№ას-749-710-2013 7 ოქტომბერი, 2013 წელი
თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
პაატა ქათამაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)
ვასილ როინიშვილი, ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე
საკასაციო საჩივრის ავტორი – ვ. ჩ-ა
მოწინააღმდეგე მხარეები – სს „ს. რ-ა“
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 5 ივნისის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება
დავის საგანი – მორალური ზიანის ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :
2012 წლის 25 სექტემბერს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას სარჩელით მიმართა ვ. ჩ-ამ მოპასუხე სს „ს. რ-ის“ მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა რკინგზის კუთვნილი მატარებლით მგზავრობისას გაჩენილი ხანძრის გამო მიყენებული მორალური ზიანის ანაზღაურება 100000 ლარის ოდენობით.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ვ. ჩ-ას სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ვ. ჩ-ამ, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 5 ივნისის განჩინებით ვ. ჩ-ას სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
1990 წლის 4 ნოემბერს, მოსარჩელე მგზავრობდა მოსკოვი-ბათუმის მატარებლით, სადაც გაჩნდა ხანძარი. შედეგად, დაიწვა მისი ხელბარგი, რის გამოც 1991 წლის 26 ივნისს მან ბათუმის საქალაქო სასამართლოში შეიტანა სარჩელი ს. რ-ის მიმართ. ქ.ბათუმის სასამართლოს 1993 წლის 11 მარტის გადაწყვეტილებით მოპასუხეს დაეკისრა 726000 მანეთის გადახდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება ს. რ-ამ აჭარის უმაღლეს სასამართლოში გაასაჩივრა.
ბათუმის საქალქო სასამართლოს 2002 წლის 3 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით ვ. ჩ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდა, მოპასუხე ს. რ-ას და „ს. ა-ს“ ჩ-ას სასარგებლოდ გადასახდელად დაეკისრა 11017 აშშ დოლარის გადახდა. ხსენებული გადაწყვეტილება საბოლოოდ ძალაში დარჩა 2007 წლის 10 მაისის განჩინებით.
2007 წლის ბოლოს, მოსარჩელე ჩ-ამ მიიღო მატერიალური ზარალი 11017 აშშ დოლარი.
სააპელაციო სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია ვ. ჩ-ას მოთხოვნა მოპასუხისათვის მორალური ზიანის დაკისრების თაობაზე. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელე მორალური ზიანის ანაზღაურების ერთ-ერთ საფუძვლად მიუთითებდა მოპასუხის მიერ მისი პატივისა და ღირსების შელახვაზე, კერძოდ, სასამართლო დავის ხანგრძლივად მიმდინარეობის, გაუთავებელი საჩივრების წერისა და სახელის გამტეხი ინფორმაციის გავრცელების გამო, მას შეარქვეს „ინტრიგანი“, რითაც შეილახა მისი პატივი და ღირსება.
სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, სასამართლო გზით პირის პატივისა და ღირსების შესაბამისი დაცვის განსახორციელებლად სახეზე უნდა იყოს შემდეგი გარემოებები: 1. პირის პატივისა და ღირსების შელახვა; 2. პატივისა და ღირსების შემლახველი ცნობების გავრცელება; 3. გავრცელებული ცნობების სინამდვილესთან შეუსაბამობა. ამ უფლებათა შელახვაში მოიაზრება პირის შესახებ ისეთი ცნობების გავრცელება, რომლებიც ადასტურებენ მის მიერ კანონის ან მორალის ნორმების დარღვევას, უღირსი საქციელის ჩადენას. გავრცელება გულისხმობს ასეთი ცნობების გამოქვეყნებას პრესისა და მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებებით, სიტყვიერად თუ წრილობით მიწოდებას დაწესებულებისა და ორგანიზაციებისთვის, ერთი, რამდენიმე ან მრავალი პირისათვის.
სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლით, 102-ე მუხლის პირველი და მესამე ნაწილებით და, იმის გათვალისწინებით, რომ აპელანტმა არ წარადგინა მოპასუხის მხრიდან მისი პატივისა და ღირსების შემლახველი ცნობების გავრცელების დამადასტურებელი მტკიცებულება, დაუსაბუთებლად მიიჩნია ამ საფუძვლით მოპასუხისათვის მორალური ზიანის დაკისრების შესახებ სარჩელის მოთხოვნა. ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქმის განხილვა სასამართლოში რა დროითაც არ უნდა გაგრძელდეს (გაჭიანურდეს), იგი ვერ მიიჩნევა დავაში მონაწილე მხარეთა პატივისა და ღირსების შემლახავ გარემოებად, მხარეთა სასამართლო გადაწყვეტილებების ზემდგომ ინსტანციებში გასაჩივრების კანონმდებლობით გარანტირებული უფლებამოსილებიდან გამომდინარე.
აპელნატის მიერ მითითებულ მორალური ზიანის ანაზღაურების მეორე საფუძველთან (ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენება) დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 316-ე მუხლის პირველი, 317-ე მუხლის პირველი, 413-ე მუხლის მეორე ნაწილებით, ამავე კოდექსის 992-ე მუხლით და განმარტა შემდეგი:
სამოქალაქოსამართლებრივი პასუხისმგებლობა – ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება, პირს დაეკისრება ერთდროულად შემდეგი პირობების არსებობის შემთხვევაში: 1. უნდა არსებობდეს მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება; 2. სახეზე უნდა იყოს ზიანი; 3. უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი დამდგარ შედეგსა (ზიანს) და მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებას შორის; 4. ზიანის მიმყენებელს უნდა მიუძღოდეს ბრალი. ამ პირობების ერთობლიობა წარმოადგენს იურიდიულ შემადგენლობას და თუნდაც ერთ-ერთი მათგანის არარსებობა გამორიცხავს ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების შესაძლებლობას.
მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების პრინციპიდან გამომდინარე, მოსარჩელე ვალდებულია, დაამტკიცოს ზიანის არსებობა და მისი მოცულობა, ასევე მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის, ანუ, მოვალის ქმედება უნდა იყოს არა მარტო ბრალეული, არამედ ზიანის გამომწვევიც. შესაბამისად, ზიანის მიმყენებელმა უნდა დაამტკიცოს მის ქმედებაში მართლწინააღმდეგობისა და ბრალის არარსებობა.
სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, განსახილველ შემთხვევაში, მართალია საქმეში წარდგენილი მასალებით დასტურდებოდა აპელანტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების ფაქტი, მაგრამ არ დასტურდებოდა მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. ერთ-ერთი ფაქტობრივი წინაპირობის არარსებობა კი თავისთავად გამორიცხავდა დელიქტიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების შესახებ სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივ საფუძველს.
სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის (მოსარჩელის) მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ ვაგონში გაჩენილი ხანძარი გამოწვეული იყო მოპასუხის ბრალეული გაუფრთხილებელი უმოქმედობით, ვინაიდან, შპს ,,ს. რ-ის’’ ბრალეულობა არ დასტურდებოდა აღნიშნულ ფაქტზე წარმოებული სისხლის სამართლის საქმის მასალებით. საქმის მასალებით დგინდებოდა ის გარემოება, რომ ბათუმის პროკურატურის 2000 წლის 17 სექტემბრის დადგენილებით შეწყდა სისხლის სამართლის საქმე N089038 ბათუმი-მოსკოვის N47 სამგზავრო მატარებლის N13 ვაგონში ხანძრის გაჩენისა და ვაგონის დაწვის ფაქტზე ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო, დამნაშავე პირების დაუდგენლად.
მოპასუხისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ სარჩელის მოთხოვნის მესამე საფუძვლის – ხანძრის შედეგად მიღებული სულიერი ტკივილი, ქონების განადგურების შედეგად გამოწვეული გულისტკივილი - თაობაზე, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველ ნაწილზე და განმარტა, რომ არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება დასაშვებია არა ყოველგვარი სულიერი განცდისათვის, არამედ მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ამდენად, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლი ადგენს მორალური ზიანის ანაზღაურების საკანონმდებლო ფარგლებს. ასეთი ზიანი ანაზღაურდება მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ოდენობით. კანონით პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული მორალური ზიანის ანაზღაურება იმ სულიერი განცდისათვის, რომელიც დაზარალებულს მიადგა ხანძრითა და ქონების განადგურებით. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეს არ ჰქონდა უფლება აღნიშნული საფუძვლით მოეთხოვა მოპასუხე შპს ,,ს. რ-ის’’ მორალური ზიანის ანაზღაურება.
ასევე არ იქნა გაზიარებული აპელანტის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ იგი სასამართლო პროცესზე ხანგრძლივი სიარულის გამო გაათავისუფლეს სამსახურიდან, რის გამოც მოხვდა სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და ამით განიცადა მორალური ზიანი. საქმის მასალებით, კერძოდ შრომის წიგნაკით დადგინდა, რომ 1999 წლის 24 დეკემბრიდან ვ. ჩ-ა დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლდა სამუშაოს უმიზეზოდ გაცდენისათვის. ის გარემოება, რომ აღნიშნული საფუძვლით სამუშაოდან დათხოვნა რაიმე სახით უკავშირდებოდა მოპასუხეს და მის ბრალეულობაზე მიანიშნებდა, წარდგენილი მტკიცებულებით არ დასტურდებოდა.
სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა მოწინააღმდეგე მხარის (მოპასუხის) მითითება სარჩელის მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით და განმარტა, რომ ხანდაზმულობის ვადა არის დროის მონაკვეთი, რომლის განმავლობაშიც პირს, ვისი უფლებაც დაირღვა, შეუძლია მოითხოვოს თავისი უფლების იძულებით განხორციელება ან დაცვა. ხანდაზმულობის ვადის გაშვება უფლებამოსილ პირს ართმევს თავისი უფლების იძულებითი დაცვის შესაძლებლობას. სააპელაციო სასამართლომ სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 144-ე მუხლის პირველი ნაწილით, 1008-ე, 130-ე მუხლებით და დაადგინა, რომ დავა, რომელიც წარმოადგენდა მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ სარჩელის მოთხოვნის საფუძველს, დასრულდა 2007 წლის 10 მაისს და აღსრულდა ამავე წლის ბოლოს, კერძოდ, ვ. ჩ-ამ შპს ,,ს. რ-ან’’ მიიღო მატერიალური ზარალის კომპენსაციის სახით 11017 აშშ დოლარი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სულ მცირე, 2007 წლისათვის მოსარჩელისათვის ცნობილი იყო ზიანის და ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ. ამდენად, იგი ვალდებული იყო სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლით გათვალისწინებულ 3-წლიან ვადაში – 2010 წლის ბოლომდე, მორალურის ზიანის ანაზღაურების შესახებ ვალდებული პირის მიმართ სარჩელით მიემართა სასამართლოსათვის. საქმის მასალებით დადგინდა, რომ ვ. ჩ-ამ შესაბამისი მოთხოვნით სასამართლოს მიმართა 2012 წლის 25 სექტემბერს, კანონით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ ვ. ჩ-ას სააპელაციო საჩივარი უსაფუძვლოდ მიიჩნია და არ დააკმაყოფილა, უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ვ. ჩ-ამ, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება, შემდეგი საფუძვლებით:
კასატორის მოსაზრებით, განსახილველ საქმეზე ხელყოფილ იქნა „ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის“ მე-6 მუხლით ყოველი პირისთვის გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლება, რომელიც სხვა ელემენტების პარალელურად მოიცავს სასამართლოს ვალებულებას, დაასაბუთოს მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება. გადაწყვეტილებაში უნდა აისახოს სასამართლოს მოსაზრებები და სამართლებრივი შეფასება, რომელმაც დავის ამგვარად გადაწყვეტა განაპირობა;
განსახილველ შემთხვევაში, სამართლიან და დასაბუთებულ გადაწყვეტილებაზე საუბარი შეუძლებელია. მოპასუხემ 17 წლის მანძილზე არ აანაზღაურა მიყენებული მატერიალური ზიანი, ხელს უშლიდა საქმეზე მიუკერძოებელი გადაწყვეტილების მიღებას. ყოველივე ამან შელახა კასატორის პატივი და ღირსება, გაჭიანურებულ სასამართლო პროცესებთან დაკავშირებულმა სტრესმა გამოუსწორებელი ზიანი მიაყენა მის ჯანმრთელობას;
სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის მორალური ზიანის მარეგულირებელი ნორმები, ამოვიდა რა, მხოლოდ სიტყვასიტყვითი მნიშვნელობიდან და უგულებელყო ნორმის განმარტების ტელეოლოგიური მეთოდი;
სასამართლომ, სარჩელის მოთხოვნის საფუძვლად შეცდომით მიიჩნია მოსარჩელისათვის ქონებრივი ზიანის მიყენების გამო სულიერი ტანჯვით გამოწვეული ზიანი და სათანადოდ არ გამოიკვლია პატივისა და ღირსების შელახვის ფაქტი;
სასამართლომ არამართებულად დაადგინა მოსარჩელისათვის ზიანის მიყენებასა და რ-ის ბრალეულ ქმედებას შორის კავშირის არარსებობა, საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებები საპირისპიროზე მიუთითებენ;
სააპელაციო სასამართლომ, უგულებელყო სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი მხარეთა შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპები, როდესაც მოსარჩელის მოთხოვნა მიიჩნია ხანდაზმულად. სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადა არ ვრცელდება პირად არაქონებრივ ურთიერთობებზე. საგულისხმოა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოპასუხეს ხანდაზმულობის საკითხი არ დაუყენებია და სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს უფლება არ ჰქონდა საკუთარი ინიციატივით, საქმის წარმოების მითითებულ ეტაპზე ემსჯელა მოცემულ საკითხზე.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ვ. ჩ-ას საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად, შემდეგ გარემოებათა გამო:
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ: ა) საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ) სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემომითითებული საფუძვლით.
სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.
საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან.
ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი დაუშვას ვ. ჩ-ას საკასაციო საჩივარი, რის გამოც საკასაციო საჩივარს უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401.4 მუხლის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. მოცემულ შემთხვევაში, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 25 აპრილის განჩინებით კასატორი გათავისუფლდა სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან, „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის „მ1“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. ვ. ჩ-ას საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;
2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე პ. ქათამაძე
მოსამართლეები: ვ. როინიშვილი
ბ. ალავიძე
