№ას-1283-1210-2012 30 ოქტომბერი, 2013 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

პაატა ქათამაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ვასილ როინიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორები – პ. რ-ა, გ. გ-ი, ი. კ-ა, თ. ნ-ი, ტ. ჩ-ა

მოწინააღმდეგე მხარე – ააიპ თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 7 ივნისის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – სახელფასო დავალიანების ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2012 წლის 17 იანვარს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას სარჩელით მიმართეს პ. რ-ამ, გ. გ-მა, ი. კ-ამ, თ. ნ-მა და ტ. ჩ-ამ მოპასუხე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მიმართ და მოითხოვეს:

1. მოპასუხისათვის მათ სასარგებლოდ 2010 წლის სექტემბრის თვის, აგრეთვე, 2011 წლის 17 მაისიდან ამავე თვის ბოლომდე დროის მონაკვეთისა და 2011 წლის ივლისის თვის სახელფასო დავალიანებების ანაზღაურება, მთლიანობაში 21763 ლარის ოდენობით (მათ შორის: პ. რ-ის 4903 ლარი; გ. გ-ის 4603 ლარი; ი. კ-ის 2451 ლარი; თ. ნ-ის 6129 ლარი; ტ. ჩ-ის 3677 ლარი).

2. მოპასუხისათვის სახელფასო დავალიანების ანაზღაურების დაყოვნების გამო, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 0.07%-ის დაკისრება.

სარჩელის თანახმად, პ. რ-ა, გ. გ-ი, ი. კ-ა, თ. ნ-ი და ტ. ჩ-ა 2010 წლის 1 სექტემბრიდან მოპასუხესთან იმყოფებოდნენ შრომით ურთიერთობაში. თითოეულ მათგანთან გაფორმებული იყო წერილობითი ხელშეკრულება, 10 თვის ვადით. 2010 წლის სექტემბრის ბოლოს მოპასუხემ მოსარჩელეებს განუცხადა, რომ 1 ოქტომბრიდან აპირებდა მათთან ახალი შრომითი ხელშეკრულებების დადებას, იმავე პირობებით (ე.ი. კვლავ 10 თვით, 2011 წლის ივლისის ბოლომდე). სექტემბრის თვეში დადებული ხელშეკრულებები დარჩა მოპასუხესთან. აღნიშნული თვის ანაზღაურება უნივერსიტეტს მოსარჩელეებისათვის არ გადაუცია, მათ განუმარტავდნენ, რომ დავალიანებას მოგვიანებით და ეტაპობრივად მისცემდნენ, თუმცა დანაპირები არ შეასრულეს. შედეგად, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს მოსარჩელეების მიმართ აკისრია 2010 წლის სექტემბრის თვის სახელფასო დავალიანების გაცემის ვალდებულება.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, მოსარჩელეებმა განმარტეს, რომ 2011 წლის 17 მაისს მოპასუხემ შეთანხმების პირობების საწინააღმდეგოდ შეწყვიტა მათთან ხელშეკრულებები. ამ შემთხვევაში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი დაეყრდნო შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტს.

მოსარჩელეთა მოსაზრებით, მოპასუხემ დაუსაბუთებლად დაარღვია ხსენებული შრომითი ხელშეკრულებები, რის გამოც ამ უკანასკნელს მათ სასარგებლოდ უნდა დაკისრებოდა მოთხოვნილი ოდენობით თანხების ანაზღაურება.

ააიპ თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტმა სარჩელი არ ცნო და შესაგებელში განმარტა შემდეგი:

2010 წლის სექტემბრის თვეში მოსარჩელეები უნივერსიტეტთან არ იმყოფებოდნენ შრომით ურთიერთობაში, მათთან შრომითი ხელშეკრულება არ გაფორმებულა და არც რაიმე სახის დოკუმენტი გაცემულა, რაც დაასტურებდა დამსაქმებლის ნებას მოსარჩელეების სამუშაოზე მიღების თაობაზე. აქედან გამომდინარე, მოპასუხე არ იყო ვალდებული, მოსარჩელეებისათვის აენაზღაურებინა აღნიშნული თვის ხელფასი.

რაც შეეხებოდა 2011 წლის 17 მაისიდან 2011 წლის 1 ივნისამდე შრომის ანაზღაურების გაცემის საკითხს, მოსარჩელეებთან შრომითი ურთიერთობა დასახელებულ თარიღში შეწყდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ადმინისტრაციის ინიციატივით (შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის შესაბამისად) და მოპასუხეებს დაერიცხათ 1 თვის შრომის ანაზღაურება. ისინი 2011 წლის 17 მაისიდან აღარ ასრულებდნენ მათზე დაკისრებულ ვალდებულებებს, უნივერსიტეტთან აღარ იმყოფებოდნენ შრომით ურთიერთობაში, შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის გამო. ამდენად, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს არ გააჩნდა მოსარჩელეებისათვის შრომითი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ხელფასის გადახდის ვალდებულება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 29 მარტის გადაწყვეტილებით პ. რ-ას, გ. გ-ის, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

საქალაქო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2010 წლის 1 ოქტომბერს ერთი მხრივ, მოსარჩელეებს: პ. რ-ას, გ. გ-ს, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას, ხოლო მეორე მხრივ, ა(ა)იპ სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს შორის გაფორმდა შრომითი ხელშეკრულება 10 თვის ვადით.

მოსარჩელეებმა: პ. რ-ამ, გ. გ-მა, ი. კ-ამ, თ. ნ-მა და ტ. ჩ-ამ სარჩელში განმარტეს, რომ 2010 წლის 1 სექტემბრიდან ისინი შრომით ურთიერთობაში იმყოფებოდნენ მოპასუხე ა(ა)იპ სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტთან, მაგრამ აღნიშნული ხელშეკრულება მოპასუხეს მათთვის არ გადაუცია და 2010 წლის 1 ოქტომბერს გაფორმდა მეორე ხელშეკრულება იმავე პერიოდით, 10 თვით, 2011 წლის ივლისის ბოლომდე. მოსარჩელეებს სექტემბრის თვის ანაზღაურება არ მიუღიათ, 2011 წლის 17 მაისს კი მათ შეუწყვიტეს შრომითი ხელშეკრულება, შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის ,,დ” ქვეპუნქტის საფუძვლით.

საქალაქო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 და 102-ე მუხლებზე, რომელთა თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონ განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა დადასტურდეს ეს ფაქტები. სასამართლოს განმარტებით, ამდენად, სამოქალაქო პროცესში სასამართლო შებოჭილია არამარტო მხარეთა სასარჩელო მოთხოვნებისა თუ შესაგებლის ფარგლებით, არამედ მხარეთა მითითებებით, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა დადასტურდეს ეს ფაქტები. თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებები, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამ გარემოებების დამტკიცება შეიძლება თვით მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებით და ექსპერტთა დასკვნებით. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით.

საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეებმა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 და 102-ე მუხლების საფუძველზე ვერ დაადასტურეს მათ მიერ სადავოდ გამხდარი ფაქტობრივი გარემოებები.

დავის გადაწყვეტისას სასამართლომ იხელმძღვანელა შრომის კოდექსის 1-ლი მუხლის 1-ლი ნაწილით, მე-2 მუხლის 1-ლი ნაწილით, მე-6 მუხლის 1-ლი ნაწილით, 37-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტით.

საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლად მითითებულ შრომითი ხელშეკრულების მოშლას განსხვავებულად არ აწესრიგებდა რომელიმე სპეციალური კანონი ან რომელიმე საერთაშორისო ხელშეკრულება. ზემოხსნებული მუხლებით დადგენილი უფლებები წარმოადგენდა დამსაქმებლის დისკრეციას და იგი მათ გამოყენებაში შეზღუდული არ იყო, შრომის კოდექსი არ ადგენდა მისი გამოყენების შეზღუდვას რაიმე საბაბით. ამდენად, დამსაქმებელი უფლებამოსილი იყო, ნებისმიერ დროს, მარტოოდენ მისი სურვილის საფუძველზე, ცალმხრივად შეეწყვიტა შრომითი ხელშეკრულება მოშლის საფუძვლისა და დასაბუთებულობის გარეშეც.

ამავდროულად, სასამართლომ განმარტა, რომ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტისათვის აუცილებელია მასში მითითებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, თუმცა კანონმდებელი სხვა დამატებით პირობებს არ ითვალისწინებს, დამსაქმებლის მიერ ხელშეკრულების მოშლა შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის დამოუკიდებელი საფუძველია და იგი არ გულისხმობს ხელშეკრულების შეწყვეტის ვალდებულებას დარღვევის გამო, ხელშეკრულების შეწყვეტისათვის საკმარისია ერთ-ერთი მხარის ინიციატივა ხელშეკრულების მოშლის შესახებ. სასამართლომ დამატებით მიუთითა იმ გარემოებაზე, რომ მოპასუხე შრომის ხელშეკრულების შეწყვეტის მიზეზად ასახელებდა წაგებულ თამაშებს.

შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, შრომითი ხელშეკრულების დამსაქმებლის ინიციატივით მოშლის შემთხვევაში დასაქმებულს მიეცემა არანაკლებ ერთი თვის შრომის ანაზღაურება, რაც გაიცა მოპასუხის მიერ. მოსარჩელეებმა ვერ წარადგინეს იმის დამადასტურებელი მტკიცებულებები, რომ 2010 წლის სექტემბრის თვეში არსებობდა ხელშეკრულება მოსარჩელეებსა და მოპასუხეს შორის, ასევე ხელშეკრულება არსებობდა 2011 წლის 17 მაისიდან მაისის ბოლომდე და ივლისის თვეში, რა პერიოდის სახელფასო დავალიანების ანაზღაურებასაც ისინი მოითხოვდნენ.

სამოქალაქო კოდექსის 316-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, ვალდებულების ძალით კრედიტორი უფლებამოსილია მოსთხოვოს მოვალეს რაიმე მოქმედების შესრულება. შესრულება შეიძლება გამოიხატოს მოქმედებისაგან თავის შეკავებაშიც. ამავე კოდექსის 317-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის შესაბამისად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან.

საქალაქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ შრომითი ურთიერთობა მხარეებს შორის არსებობდა 2010 წლის 1 ოქტომბრიდან 2011 წლის 17 მაისამდე. 2011 წლის 17 მაისს მოიშალა შრომითი ხელშეკრულება დამსაქმებლის ინიციატივით და მოსარჩელეებს მიეცათ ერთი თვის შრომის ანაზღაურება კომპენსაციის სახით.

ზემოაღნიშნული მტკიცებულებების ურთიერთშეჯერების, მათი ანალიზისა და შეფასების, მითითებული სამართლებრივი ნორმების განმარტების შედეგად, საქალაქო სასამართლომ დაასკვნა, რომ პ. რ-ას, გ. გ-ის, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას სარჩელის მოთხოვნა სახელფასო დავალიანების ანაზღაურების შესახებ არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა, რომლებმაც მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 7 ივნისის განჩინებით პ. რ-ას, გ. გ-ის, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, მოსარჩელეების მოთხოვნას წარმოადგენდა 2011 წლის 17 მაისიდან მაისის ბოლომდე, ასევე 2011 წლის ივლისის თვისა და 2010 წლის სექტემბრის თვის სახელფასო დავალიანების ანაზღაურება. მოსარჩელეები 2010 წლის სექტემბრის თვის სახელფასო დავალიანების ანაზღაურების საფუძვლად უთითებდნენ მათსა და მოპასუხე ა(ა)იპ სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს შორის გაფორმებულ 2010 წლის 1 სექტემბრის შრომით ხელშეკრულებაზე, ხოლო 2011 წლის 17 მაისიდან მაისის ბოლომდე, ასევე, 2011 წლის ივლისის თვის სახელფასო დავალიანების ანაზღაურების საფუძვლად – 2010 წლის 1 ოქტომბრის ხელშეკრულებაზე, რომელიც გაფორმდა მათსა და მოპასუხე უნივერსიტეტს შორის 10 თვის ვადით და რომლის მოშლაც მოპასუხე უნივერსიტეტმა არამართლზომიერად განახორციელა.

სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტების (მოსარჩელეების) მოსაზრება მათსა და ა(ა)იპ სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს შორის 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულების არსებობის (დადებულად მიჩნევის) შესახებ, შემდეგი გარემოებების გამო:

სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან. შრომის კოდექსის 6.1. მუხლის თანახმად, შრომითი ხელშეკრულება იდება წერილობითი ან ზეპირი ფორმით, განსაზღვრული, განუსაზღვრელი ან სამუშაოს შესრულების ვადით. ამდენად, იმისათვის, რომ დადებულად იქნეს მიჩნეული (ცნობილი) შრომითი ხელშეკრულება, საჭიროა არსებობდეს წერილობითი ან ზეპირი ფორმით დადებული შრომითი ხელშეკრულება.

მოცემულ შემთხვევაში, აპელანტებმა (მოსარჩელეებმა) მიუთითეს, რომ 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულება დაიდო წერილობითი ფორმით და აღნიშნულის დასადასტურებლად მიუთითეს: ა. ახსნა-განმარტებაზე; ბ. მოწმეთა ჩვენებებზე და გ. საქმეში წარდგენილ სამედიცინო დასკვნებზე.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე და 105-ე მუხლების საფუძველზე სააპელაციო სასამართლომ სადავო გარემოების (2010 წლის 1 სექტემბრის შრომითი ხელშეკრულების სასამართლოს მიერ დადებულად მიჩნევის) დამადასტურებელ უტყუარ მტკიცებულებად ვერ გაიზიარა მოსარჩელეების ახსნა-განმარტება, ვინაიდან, ისინი თავად წარმოადგენდნენ პროცესის მონაწილეებს და უშუალოდ იყვნენ დაინტერესებულნი საქმის შედეგით. ამიტომ, მარტოოდენ მხარის ახსნა-განმარტება სხვა მტკიცებულებების გარეშე, შრომითი ხელშეკრულების დადებულად მიჩნევისათვის ვერ გამოდგებოდა.

რაც შეეხებოდა სასამართლო სხდომაზე დაკითხული მოწმეების – თ. გ-სა და ი. ლ-ას ჩვენებებს, სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ ისინი ვერ ადასტურებდნენ მხარეთა შორის 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულების არსებობის ფაქტს. პირველ რიგში სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება მიაქცია მოწმე თ.გ-ის ჩვენებაზე და აღნიშნა, რომ მისი ჩვენება არ შეიძლებოდა საფუძვლად დადებოდა სადავო გარემოების დადგენას, ვინაიდან იგი წარმოადგენდა პ. რ-ას მეუღლეს, რომელიც პირადად, პირდაპირ ან არაპირდაპირ დაინტერესებული იყო საქმის შედეგით და თავისთავად ეჭვს იწვევდა მის მიუკერძოებლობაში. ამასთან, გასათვალისწინებელი იყო ის გარემოებაც, რომ თ. გ-ე თავისი ჩვენებით გადმოცემდა ფაქტებს მხოლოდ ერთი მოსარჩელის – პ. რ-ას შრომით ხელშეკრულებასთან მიმართებით, ხოლო, დანარჩენი ოთხი მოსარჩელის შრომით ხელშეკრულებაზე არაფერს ამბობდა. გარდა ამისა, მნიშვნელოვანი იყო ის გარემოებაც, რომ მოწმის განმარტებით, მათ ხელთ ჰქონდათ 2010 წლის 1 სექტემბრის შრომითი ხელშეკრულება, რომელიც უკან დაუბრუნეს უნივერსიტეტს, მიუხედავად იმისა, რომ უნივერსიტეტს ხელშეკრულების დაბრუნება არ მოუთხოვია. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, მოსარჩელემ (ამ შემთხვევაში პ. რ-ამ) ვერ შეძლო იმ ხელშეკრულების ასლის წარმოდგენაც კი, რომელზეც ხელი მიუწვდებოდა და რაზეც ამყარებდა ერთ-ერთ მოთხოვნას. მოწმე ი. ლ-ას ჩვენებასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ, მართალია, მოწმე მოსარჩელეებთან ერთად ვარჯიშობდა უნივერსიტეტის გუნდში, მაგრამ იგი სასამართლოს წინაშე მიცემული ჩვენებით ფაქტებს გადმოსცემდა არა მოსარჩელეების, არამედ საკუთარ შრომით ხელშეკრულებასთან დაკავშირებით, რასაც კონკრეტულ შემთხვევაში სასამართლო ასევე ვერ გაიზიარებდა.

სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა სამედიცინო დასკვნებზე, რომლებზე მითითებითაც აპელანტები (მოსარჩელეები) მოითხოვდნენ 2010 წლის 1 სექტემბრის შრომითი ხელშეკრულების არსებობის ფაქტის დადასტურებას. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, საქმეში წარდგენილი სამედიცინო დასკვნები არ წარმოადგენდა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლით გათვალისწინებულ ისეთ მტკიცებულებას, რომლითაც შესაძლოა დადასტურდეს სადავო გარემოება. აღნიშნულთან მიმართებით სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა მოწინააღმდეგე მხარის (მოპასუხის) მოსაზრება იმის შესახებ, რომ მოსარჩელეთა სამედიცინო დასკვნები წარმოადგენდა 2010 წლის 1 ოქტომბრის შრომითი ხელშეკრულების დადებამდე, მისი დადებისათვის აუცილებელ წინაპირობას – თსსუ სპორტული მედიცინის და რეაბილიტაციის კლინიკური ცენტრის მიერ მოსარჩელეებზე განხორციელებულ სამედიცინო შემოწმებას.

ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ ვინაიდან აპელანტები ვერ ადასტურებდნენ მათსა და მოპასუხე ა(ა)იპ თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს შორის 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულების არსებობის ფაქტს, შესაბამისად, არ არსებობდა 2010 წლის სექტემბრის თვის სახელფასო დავალიანების არსებობაზე მსჯელობისა და მისი მოპასუხეებისათვის დაკისრების საფუძველი.

სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, რომ 2010 წლის 1 ოქტომბრის შრომის ხელშეკრულება შეწყდა კანონის დარღვევით. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ სამოქალაქო კანონმდებლობა აგებულია ნების ავტონომიის პრინციპზე. ეს უკანასკნელი გულისხმობს მხარეთა ნების გამოვლენის თავისუფლებას ხელშეკრულების დადებისას. საქართველოს შრომის კოდექსიც განამტკიცებს აღნიშნულ პრინციპს. კოდექსის მე-2 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, შრომითი ურთიერთობა წარმოიშობა მხარეთა თანასწორუფლებიანობის საფუძველზე ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგად მიღწეული შეთანხმებით. ამდენად, ნების ავტონომიის პრინციპი გულისხმობს, როგორც ხელშეკრულების დადების თავისუფლებას, ასევე, ხელშეკრულების შეწყვეტის თავისუფლებასაც.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილი შეიცავს ამომწურავ ჩამონათვალს, რა დროსაც შესაძლებელია შეწყდეს შრომითი ურთიერთობები. აღნიშნული მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, შრომის ხელშეკრულების შეწყვეტის ერთ-ერთ საფუძველს წარმოადგენს შრომის ხელშეკრულების მოშლა. შრომითი ხელშეკრულების მოშლა შესაძლებელია ერთ-ერთი მხარის ინიციატივით, ანუ ხელშეკრულების მოშლა შეუძლია როგორც დასაქმებულს, ასევე – დამსაქმებელს. შესაბამისად, დამსაქმებლის მიერ ხელშეკრულების მოშლა შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის დამოუკიდებელი საფუძველია და იგი არ გულისხმობს ხელშეკრულების შეწყვეტას ვალდებულების დარღვევის ან სხვა საფუძვლის გამო. აღსანიშნავია, რომ შრომის ხელშეკრულების მოშლის შემთხვევაში მხარეებს შორის შრომითი ურთიერთობა წყდება. ამასთან, კანონმდებელი არ ზღუდავს მხარეთა ინიციატივას რაიმე დამატებითი პირობების დაწესებით, ანუ ხელშეკრულების შეწყვეტისათვის საკმარისია ერთ-ერთი მხარის ინიციატივა ხელშეკრულების მოშლის შესახებ, თუმცა მხარეთა უფლებების დაცვის თვალსაზრისით, კანონმდებელი შრომის კოდექსის 38-ე მუხლით შრომითი ურთიერთობის მონაწილეებისთვის ითვალისწინებს გარკვეულ გარანტიებს. აღნიშნული მუხლი ადგენს არა შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლებს, არამედ შრომითი ხელშეკრულების მოშლის პროცედურას – მოშლის წესს და თანაზომიერების პრინციპის დაცვით აწესებს მხარეთა ინტერესების დაცვის მინიმალურ სტანდარტებს. ამასთან, კანონმდებელი არ ზღუდავს მხარეებს შრომის ხელშეკრულების დადებისას განსაზღვრონ მათი ინტერესების დამცავი სხვა პირობები, ანუ მათ ენიჭებათ თავისუფლება ხელშეკრულებით მოაწესრიგონ აღნიშნული საკითხი და დააწესონ გარკვეული შეზღუდვები, მათ შორის, გაითვალისწინონ დასაქმებულისათვის მისაცემი შრომის ანაზღაურების ოდენობაც. შესაბამისად, დამსაქმებლის ინიციატივით შრომის ხელშეკრულების მოშლის დროს დაცული უნდა იქნეს როგორც საქართველოს შრომის კოდექსით დადგენილი, ისე, არსებობის შემთხვევაში, მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული პირობები.

მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით დადგინდა, რომ 2010 წლის 1 ოქტომბერს მოსარჩელეებს პ. რ-ას, გ. გ-ს, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას, ერთი მხრივ, ხოლო მეორე მხრივ, მოპასუხე ა(ა)იპ სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტს შორის გაფორმდა შრომითი ხელშეკრულება 10 თვის ვადით. ასევე დადგინდა, რომ მხარეთა შორის გაფორმებული 2010 წლის 10 ოქტომბრის შრომითი ხელშეკრულება შეწყდა თსსუ-ის რექტორის 2011 წლის 17 მაისის N120/04 ბრძანების შესაბამისად, შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,დ’’ ქვეპუნქტის საფუძველზე. მხარეები სადავოდ არ ხდიდნენ იმ გარემოებას, რომ მოსარჩელეებს მოპასუხე უნივერსიტეტის მიერ შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, აუნაზღაურდათ ერთი თვის შრომის ანაზღაურება. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ვინაიდან შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძველს წარმოადგენდა ხელშეკრულების მოშლა, სასამართლომ სწორად ჩათვალა მოსარჩელეებთან შრომითი ურთიერთობა მოქმედი კანონმდებლობის, კერძოდ, საქართველოს შრომის კოდექსის ნორმების დაცვით შეწყვეტილად.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანეს პ. რ-ამ, გ. გ-მა, ი. კ-ამ, თ. ნ-მა და ტ. ჩ-ამ. კასატორები მოითხოვენ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებას და ახალი გადაწყვეტილებით მათი სარჩელის დაკმაყოფილებას.

საკასაციო საჩივრის თანახმად, სასამართლომ არასწორად განმარტა საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტი და სამოქალაქო კოდექსის 115-ე მუხლი. ამასთან, სასამართლომ არასათანადოდ გამოიკვლია საქმეში არსებული გარემოებები, რის შედეგადაც დაარღვია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლი. მოსარჩელეთა მიერ მითითებული 2010 წლის 1 სექტემბრის შრომითი ურთიერთობის არსებობა დადასტურებულია არა ცალკეული მტკიცებულებით, არამედ მტკიცებულებათა ერთობლიობით. ამ შემთხვევაში საუბარია როგორც მოსარჩელეთა ახსნა-განმარტებებზე, ასევე მოწმეთა ჩვენებებსა და სამედიცინო შემოწმების დასკვნებზე. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ საკალათბურთო გუნდის წევრების სამედიცინო შემოწმება არ ხდებოდა წინასახელშეკრულებო ურთიერთობისას, არამედ ასეთს ადგილი ჰქონდა მხოლოდ უკვე შრომითი ურთიერთობების პირობებში, თუმცა სასამართლოებმა მოცემული კუთხით მოსარჩელეთა მტკიცება დაუსაბუთებლად არ გაიზიარეს;

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ პ. რ-ას, გ. გ-ის, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, ნაწილობრივ უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს, შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილადაა ცნობილი შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2010 წლის 1 ოქტომბერს, მოსარჩელეებსა და მოპასუხე ა(ა)იპ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს შორის დაიდო შრომითი ხელშეკრულება 10 თვის ვადით;

აღნიშნული ხელშეკრულება შეწყდა ა(ა)იპ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორის 2011 წლის 17 მაისის №120/04 ბრძანების შესაბამისად, საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე;

მოსარჩელეებს, საქართველოს შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, მოპასუხემ გადაუხადა ერთი თვის შრომის ანაზღაურება;

მოსარჩელეებსა და მოპასუხეს შორის 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულების დადების ფაქტი არ დასტურდება.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

კასატორთა მოსაზრებით, არასწორია სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ მოსარჩელეებსა და მოპასუხეს შორის 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულება არ დადებულა. აღნიშნული პრეტენზიის დასასაბუთებლად კასატორები მიუთითებენ თავიანთ ახსნა-განმარტებებზე, მოწმეთა ჩვენებებსა და სამედიცინო შემოწმების დასკვნებზე, რაც მათი მოსაზრებით, საკმარისი საფუძველია იმისათვის, რომ სადავო გარემოება დადასტურებულად ჩაითვალოს.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორთა ზემოაღნიშნულ მოსაზრებას და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ მართებულად იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლით, რომლის თანახმად, სასამართლოსათვის არავითარ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარასებობის შესახებ. მოსაზრებები, რომლებიც საფუძვლად უდევს სასამართლოს შინაგან რწმენას, უნდა აისახოს გადაწყვეტილებაში. მტკიცებულებათა შეფასებას სასამართლო ახდენს ორი თვალსაზრისით: მათი სარწმუნოობისა თუ არასარწმუნოობის თვალსაზრისით და, ასევე იმის მიხედვით, თუ საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე რომელ ფაქტს ადასტურებს ესა თუ ის მტკიცებულება. სასამართლოს მიერ მტკიცებულებების შეფასება გულისხმობს მტკიცებულებათა როგორც ინდივიდუალურად, ასევე ერთობლიობაში შეფასებას, ამასთან, სასამართლო ვალდებულია, საქმეში არსებული მტკიცებულებები შეაფასოს მათი შინაარსის და იურიდიული დამაჯერებლობის კუთხით. აღნიშნული გულისხმობს ყველა იმ ობიექტური თუ სუბიექტური კრიტერიუმების განხილვას და გამორიცხვას, რამაც შეიძლება გავლენა მოახდინოს მტკიცებულების სისწორეზე.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ, მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლომ ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად განიხილა სადავო გარემოებასთან დაკავშირებით მოსარჩელეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები, სწორი შეფასება მისცა მათ და მართებულად დაადგინა, რომ მოსარჩელეებსა და მოპასუხეს შორის 2010 წლის 1 სექტემბერს შრომითი ხელშეკრულება არ დადებულა. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ზემოხსენებული ფაქტობრივი გარემოების მიმართ კასატორებს დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) არ წარმოუდგენიათ, კერძოდ, საკასაციო საჩივარი იმეორებს მოსარჩელეთა მიერ სარჩელში და სააპელაციო საჩივარში მითითებულ არგუმენტებს, მაგრამ არ შეიცავს საკმარის დასაბუთებას იმის თაობაზე, თუ რატომ არის დაუსაბუთებელი სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა მოსარჩელეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების შეფასებისას და რატომაა არასწორი ამ შეფასების საფუძველზე გაკეთებული დასკვნა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, დაუსაბუთებელია და დაკმაყოფილებას არ ექვემდებარება საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა გასაჩივრებული განჩინების იმ ნაწილში გაუქმების თაობაზე, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა სააპელაციო საჩივარი და უცვლელად დარჩა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება 2010 წლის სექტემბრის თვის ხელფასის ანაზღაურებაზე უარის თქმის შესახებ.

საკასაციო საჩივრის პრეტენზია ეფუძნება ასევე იმ გარემოებას, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტი, კერძოდ, არასწორია სასამართლოს განმარტება, რომ ზემოხსენებული ნორმა უფლებას ანიჭებდა მოპასუხეს, მოსარჩელეებთან შრომითი ხელშეკრულება მოეშალა კონკრეტული საფუძვლის მითითების გარეშე.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორთა ზემოაღნიშნულ პრეტენზიას და, შესაბამისად, ვერ დაეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას იმის შესახებ, რომ შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტი დამსაქმებელს ანიჭებს შეუზღუდავ უფლებას, ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე მოშალოს შრომითი ხელშეკრულება დასაქმებულთან. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ზემოაღნიშნული ნორმით მხარეთათვის მინიჭებული ხელშეკრულების მოშლის უფლება არ არის შეუზღუდავი. ხსენებული ნორმა არ შეიძლება განმარტებულ იქნეს როგორც დამქირავებლის ცალმხრივი უფლება, ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე სამუშაოდან გაათავისუფლოს დასაქმებული. მითითებული ნორმის ასეთი განმარტება წაახალისებდა დამქირავებლის თვითნებობას, ხოლო, სასამართლოსათვის მიმართვის უფლებას აზრს დაუკარგავდა. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს სამოქალაქო კოდექსის 115-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, სამოქალაქო უფლება უნდა განხორციელდეს მართლზომიერად. სასამართლოს უპირველესი ფუნქციაც სამოქალაქო უფლების მართლზომიერად განხორციელების უზრუნველყოფაა. ნებისმიერი დავის განხილვისას, როგორც წესი, სასამართლო ამოწმებს უფლების გამოყენების მართლზომიერების საკითხს, რის საფუძველზეც აფასებს მხარეთა მიერ სასამართლოს წინაშე დაყენებულ მოთხოვნათა მართებულობას. უფლების გამოყენების მართლზომიერების შესაფასებლად კი აუცილებელია მისი გამოყენების განმაპირობებელი გარემოებების მართლზომიერების საკითხის შესწავლა. სამუშაოდან გათავისუფლების თაობაზე შრომითი დავის განხილვისას, სასამართლომ უნდა შეამოწმოს, თუ რამდენად მართლზომიერად მოქმედებდა დამსაქმებელი დასაქმებულის სამუშაოდან გათავისუფლებისას. აღნიშნული საკითხის გამორკვევა კი შესაძლებელია მხოლოდ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე ადმინისტრაციის ბრძანებაში მითითებული დასაქმებულის გათავისუფლების საფუძვლის კვლევის შედეგად. ამ ამოცანის შესრულებას სასამართლო ვერ შეძლებს, თუ დამსაქმებლის მიერ დასაქმებულის გათავისუფლების საფუძველი მითითებული არ იქნება. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს ასევე იმ გარემოებას, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მითითებული ნორმით არ არის მოწესრიგებული შრომითი ხელშეკრულების მოშლის ინსტიტუტი, ხელშეკრულების მოშლის წესი და პირობები. ეს ნორმა წარმოადგენს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლების ჩამონათვალს და არა შრომითი ხელშეკრულების მოშლის მარეგულირებელ ნორმას. აქედან გამომდინარე, გაზიარებული ვერ იქნება სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება, რომ დამსაქმებლის ინიციატივით ხელშეკრულების მოშლა შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის დამოუკიდებელი საფუძველია და, შესაბამისად, დამსაქმებელი არაა ვალდებული დასაქმებულის სამუშაოდან დათხოვნის კონკრეტული მიზეზი მიუთითოს.

განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ მოსარჩელეთა სამუშაოდან განთავისუფლება მოხდა შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, განთავისუფლების კონკრეტული საფუძვლის მითითების გარეშე. აქედან გამომდინარე, დაუსაბუთებელია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა მოსარჩელეებთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის მართლზომიერად მიჩნევის თაობაზე.

საქართველოს შრომის კოდექსის 32-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, თუ შრომითი ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული, დამსაქმებლის ბრალით გამოწვეული იძულებითი მოცდენის დროს დასაქმებულს შრომის ანაზღაურება მიეცემა სრული ოდენობით. ამავე კოდექსის 31-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, დამსაქმებელი ვალდებულია ნებისმიერი ანაზღაურების თუ ანგარიშსწორების დაყოვნების ყოველი დღისათვის გადაუხადოს დასაქმებულს დაყოვნებული თანხის 0.07 პროცენტი.

მოცემულ შემთხვევაში, როგორც აღინიშნა, კასატორების სამუშაოდან გათავისუფლება მოხდა არამართლზომიერად (დამსაქმებლის ბრალით), შესაბამისად, მათ აქვთ უფლება მოითხოვონ შრომის ანაზღაურება, რაც ვერ მიიღეს იძულებითი მოცდენის დროს, ასევე, დაყოვნებული თანხის შესაბამისი პროცენტი.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. სსკ-ის 394-ე მუხლის „ე¹“ ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ არსებობს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების ზემოხსენებული საფუძველი, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდგენია მოსარჩელეთა შრომის ანაზღაურების ოდენობა სადავო პერიოდში.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ მოცემულ საქმეზე გადაწყვეტილების მიღებისას უნდა გადაწყვიტოს სასამართლო ხარჯების მხარეთა შორის განაწილების საკითხი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. პ. რ-ას, გ. გ-ის, ი. კ-ას, თ. ნ-სა და ტ. ჩ-ას საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 7 ივნისის განჩინება იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა სააპელაციო საჩივარი და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება 2011 წლის 17 მაისიდან ამავე თვის ბოლომდე და 2011 წლის ივლისის თვის სახელფასო დავალიანებისა და დაყოვნებული თანხის 0.07 პროცენტის ანაზღაურებაზე უარის თქმის თაობაზე და საქმე ამ ნაწილში ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. დანარჩენ ნაწილში გასაჩივრებული განჩინება დარჩეს უცვლელად;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე პ. ქათამაძე

მოსამართლეები: ვ. როინიშვილი

ბ. ალავიძე