საქმე №ას-253-578-09 27 ივლისი, 2009 წ.

ქ. თბილისი

სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების

საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მიხეილ გოგიშვილი (თავმჯდომარე)

მოსამართლეები:

ნუნუ კვანტალიანი (მომხსენებელი), ლალი ლაზარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი _ ს. მ-ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე _ ო. ა-ის კანონიერი წარმომადგენელი ს. ა--დ-ი (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 10 სექტემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი _ უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვა, გარიგების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ს. მ-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ო. ა-ის მიმართ ახალქალაქში, ე-ის ქ.№38-ში მდებარე უძრავი ნივთის უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვის შესახებ შემდეგი საფუძვლებით: 2003 წლის 13 ივნისს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მოსარჩელემ 6000 აშშ დოლარად, რაც იმჟამად 12900 ლარის ეკვივალენტი იყო, მოპასუხისაგან შეიძინა სადავო ბინა. მოპასუხემ ვალდებულება იკისრა, ბინა 2003 წლის პირველ აგვისტომდე გამოეთავისუფლებინა. არაერთგზის გაფრთხილების მიუხედავად, მოპასუხე სადავო ფართს არ ცლის.

ახალქალაქის რაიონული სასამართლოს 2005 წლის 9 თებერვლის განჩინებით ო. ა-ს, ქმედუუნარობის გამო, დაენიშნა კანონიერი წარმომადგენელი, შვილი – ს. ა--დ-ი.

მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და შეგებებული სარჩელით მიმართა სასამართლოს, რომლითაც მოითხოვა 2003 წლის 13 ივნისის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა და საჯარო რეესტრში შესაბამისი ცვლილებების შეტანა შემდეგი დასაბუთებით: ს. ა--დ-ის ძმამ, მ. ა-მა, კომერციული საქმიანობის მიზნით, ს. მ-ან ისესხა 10 000 აშშ დოლარი, თუმცა, აღნიშნული საქმიანობის წარუმატებლობის გამო, დაუგროვდა ვალები. სესხი უნდა უზრუნველყოფილიყო ო. ა-ის კუთვნილი ახალქალაქში ე-ის ქ.№38-ში მდებარე ბინით, თუმცა მოსარჩელემ აღნიშნულზე უარი განაცხადა და ს.ა--დ-ი იძულებული გახდა, მოსარჩელესთან ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებაზე დაეყოლიებინა ო. ა-ი. 2003 წლის 13 ივნისს სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება გაფორმდა იმ პირობით, რომ ს. მ-ი ერთი წლის განმავლობაში დაუბრუნებდა სახლს ო. ა-ს, თუკი ამ ხნის განმავლობაში დაიფარებოდა მისი ვალი 10 000 აშშ დოლარის ოდენობით. 2003 წლის 14 ივნისს ს.მ-ი გაემგზავრა სომხეთის რესპუბლიკაში, სადაც გაფორმდა სანოტარო წესით დამოწმებული ხელშეკრულება და მ. ა-მა აღიარა მოსარჩელის ვალი _ 4500 აშშ დოლარი. ორი თვის შემდეგ ს. მ-მა მოითხოვა სესხის სრულად დაფარვა ან სადავო ბინის გამოთავისუფლება.

ახალქალაქის რაიონული სასამართლოს 2005 წლის 6 ივნისის გადაწყვეტილებით ს.მ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, შეგებებული სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი ს.მ-სა და ო.ა-ს შორის 2003 წლის 13 ივნისს დადებული №1-1528 ნასყიდობის ხელშეკრულება, აღნიშნული გარიგება ამოირიცხა სანოტარო ბიუროს რეესტრიდან და საჯარო რეესტრის ტერიტორიული ორგანოს სარეგისტრაციო სამსახურის მონაცემებიდან, სადავო სახლსა და 400 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე აღდგა ო. ა-ის საკუთრების უფლების ჩანაწერი.

რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება ს.მ-მა გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 16 აპრილის განჩინებით გარდაცვლილი ს. მ-ის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა ს. მ-ი. ამავე პალატის 2008 წლის 10 სექტემბრის განჩინებით კი ს.მ-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო: პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებანი: 2003 წლის 13 ივნისს ო.ა-სა და ს.მ-ს შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისად ს.მ-მა ო.ა-ან 6000 აშშ დოლარად შეიძინა ახალქალაქში, ე-ის ქ.№38-ში მდებარე საცხოვრებელი სახლი და მისი მიმდებარე 400 კვ.მ მიწის ნაკვეთი. საქმეში წარმოდგენილი ს. მ-ის მიერ 2003 წლის 13 ივნისს შესრულებული ხელწერილით მან ვალდებულება იკისრა, 2004 წლის 13 ივნისამდე ვალის 10 000 აშშ დოლარის გადახდის შემთხვევაში დააბრუნოს ახალქალაქში ე-ის ქ.№38-ში მდებარე ბინა. ო. ა-ის შვილმა _ მ. ა-მა 2003 წლის 14 ივნისს სომხეთის რესპუბლიკის შირაქის ოლქის ნოტარიუსთან ს. მ-ის თანდასწრებით წერილობით დაადასტურა ის ფაქტი, რომ 2003 წლის 18 მაისს ს.მ-ან ისესხა 4500 აშშ დოლარი, რომელსაც დააბრუნებდა 2003 წლის 1 აგვისტოს. პალატამ გაიზიარა შეგებებული სარჩელის ავტორის განმარტება, რომ ო.ა-ის შვილს _ მ. ა-ს გააჩნდა ს. მ-ის ვალი 10 000 აშშ დოლარის ოდენობით, ვინაიდან აღნიშნულს 2003 წლის 13 ივნისის ხელწერილით ადასტურებს ს. მ-იც. ვალის უზრუნველსაყოფად გაფორმდა სადავო საცხოვრებელი სახლის ნასყიდობის 2003 წლის 13 ივნისის ხელშეკრულება. მითითებული ხელწერილის საფუძველზე სასამართლომ მიიჩნია, რომ სადავო უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების არც ერთ მხარეს არ სურდა იმ შედეგის დადგომა, რაც პირდაპირ ამ ხელშეკრულების შინაარსიდან გამომდინარეობს. ამდენად, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებით დაიფარა იპოთეკის ხელშეკრულება, აღნიშნული კი, სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, გარიგების ბათილობის საფუძველია. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლის მესამე ნაწილის შესაბამისად, სასამართლომ მიიჩნია, რომ ახალქალაქის რაიონული სასამართლოს 2005 წლის 9 თებერვლის განჩინება, რომლითაც ო.ა-ს კანონიერი წარმომადგენელი დაენიშნა, მხარეებს კანონით დადგენილი წესით ძირითად გადაწყვეტილებასთან ერთად არ გაუსაჩივრებიათ, რის გამოც სასამართლო მის კანონიერებაზე ვერ იმსჯელებს. ამავე კოდექსის მე-40 მუხლის მეორე ნაწილის საფუძველზე სასამართლომ მიიჩნია, რომ სააპელაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნაა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა და ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, პალატამ ჩათვალა, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 39-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის 2005 წლის ივლისში, ანუ სააპელაციო საჩივრის შეტანის დროს მოქმედი რედაქციის მიხედვით, ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის ნაწილში დავის საგნის ღირებულება შეადგენს 6000 აშშ დოლარს, რომლის 3%-ია 180 აშშ დოლარი, ხოლო უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის ნაწილში სახელმწიფო ბაჟის ოდენობა უნდა განისაზღვროს 30 ლარით სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 43-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის 2005 წლის ივლისს მოქმედი რედაქციის შესაბამისად,.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება ს. მ-მა გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით: პალატამ არასწორად გაიზიარა რაიონული სასამართლოს დასკვნა, სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების, როგორც მოჩვენებითი გარიგების ბათილად ცნობის შესახებ, ვინაიდან მოჩვენებითი გარიგება თავისი იურიდიული ბუნებით გულისხმობს ვინმესათვის რაიმეს მოჩვენებას. მოცემულ შემთხვევაში არ არსებობდა ისეთი მესამე პირი, რომლის მოსაჩვენებლადაც შეიძლება ნასყიდობის ხელშეკრულება დადებულიყო. სასამართლომ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 72-73-ე მუხლები და 56-ე მუხლის მეორე ნაწილი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა და სამართლებრივად არასწორად შეაფასა საქმის ფაქტობრივი გარემოებანი. ო. ა-მა აღიარა, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისას, ფაქტობრივად, იპოთეკის ხელშეკრულების დადება სურდა, რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნებოდა მისი შვილის _ მ.ა-ის მიერ ს.მ-ან ნასესხები თანხის მოთხოვნა. აღნიშნული განმარტების გაზიარებისას სასამართლოს მხარეთა შორის დადებული გარიგება უნდა შეეფასებინა შეცდომით დადებულ გარიგებად, რადგანაც პირს სურდა, დაედო სხვა გარიგება და არა ის, რომელზედაც გამოთქვა თანხმობა. იმ შემთხვევაში კი, თუ სასამართლო სარწმუნოდ არ მიიჩნევდა ო.ა-ის აღიარებას და ჩათვლიდა, რომ მხარე განზრახ ფარავდა სხვა გარიგებას, მაშინ სადავო გარიგება უნდა შეეფასებინა თვალთმაქცურ, დაფარულ გარიგებად. სასამართლომ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 61-ე მუხლის მეორე ნაწილი და ისე ცნო ბათილად ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომ არ დაუდგენია მხარეთა შორის იპოთეკის ხელშეკრულების არსებობის ფაქტი, რომლის დასაფარადაც დაიდო ბათილი გარიგება. სააპელაციო პალატამ არასწორად მიუთითა, რომ ო. ა-ის კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნის შესახებ სასამართლოს 2005 წლის 9 თებერვლის განჩინება არ გასაჩივრებულა, მაშინ, როდესაც სააპელაციო საჩივარში ნათლადაა ჩამოყალიბებული მოთხოვნა მითითებული განჩინების გაუქმების შესახებ. სასამართლო არ იყო უფლებამოსილი, სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე მიეჩნია ო. ა-ი ქმედუუნაროდ და, შესაბამისად, საქმეში ჩართო მისი კანონიერი წარმომადგენელი.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებანი: 2003 წლის 13 ივნისს ო.ა-სა და ს.მ-ს შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისად ს.მ-მა ო.ა-ან 6000 აშშ დოლარად შეიძინა ახალქალაქში, ე-ის ქ.№38-ში მდებარე საცხოვრებელი სახლი და მისი მიმდებარე 400 კვ.მ მიწის ნაკვეთი. საქმეში წარმოდგენილი ს. მ-ის მიერ 2003 წლის 13 ივნისს შესრულებული ხელწერილით მან ვალდებულება იკისრა, 2004 წლის 13 ივნისამდე ვალის 10 000 აშშ დოლარის გადახდის შემთხვევაში დააბრუნოს ახალქალაქში ე-ის ქ.№38-ში მდებარე ბინა. ო. ა-ის შვილმა _ მ. ა-მა 2003 წლის 14 ივნისს სომხეთის რესპუბლიკის შირაქის ოლქის ნოტარიუსთან ს. მ-ის თანდასწრებით წერილობით დაადასტურა ის ფაქტი, რომ 2003 წლის 18 მაისს ს.მ-ან ისესხა 4500 აშშ დოლარი, რომელსაც დააბრუნებდა 2003 წლის 1 აგვისტოს.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ს. მ-ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა.

საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სააპელაციო პალატამ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა და, შესაბამისად, არ დაადგინა კონკრეტული იურიდიული ფაქტები, რომლებიც საფუძვლად უნდა დაედოს სათანადო სამართლებრივ ნორმას, კერძოდ:

უპირველესად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ იზიარებს სააპელაციო პალატის დასკვნას სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობასა და საჯარო რეესტრში სადავო ნივთის ო.ა-ის სახელზე აღრიცხვასთან დაკავშირებით.

საკასაციო სასამართლო ასევე არ იზიარებს კასატორ ს.მ-ის პოზიციას, რომ სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული განჩინებით არასწორად დაადგინა, თითქოს აპელანტ ს.მ-ს ო.ა-ის კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნა არ გაუსაჩივრებია. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო პალატის დასკვნას, რომ ს.მ-ს სააპელაციო საჩივრით სადავოდ არ გაუხდია ახალქალაქის რაიონული სასამართლოს 2005 წლის 9 თებერვლის განჩინება (იხ. ს.ფ. 218-219, ს.მ-ის სააპელაციო საჩივარი). ო. ა-ის კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნა სწორედ აღნიშნული განჩინებით განხორციელდა. შესაბამისად, სააპელაციო პალატას მხოლოდ ამ განჩინების გასაჩივრების შემთხვევაში შეეძლო მის კანონიერებაზე მსჯელობა, რადგანაც სააპელაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას და განჩინებებს მხოლოდ აპელანტის მოთხოვნის არსებობისას, სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლის პირველი და მესამე ნაწილები), რაც მოცემულ შემთხვევაში მხარეს არ მოუთხოვია.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო ეთანხმება კასატორის მოსაზრებას სააპელაციო სასამართლოს მიერ გასაჩივრებული განჩინების კანონის დარღვევით გამოტანაზე, რაც გამოიხატა სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილის არასწორად გამოყენებაში.

მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დაადგინა, რომ სადავო გარიგება თანახმად, სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილისა, ბათილია, როგორც მოჩვენებითი.

სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება), ხოლო, ამავე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება). აღნიშნული ნორმების შინაარსიდან ცხადია, რომ ბათილია გარიგება, როდესაც მხარეთა ნამდვილი ნება გარიგების დადების თაობაზე არ არსებობს. ამასთან, მხარეთა მიზანს მოჩვენებითი გარიგების დადებისას, როგორც წესი, სხვა გარიგების დაფარვა წარმოადგენს. მოცემულ შემთხვევაში, მართალია, მხარეთა შორის გაფორმდა სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება, მაგრამ გასაჩივრებული განჩინებით უდავოდ დადგენილია, რომ მხარეებს ხელშეკრულებაში ასახული ნება ნივთის გაყიდვისა და ყიდვისა არ გააჩნდათ. ასევე უდავოდ დადგენილია მხარეთა ნამდვილი ნება საცხოვრებელი სახლის, სასესხო ურთიერთობიდან გამომდინარე, მოთხოვნის უზრუნველყოფის საშუალებად გამოყენების _ იპოთეკით დატვირთვის თაობაზე. ამდენად, ამ სამართლებრივი ურთიერთობის შეფასებისას სასამართლომ სავსებით სწორად მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველ ნაწილზე. ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ სააპელაციო პალატას სადავო ურთიერთობის მოწესრიგებისას უნდა გამოეყენებინა 56-ე მუხლის მეორე ნაწილიც და ბათილად ცნობილი ნასყიდობის ხელშეკრულების სანაცვლოდ ემსჯელა იპოთეკის ხელშეკრულების დადგენაზე.

სამოქალაქო კოდექსის 61-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ პირი, რომელიც დებს უცილოდ ბათილ გარიგებას, ადასტურებს მას, მაშინ მისი მოქმედება განიხილება როგორც გარიგების ხელახლა დადება. აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, გარიგების მხარე უფლებამოსილია, უცილოდ ბათილი გარიგება დაადასტუროს, რაც გამოიხატება იმაში, რომ მხარემ სასურველი გარიგება უნდა დადოს იმ წესით, რა წესიც კანონით დადგენილია ნამდვილი გარიგებისათვის.

განსახილველ შემთხვევაში ს.მ-ი სააპელაციო საჩივარში უთითებდა რა კონკრეტულ ფაქტობრივ გარემოებებზე, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებას არაკანონიერად მიიჩნევდა იმ საფუძვლითაც, რომ სასამართლომ არ იმსჯელა ნამდვილი გარიგების დადგენაზე და არ გამოიყენა დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები. სააპელაციო საჩივრის აღნიშნულ საფუძველზე სასამართლოს არ უმსჯელია.

ამდენად, საქმის ხელახლა განმხილველმა სასამართლომ, საქმეზე უდავოდ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების (მხარეთა განზრახვა უძრავი ნივთის სესხის ხელშეკრულების უზრუნველსაყოფად გამოყენების თაობაზე) გათვალისწინებით უნდა იმსჯელოს ბათილი ხელშეკრულების სანაცვლოდ მხარეთა შორის არსებული რეალური ხელშეკრულების თაობაზე დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესებით.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

ს. მ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 10 სექტემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე მ. გოგიშვილი

მოსამართლეები: ნ. კვანტალიანი

ლ. ლაზარაშვილი