლიო დონეზე, მეორე მხრივ კი, თითოეული სახელმწიფო ინარჩუნებს კანონში მისი სამართლებრივი სისტემისათვის დამახასიათებელი თავისებურებების გათვალისწინების შესაძლებლობას. ზემოხსენებული მოდელური კანონი იმპლემენტირებულ იქნა სამოცდაათზე მეტ ქვეყანასა და შტატში. ქვეყნების ნაწილმა მოახდინა ამ კანონის პირდაპირი რეცეფცია, მასში ცვილებების შეტანის გარეშე. სხვა ქვეყნებმა მიიღეს მოდელური კანონით შთაგონებული თანამედროვე კანონები არბიტრაჟის შესახებ. საქართველოს კანონი „არბიტრაჟის შესახებ“ მოდელური კანონის საფუძველზე მიღებული კანონია, რომელშიც ასახულია მოდელური კანონის ძირითადი დებულებები, მათ შორის, წესები საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ.

როგორც ზემოთ აღინიშნა, საერთაშორისო არბიტრაჟის მარეგულირებელი ნორმები მოცემულია ასევე საარბიტრაჟო რეგლამენტებში, ამიტომ საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენებისას გასათვალისწინებელია ასევე ამ რეგლამენტებით დადგენილი თავისებურებები, რომლებზედაც, როგორც წესი, მხარეებმა უნდა მიუთითონ, ხოლო, ასეთი მითითების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლო ხელმძღვანელობს ეროვნული სამართლით. მოცემულ შემთხვევაში, არც საარბიტრაჟო მოსარჩელე და არც მისი მოწინააღმდეგე მხარე არ უთითებენ ლონდონის საზღვაო არბიტრების ასოციაციის არბიტრაჟის რეგლამენტით დადგენილ რაიმე თავისებურებაზე (ასეთი რეგლამენტი არც საქმეშია წარმოდგენილი), ამიტომ დაუსაბუთებელია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესების გამოუყენებლობის თაობაზე.

გარდა ამისა, მართალია, სააპელაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ არ არსებობს საარბიტრაჟო სარჩელის უზრუნველყოფის აუცილებლობა, თუმცა გასაჩივრებული განჩინება ამ თვალსაზრისით არ შეიცავს რაიმე დასაბუთებას, ამიტომ საკასაციო სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას შეამოწმოს ამ ნაწილში განჩინების კანონიერება.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ: ა) საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა; ბ) არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა.

ამავე კოდექსის 394-ე მუხლის ,,ე¹“ ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების აბსოლუტური საფუძველი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 197¹ მუხლის მე-4 ნაწილით, ამავე კოდექსის 419-420-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. კომპანია „ე. ლ-ს“ (....) საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 24 აპრილის და 8 მაისის განჩინებები და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე პ. ქათამაძე

მოსამართლეები: თ. თოდრია

ბ. ალავიძე