საქმე №ას-1239-1184-2013 28 აპრილი, 2014 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
თეიმურაზ თოდრია, პაატა ქათამაძე
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი – შპს „ე. ჯ-ა“ (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ი“, კომპანია „ა. ლ-ი“ (მოპასუხე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 16 ოქტომბრის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება
დავის საგანი – გარიგების ბათილად ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
შპს „ე. ჯ-ამ“ სარჩელი აღძრა სასამართლოში სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-სა“ და კომპანია „ა. ლ-ის“ მიმართ სს „კორპორაცია ფ. ს. ნ-სა“ და კომპანია „ა. ლ-ს“ შორის 2010 წლის 26 ნოემბერს დადებული №BO-2/26-011-10 ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ, შემდეგი საფუძვლებით:
2010 წლის 26 ნოემბერს სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-სა“ და კომპანია „ა. ლ-ს“ შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, კომპანია „ა. ლ-ს“ მიენიჭა ფ. ს. ნ-ის №2 ნავმისადგომზე დატვირთვა-გადატვირთვის სამუშაოების ექსკლუზიური წარმოების უფლება.
აღნიშნული ხელშეკრულება წარმოადგენს ბაზარზე თავისუფალი კონკურენციის შეზღუდვასა და ნ-ის მხრიდან დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებას, რაც შპს „ე. ჯ-ას“ ართმევს საშუალებას, აწარმოოს საქმიანობა კონკურენტუნარიან გარემოში. ხელშეკრულება ეწინააღმდეგება „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის მოთხოვნებს და სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე ბათილად უნდა იქნას ცნობილი.
მოპასუხე სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-მა“ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნა არ დაურღვევია და მოსარჩელის უფლებები არანაირად არ შეუზღუდავს.
კომპანია „ა. ლ-მა“ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ №2 ნავმისადგომი და მასზე განლაგებული გადასატვირთი ტექნოლოგიური ხაზი არ წარმოადგენს თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვის ერთადერთ ნავმისადგომს.
2010 წლის 14 სექტემბრის ხელშეკრულება „ბ. ი. ლ-სა“ და „ე. ჰ. ი-ს“ შორის მოგვიანებითაა შექმნილი, სავარაუდოდ, უშუალოდ სარჩელის წარმოდგენის წინ. კომპანია „ა. ლ-ს“ 2010 წლის 26 ნოემბრის ხელშეკრულებით მიეცა მხოლოდ გარკვეული კატეგორიის ტვირთის – ნავთობქიმიკატებისა და ნავთობის გადაზიდვის ექსკლუზიური უფლება. მოსარჩელეს არ გააჩნია აღიარებითი სარჩელით სასამართლოსთვის მიმართვის იურიდიული ინტერესი.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2013 წლის 12 აპრილის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, რაც მოპასუხეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 16 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივრები დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და შპს „ე. ჯ-ას“ სარჩელს უარი ეთქვა შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქმეში წარმოდგენილი წერილობითი მტკიცებულების საფუძველზე სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ 2010 წლის 26 ნოემბერს, ერთის მხრივ, სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-სა“ და, მეორე მხრივ, კომპანია „ა. ლ-ს“ შორის გაფორმდა ხელშეკრულება №BO-2/26-011-10, რომლის საფუძველზეც სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-მა“, როგორც ფ. №2 ნავმისადგომის მესაკუთრემ, კომპანია „ა. ლ-ს“ მიანიჭა ფ. №2 ნავმისადგომის და მასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურის გამოყენების ექსკლუზიური უფლება, კერძოდ, კომპანია „ა. ლ-ს“ მიენიჭა ამ ნავმისადგომზე თხევადი ნავთობპროდუქტების და ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის და შენახვის შეუზღუდავი უფლება. ამასთან, ამ ნავმისადგომის გამოყენებას სხვა სუბიექტი შეძლებს მხოლოდ კომპანია „ა. ლ-ის“ წინასწარი წერილობითი თანხმობის არსებობის შემთხვევაში.
ამავე ხელშეკრულების 5.1. და 4.2.16. პუნქტებით ასევე განისაზღვრა, რომ კომპანია „ა. ლ-ი“ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ წინაშე ვალდებული იყო, გადაეხადა შესაბამისი ტარიფი, ასევე სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ წინაშე იკისრა ყოველ კალენდარულ წელს წლიური მინიმალური ტვირთბრუნვის – 300 000 ტონა ტვირთის გადამუშავების ვალდებულება. ამ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ი“ უფლებამოსილია, მოითხოვოს კომპანია „ა. ლ-ან“ ნავმისადგომზე წლიური მინიმალური ტვირთბრუნვის – 300 000 ტონა ტვირთის გადამუშავებით გადასახდელი მთლიანი თანხის ანაზღაურება.
სასამართლოს მითითებით, მხარეთა შორის სადავო არ გამხდარა და საქმეში წარმოდგენილი წერილობითი სახის მტკიცებულებითაც დასტურდება, რომ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“, მანამდე, სანამ კომპანია „ა. ლ-თან“ გააფორმებდა 2010 წლის 26 ნოემბრის სადავო ხელშეკრულებას, ანალოგიური შინაარსის (ექსკლუზიურობა, ასევე მომსახურების შინაარსი) ხელშეკრულება გაფორმებული ჰქონდა კომპანია „ბ. ი. ლ-ან“ 2002 წლის 17 ივნისიდან. ფ. №2 ნავმისადგომზე თხევადი ქიმიური და ნავთობპროდუქტების გადასატვირთი ტექნოლოგიური ხაზი დაამონტაჟა სწორედ კომპანია „ბ. ი. ლ-მა“, რომლის საკუთრებასაც წარმოადგენდა აღნიშნული ტექნოლოგიური ხაზი.
სააპელაციო პალატამ ყურადღება მიაქცია დავის საგანს (თანამოპასუხეებს შორის დადებული 2010 წლის 26 ნოემბრის /№BO-2/26-011-10/ ხელშეკრულების ბათილად ცნობა) და აღნიშნა, რომ მოსარჩელე სადავო ხელშეკრულების ბათილობას მოითხოვს „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ მოთხოვნებთან სადავო ხელშეკრულების შეუსაბამობის გამო. მოსარჩელის მოსაზრებით, სადავო ხელშეკრულება არღვევს „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილ მოთხოვნებს. ამასთან, მოსარჩელე ხაზგასმით მიუთითებს, რომ სადავო ხელშეკრულების დადებით ხელშეკრულების მხარეებმა ბოროტად გამოიყენეს თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის მომსახურების ბაზარზე დაკავებული დომინირებული მდგომარეობა, რამდენადაც ფ. №2 ნავმისადგომზე დამონტაჟებული თხევადი ქიმიური ნივთიერებების ტექნოლოგიური ხაზი წარმოადგენს საქართველოში ერთადერთ ტექნოლოგიურ ხაზს თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადასატვირთად და სადავო ხელშეკრულების 3.1. პუნქტის საფუძველზე, მხოლოდ კომპანია „ა. ლ-ს“ გადაეცა აღნიშნული ნავმისადგომის გამოყენების უფლება.
ამ მოცემულობის გათვალისწინებით, პალატამ მიიჩნია, რომ დავის სწორად გადაწყვეტისათვის, პირველ რიგში, განმსაზღვრელია იმის გარკვევა, თუ რამდენად ექცევა სადავო ხელშეკრულება „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის რეგულირების ფარგლებში და ვრცელდება თუ არა სადავო გარიგების მიმართ ამ კანონით დადგენილი შეზღუდვები.
„თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის მე-4 პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ეს კანონი არ ვრცელდება ბაზარზე, რომლის საბაზრო ბრუნვა არ აღემატება მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25 პროცენტს (სააპელაციო პალატამ აქვე შენიშნა, რომ „მთლიანი შიდა პროდუქტი“ არის ეკონომიკური ტერმინი, რომელიც გულისხმობს ერთი წლის განმავლობაში ქვეყნის საზღვრებში წარმოებული მთლიანი საბოლოო პროდუქციისა და მომსახურების საერთო ღირებულებას).
სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოხმობილ ნორმასთან დაკავშირებით პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის მე-4 პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ნორმა „გულისხმობს არა მთლიან შიდა ბაზარზე, არამედ კონკრეტული მომსახურების ან საქონლის ბაზარზე 0,25 პროცენტის ფლობას“, რაც ეწინააღმდეგება კანონის სიტყვა-სიტყვით და ლოგიკურ განმარტებას, ვინაიდან ამ ნორმის კვალიფიკაციისათვის განმსაზღვრელია არა კონკრეტული მომსახურების ბაზარზე ეკონომიკური აგენტის მიერ 0,25 პროცენტამდე წილის ფლობა, არამედ ის გარემოება, რომ თავად ამ კონკრეტული მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა მთლიანი შიდა პროდუქტის მოცულობასთან მიმართებით არ უნდა იკავებდეს 0,25 პროცენტზე მეტს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თავად ამ კონკრეტული მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა არ უნდა აღემატებოდეს მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25 პროცენტს. შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, თუკი კონკრეტული მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა აღემატება მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25%-ს, მოცემული ბაზრის მიმართ გავრცელდება ამ კანონის რეგულირება.
პალატამ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში კანონის არასწორი განმარტების შედეგად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ დასახელებული კანონის რეგულირების გავრცელება სადავო ხელშეკრულების მიმართ დაუკავშირა იმ გარემოებას, რომ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ და კომპანია „ა. ლ-ს“ ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის ბაზარზე უკავიათ 0,25 პროცენტზე მეტი წილი, მაშინ, როდესაც სადავო ხელშეკრულებაზე ამ კანონის მოქმედების გავრცელებისათვის უნდა არსებულიყო გარკვეული წინაპირობები, კერძოდ, კონკრეტული (გამოსაკვლევი) მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა მთლიანი შიდა პროდუქტის მოცულობასთან მიმართებით უნდა ყოფილყო 0,25 პროცენტზე მეტი. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თავად ამ კონკრეტული მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა უნდა აღემატებოდეს მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25 პროცენტს.
სააპელაციო პალატამ მიუთითა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ მხარეთა მტკიცების ტვირთზე და მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ხელშეკრულების მიმართ „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის რეგულირების გამოყენებისათვის აუცილებელი წინაპირობების არსებობის მტკიცების ტვირთი ცალსახად ეკისრება მოსარჩელეს, რომელსაც არ წარმოუდგენია იმ გარემოებათა დამადასტურებელი მტკიცებულებები, რომ ფ. №2 ნავსადგომზე თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვის მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა აღემატება მთლიანი შიდა პროდუქციის 0,25%-ს.
აღნიშნულთან დაკავშირებით სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა საქმეში მოპასუხე მხარის მიერ წარმოდგენილ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ოფიციალურ მონაცემებზე, რომლის საფუძველზეც დასტურდება, რომ 2012 წლის წლიური მთლიანი შიდა პროდუქტის მაჩვენებელმა შეადგინა 26 138 900 000 ლარი. შესაბამისად, იმისათვის, რომ ფ. №2 ნავსადგომზე ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვის მომსახურების ბაზარზე და მის მომწესრიგებელ სადავო ხელშეკრულებაზე გავრცელდეს „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული შეზღუდვები, მოსარჩელეს მართებდა იმ გარემოების დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარმოდგენა, რომ ფ. №2 ნავმისადგომზე ქიმიური ნივთიერების გადატვირთვის მომსახურების საბაზრო ბრუნვა აღემატებოდა მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25%-ს, რომლის გასაბათილებლადაც მოსარჩელე მხარეს რაიმე საწინააღმდეგო მტკიცებულება არ წარმოუდგენია. ირკვევა, რომ ფ. №2 ნავმისადგომზე 2011 წლის განმავლობაში გადამუშავებული ქიმიური ტვირთის ოდენობამ შეადგინა 73 855 ტონა, ხოლო 2012 წლის განმავლობაში – 55 411 ტონა. თხევადი ქიმიური ტვირთის გადატვირთვის მომსახურების ტარიფის – 2,80 აშშ დოლარის გათვალისწინებით 2011 და 2012 წლების მანძილზე №2 ნავმისადგომზე თხევადი ქიმიური ტვირთის გადატვირთვის საბაზრო ბრუნვამ მთლიანად შეადგინა დაახლოებით (55 411+73 855 = 129 266 ტონა ქიმიური ტვირთი: 129 266X 2,80 აშშ დოლარი = 361 944 აშშ დოლარს. ეროვნულ ვალუტაში 361 944 აშშ დოლარი 1,65 კურსის გათვალისწინებით შეადგენს 597 207 ლარს) 597 207 ლარი, რაც 2012 წლის წლიური მთლიანი შიდა პროდუქტის 25%-ს ბევრად ჩამოუვარდება.
სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ფ. №2 ნავსადგომზე გადამუშავებული არა მხოლოდ თხევადი ქიმიური ტვირთის მოცულობის, არამედ სადავო ხელშეკრულების 14.2.16. პუნქტით გათვალისწინებული (მინიმალურ) მთლიანი მინიმალური წლიური ტვირთბრუნვის მოცულობის – 300 000 ტონა ტვირთის გათვალისწინების პირობებშიც (რომელიც ქიმიურ თხევად ტვირთთან ერთად ასევე გულისხმობს თხევადი ნავთობპროდუქტების ტვირთსაც, იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 4.1.1. პუნქტის მეორე აბზაცი) ფ. №2 ნავსადგომზე წლიური მინიმალური ტვირთბრუნვის სახით გადასატვირთი ამ ორივე სახის ტვირთის (როგორც ქიმიური, ასევე ნავთობპროდუქტების ტვირთი) გადატვირთვის საბაზრო ბრუნვის ოდენობაც მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება მთლიანი შიდა პროდუქტის მოცულობის 0,25 პროცენტს (300 000 ტონა ტვირთი X ტარიფი 2,80 აშშ დოლარი =840 000 აშშ დოლარი, რაც ეროვნულ ვალუტაში შეადგენს 1,65 კურსის პირობებში დაახლოებით 1 386 000 ლარს)
ამდენად, ზემოთ მითითებული მსჯელობის და ფაქტობრივი გარემოების გათვალისწინებით, პალატამ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ ფ. №2 ნავმისადგომზე თხევადი ქიმიური ტვირთის გადატვირთვის მომსახურების ბაზრის საბაზრო ბრუნვა 2012 წლის მდგომარეობით არ აღემატება მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25 %-ს და არ არსებობს სადავო ხელშეკრულებაზე, როგორც ფ. №2 ნავმისადგომზე, თხევადი ქიმიური და ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურების ბაზრის პირობების მომწესრიგებელ ხელშეკრულებაზე „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ კანონით დადგენილი რეგულირების გავრცელებისათვის საჭირო კანონით დადგენილი წინაპირობა.
ამგვარად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ არასწორად გამოიყენა „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის რეგულირება სადავო ხელშეკრულების მიმართ, როგორც ფ. №2 ნავმისადგომზე, თხევადი ნივთიერებების გადატვირთვის მომსახურების გაწევის პირობების მომწესრიგებელ ხელშეკრულებაზე, არასწორად გაავრცელა „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნა, კერძოდ, კანონის მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ნორმა, რის შედეგადაც სასამართლომ არასწორი სამართლებრივი დასკვნა გააკეთა სადავო ხელშეკრულებასთან მიმართებით, როდესაც იგი მიიჩნია თავისუფალი ვაჭრობის და კონკურენციის შესახებ კანონის მოთხოვნათა საწინააღმდეგო გარიგებად და საჯარო წესრიგის დამრღვევ გარიგებად.
რაც შეეხება მოსარჩელის მიერ იმ გარემოებაზე აპელირებას, რომ ფ. №2 ნავმისადგომზე განთავსებული თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადასატვირთი ტექნოლოგიური ხაზი არის ერთადერთი ხაზი საქართველოში, პალატამ პირველ რიგში შენიშნა, რომ ამ ფაქტობრივი გარემოების დასადასტურებლად, რომელიც იმთავითვე სადავოდ გახადა კომპანია „ა.ტ. ლ-მა“ მის მიერ წარმოდგენილ შესაგებელში, მოსარჩელეს საკმარისი მტკიცებულებები არ წარმოუდგენია. ის გარემოება, რომ ერთმა მოპასუხემ (სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-მა“) მის შესაგებელში დაადასტურა მოსარჩელის მიერ მითითებული აღნიშნული გარემოება, არ არის საკმარისი იმ დასკვნის გასაკეთებლად, რომ ეს ფაქტი დადასტურდეს მეორე მოპასუხესთან (კომოპანია „ა. ლ-ან) მიმართებით. იმ შემთხვევაშიც კი, თუკი მოსარჩელის მიერ მითითებულ ამ გარემოებას სასამართლო დადასტურებულად მიიჩნევდა, აღნიშნული მაინც ვერ იქონიებს გავლენას დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ სადავო ხელშეკრულებაზე, როგორც ფ. №2 ნავმისადგომზე თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვის მომსახურების მომწესრიგებელ ხელშეკრულებაზე, არ არსებობს „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის გამოყენების წინაპირობა, ვინაიდან გარემოება იმის შესახებ, რომ ფ. №2 ნავმისადგომზე განთავსებული ტექნოლოგიური ხაზი არის ერთადერთი ხაზი, რომლითაც ხორციელდება ქიმიური ნივთიერებების გადატვირთვა, იმავდროულად, არ გულისხმობს იმ ფაქტის არსებობას, რომ №2 ნავმისადგომზე ხორცილდება მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,25%-ზე მეტი მოცულობის საბაზრო ბრუნვა (თხევადი ტვირთების გადამუშავება). ამ უკანასკნელის დასადასტურებლად მოსარჩელეს მართებდა შესაბამის მტკიცებულებათა წარდგენა.
ამგვარად, სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ არსებობს სადავო ხელშეკრულების მიმართ „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ კანონის რეგულირების გავრცელების წინაპირობა, შესაბამისად, პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ გააჩნდა სამართლებრივი საფუძველი ამ კანონთან შეუსაბამობის გამო, სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლზე მითითებით, სადავო ხელშეკრულება ეცნო ბათილად, როგორც საჯარო წესრიგის წინააღმდეგ მიმართული გარიგება. აღნიშნული საფუძველი წარმოადგენს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საკმარის საფუძველს, ვინაიდან მოსარჩელე სწორედ დასახელებულ კანონთან შეუსაბამობის გამო მოითხოვს სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობას.
ამასთანავე, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საწინააღმდეგოს დაშვების შემთხვევაშიც, ანუ იმ შემთხვევაში, თუკი დაკმაყოფილებული იქნებოდა სადავო ხელშეკრულების მიმართ „თავისუფალი ვაჭრობის და კონკურენციის შესახებ“ კანონის რეგულირების გავრცელების წინაპირობა, არ იკვეთება სარჩელის დაკმაყოფილების ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლის არსებობა, რამდენადაც მხოლოდ ამ კანონის მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტზე მითითებით და ამავე კანონის მე-7 მუხლის „გ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ნორმის გამოყენებისათვის აუცილებელი, ამავე კანონის მე-8 მუხლით გათვალისწინებული წანამძღვრების არსებობის დადასტურების გარეშე, სადავო ხელშეკრულების ბათილად მიჩნევის საფუძველი არ არსებობს. პალატა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ სარჩელის მოთხოვნის ფაქტობრივ საფუძვლად მითითებული გარემოებები არ შეიცავს მითითებას და მტკიცებას იმის შესახებ, თუ დასახელებული კანონის მიხედვით (კანონის მე-3 მუხლის „პ“ და „ჟ“ ქვეპუნქტებით) რა სახისაა სადავო ხელშეკრულება და არსებობს თუ არა ამ სახის ხელშეკრულების შეზღუდვისათვის „თავისუფალი ვაჭრობის და კონკურენციის შესახებ“ კანონის მე-8 მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობები.
აღნიშნულთან დაკავშირებით, საგულისხმოა, რომ მოპასუხე (აპელანტი) კომპანია „ა. ლ-ის“ მიერ შემოთავაზებული არგუმენტების მიხედვით, სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-სა“ და კომპანია „ა. ლ-ს“ შორის გაფორმებული 2010 წლის 10 ნოემბრის სადავო ხელშეკრულება წარმოადგენს ვერტიკალურ ხელშეკრულებას (კანონის მე-3 მუხლის „პ“ და „ჟ“ ქვეპუნქტები), ვინაიდან აღნიშნული ხელშეკრულება დადებულია არაკონკურენტ ეკონომიკურ აგენტებს შორის, რომლებსაც გააჩნიათ მომსახურების გაწევის სხვადასხვა სფერო და, ერთი მხრივ, სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ი“, როგორც ფ. №2 ნავმისადგომის მესაკუთრე და ტვირთის გადაზიდვის მომსახურების გაწევის შემთავაზებელი მხარე და, მეორე მხრივ, „ა. ლ-ი“, როგორც თავად ნ-ისათვის მომსახურების გამწევი პირი (იმით, რომ უზრუნველყოფს პორტისათვის გარკვეული ოდენობის ე.წ. წლიური მინიმალური ტვირთბრუნვას და ამ მიზნით, შესაბამისი ეკონომიკური აგენტების მოზიდვას პორტისთვის), მონაწილეობენ მომსახურების მიწოდების მთლიანი ციკლის სხვადასხვა ეტაპზე. პალატამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მოპასუხე (აპელანტის) ეს არგუმენტი მოსარჩელის მიერ საქმის განხილვის შესაბამის ეტაპზე შედავებული არ ყოფილა, შესაბამისად, ამ პირობებში, როდესაც მოპასუხე მხარის ამ არგუმენტის გასაბათილებლად მოსარჩელეს სასამართლოსთვის არ შემოუთავაზებია საწინაღმდეგო გარემოება, (მაგ: გარემოებები, იმის შესახებ, რომ სადავო ხელშეკრულება გაფორმებული იყო არა არაკონკურენტ აგენტებს, არამედ კონკურენტ ეკონომიკურ აგენტებს შორის და ეს იყო არა ვერტიკალური, არამედ ჰორიზონტალური სახის ხელშეკრულება) პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეს სარჩელის დასაკმაყოფილებლად მართებდა კანონის მე-8 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრულ წინაპირობათა არსებობის დამადასტურებელი მტკიცებისა და მტკიცებულებების წარმოდგენა, კერძოდ, იმისათვის, რომ სადავო ხელშეკრულებაზე გავრცელდეს კანონის მე-7 მუხლის „გ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული შეზღუდვა, საჭირო იყო მოსარჩელეს ამავე კანონის მე-8 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, დაედასტურებინა, რომ, ერთი მხრივ, სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-სა“ და, მეორე მხრივ, კომპანია „ა. ლ-ს“ ცალ-ცალკე დამოუკიდებლად გააჩნიათ შესაბამის ბაზარზე 40%-ზე მეტი წილი. საქმეში არ მოიპოვება მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა კომპანია „ა. ლ-ის“ მიერ შესაბამის ბაზარზე წილის 40%-ის ფლობის ფაქტს.
სასამართლოს მოსაზრებით, რამდენადაც სადავო ხელშეკრულება არ ექცევა „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოქმედების სფეროში დავის სწორად გადაწყვეტისათვის, ასევე მნიშვნელოვანია იმის გარკვევა, სადავო გარიგება ეწინააღმდეგება თუ არა სამოქალაქო კოდექსის ზოგად ნორმებს. სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა სადავო ხელშეკრულების იმ პუნქტზე, რომლითაც განისაზღვრა ამ ხელშეკრულების ექსკლუზიურობა და ის ფაქტი, რომ ნებისმიერი მესამე პირი ფ. №2 ნავმისადგომის გამოყენებას შეძლებს მხოლოდ კომპანია „ა. ლ-ის“ წინასწარი წერილობითი თანხმობის არსებობის შემთხვევაში.
სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სს „კორპორაცია ფ. ს. ნ-ი“ წარმოადგენს ს. გადატვირთვების მომსახურების ერთ-ერთ ძირითად მიმწოდებელს, შესაბამისად, სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიზნებიდან გამომდინარე, იგი განხილულ უნდა იქნეს ამ ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის მქონედ. შესაბამისად, საქმიანობის ამ სფეროში, კერძოდ, გადატვირთვის მომსახურების მიწოდების სფეროში 319-ე მუხლის მეორე ნაწილით მას ეკისრება შესაბამისი ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ ხსენებული ნორმით დადგენილი იძულებითი კონტრაჰირების ვალდებულება ეკისრება იმ სახის ხელშეკრულებების მიმართ, რომლითაც კონტრაჰენტი უშუალოდ იღებს გადატვირთვის მომსახურებას. პალატამ შენიშნა, რომ სადავო ხელშეკრულება არ განეკუთვნება იმ კატეგორიის ხელშეკრულებათა რიცხვს, რომლების მიმართაც სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ გააჩნია იძულებითი კონტრაჰირების ვალდებულება და ამ სადავო ხელშეკრულების დადების არჩევანში სს კორპორაცია ფ. ს. ნ-ი, როგორც ფ. №2 ნავმისადგომის მესაკუთრე არ არის შეზღუდული.
ნიშანდობლივია, რომ შპს „ე. ჯ-ა“ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ მის მიერ 2012 წლის 20 ნოემბრის წერილით სთავაზობდა სადავო ხელშეკრულების მსგავსი ხელშეკრულების გაფორმებას. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, სააპელაციო პალატამ ყურადღება მიაქცია შპს „ე. ჯ-ას“ 2012 წლის 20 ნოემბრის წერილის შინაარსს, სადაც მოსარჩელე სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ სთავაზობს მასთან ხელშეკრულების გაფორმებას და მზაობას გამოთქვამს, რომ ხელშეკრულების დადების შემთხვევაში, შპს „ე. ჯ-ა“ მოიზიდავს ნავთობპროდუქტების დამატებით რაოდენობას, რითაც გაიზრდება ტვირთბრუნვა და ნ-ს მოუტანს დამატებით შემოსავლებს. ასევე შპს „ე. ჯ-ა“ მზაობას გამოთქვამს, განახორციელოს ფ. №2 ნავმისადგომზე არსებული ტექნოლოგიური ხაზის მოდერნიზაცია-გაფართოების პროექტი, რისთვისაც განახორციელებს შესაბამის ინვესტიციებს. ასევე შპს „ე. ჯ-ა“ გამოთქვამს მზაობას ნ-ი ნ-ან ერთად ან მის გარეშე განახორციელოს 25 000 კვ.მ-მდე ტევადობის სარეზერვუარო პარკი იმ განსხვავებით, რომ დადებული ხელშეკრულება მოკლებული იქნებოდა ექსკლუზიურობას.
სადავო ხელშეკრულების ექსკლუზიურობასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ სადავო ხელშეკრულების ექსკლუზიურობაში მოიაზრება ის გარემოება, რომ ფაქტობრივად, სადავო ხელშეკრულების შინაარსიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების მხარეებმა ხელშეკრულების დადებისთანავე გამორიცხეს სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ მხრიდან ფ. №2 ნავმისადგომთან მიმართებით სადავო ხელშეკრულების მსგავსი ხელშეკრულების დადების შესაძლებლობა.
პალატამ აღნიშნა, რომ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ი“, როგორც მესაკუთრე, შეზღუდული არ არის სადავო ხელშეკრულების დადების არჩევანში და მის ნებაზეა დამოკიდებული, საერთოდ დადებს თუ არა მსგავსი სახის ხელშეკრულებას ისევე, როგორც მისი, როგორც მესაკუთრის გადასაწყვეტია მსგავს ხელშეკრულებას გააფორმებს ერთ თუ რამდენიმე პირთან.
რაც შეეხება საკითხს იმასთან დაკავშირებით, თუ რატომ დადო „ფ. ნ-მა“ სადავო ხელშეკრულება სწორედ კომპანია „ა. ლ-ან“ და არა სხვა კომპანიასთან, ანუ სადავო ხელშეკრულების გაფორმების მოტივაციას, აღნიშნული თავისთავად არ შეიძლება, გახდეს ამ სადავო ხელშეკრულების გაბათილების საფუძველი. ამასთან, საგულისხმოა, რომ სადავო ხელშეკრულების მხარეები სადავო ხელშეკრულების გაფორმების ძირითად მიზეზად ასახელებენ იმ გარემოებას, რომ ფ. №2 ნავმისადგომზე თხევადი ტვირთების გადასატვირთად დამონტაჟებული ტექნოლოგიური ხაზი არ წარმოადგენს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ საკუთრებას და იმყოფება კომპანია „ა. ლ-ის“ კანონიერ მფლობელობაში.
სასამართლომ მიუთითა უდავო ფაქტზე, რომ დასახელებული ტექნოლოგიური ხაზი წარმოადგენდა კომპანია „ბიმედია ინვესტმენტ ლ-ის“ საკუთრებას, რომელთანაც სადავო ხელშეკრულების გაფორმებამდე ანალოგიური 2002 წლის 17 ივნისის ხელშეკრულება გაფორმებული იყო სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ მხრიდან.
ამდენად, სადავო ხელშეკრულება არ არღვევს სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილით დადგენილ მოთხოვნას და არ არსებობს ამ საფუძვლით მისი ბათილობის საფუძველი.
სააპელაციო პალატა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ერთ-ერთ არგუმენტად ასევე მიუთითებს სარჩელის დაკმაყოფილებისადმი მოსარჩელის ნამდვილი იურიდიული ინტერესის არარსებობაზე.
სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლის დანაწესზე და მიიჩნია, რომ სამოქალაქო სამართალწარმოებაში სარჩელის დაკმაყოფილებისადმი მოსარჩელის ნამდვილი იურიდიული ინტერესი ორიენტირებულია კონკრეტული შედეგის დადგომაზე, რაც მიიღწევა აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილებით. აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილებით მოსარჩელე უნდა იღებდეს უფრო მეტად გაუმჯობესებულ სამართლებრივ მდგომარეობას, ვიდრე ეს მას გააჩნდა სარჩელის დაკმაყოფილებამდე. სწორედ ამ შედეგით განისაზღვრება ნამდვილი იურიდიული ინტერესის არსებობის შესახებ გარემოება ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში.
რაც შეეხება შპს „ე. ჯ-ას“ ნამდვილი იურიდიული ინტერესის არსებობას, წარდგენილი აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილებისადმი, პალატამ მიიჩნია, რომ შპს „ე. ჯ-ას“ სარჩელის დაკმაყოფილების შემთხვევაშიც კი, არ წარმოეშობა რაიმე სახის სამართლებრივი (უფლებრივი) გაუმჯობესება. მისი სამართლებრივი მდგომარეობა „ფ. ს. ნ-ან“ მიმართებაში ტვირთების გადატვირთვის მომსახურების გაწევის შესახებ ხელშეკრულების დადების თვალსაზრისით არანაირ გაუმჯობესებას არ განიცდის.
სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ შპს „ე. ჯ-ა“ სარჩელში ერთ-ერთ ფაქტობრივ გარემოებად მიუთითებს, რომ მას ფ. №2 ნავმისადგომზე განლაგებულ თხევადი ტვირთების გადასატვირთ ტექნოლოგიურ ხაზთან მიმართებაში 2012 წლის 19 ნოემბრის იჯარის ხელშეკრულებით გააჩნია მოიჯარის უფლება.
პალატის მოსაზრებით, რამდენადაც მოცემულ შემთხვევაში დავის საგნის გათვალისწინებით მითითებული ფაქტობრივი გარემოების კვლევა არ შეიძლება იყოს მოცემული დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი, აღნიშნული გარემოება არც პირველი ინსტანციის და არც სააპელაციო სასამართლოს განხილვის საგანი არ გამხდარა, თუმცა, მოსარჩელის ამგვარი პოზიცია, რომ მას ფ. №2 ნავმისადგომზე არსებული ტექნოლოგიური ხაზის მიმართ გააჩნია მოიჯარის უფლება, კიდევ უფრო უსაფუძვლოს ხდის მის მიერ აღიარებითი სარჩელის დაყენების სამართლებრივ დასაბუთებულობას, ვინაიდან თუკი, შპს „ე. ჯ-ა“ თხევადი ტვირთების გადასატვირთ ტექნოლოგიურ ხაზთან მიმართებით მართლაც აღჭურვილია მოიჯარის უფლებამოსილებით, იგი, როგორც კანონიერი მფლობელი უფლებამოსილია, კანონით გათვალისწინებული სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენებით მოახდინოს მისი უფლების დაცვა.
სააპელაციო პალატის მითითებით, სამოქალაქო სამართალწარმოებაში სასამართლო მოკლებულია ინკვიზიციურობას და ხელმძღვანელობს შეჯიბრობითობის პრინციპით, რაც გადამწყვეტი და განმსაზღვრელია სამოქალაქო დავისას მხარის მიერ მისივე პროცესუალური აქტიურობით თავისთვის ხელსაყრელი შედეგის მისაღწევად. სამოქალაქო სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრობითობის საფუძველზე, რაც გულისხმობს მოდავე მხარეთა აქტიურობას სადავო ფაქტების დამტკიცების ფარგლებში, ხოლო სასამართლოს აქტივობა ამა თუ იმ ფაქტის მტკიცების წრეში შეზღუდულია მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებით. შესაბამისად, სამოქალაქო წესით დავის წარმოებისას ამოსავალი პრინციპი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობის მიხედვით, ფაქტობრივ გარემოებათა მტკიცების ტვირთის მხარეებზე გადატანაა. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელე მხარემ ვერ უზრუნველყო მისი სასარჩელო მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად აუცილებელ გარემოებათა დადასტურება, რაც გამორიცხავს სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივ საფუძველს.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება შპს „ე. ჯ-ამ“ გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:
განსახილველი დავის საგანს წარმოადგენს სამოქალაქო ბრუნვის ისეთი ფუნდამენტური პრინციპის დარღვევა, როგორიცაა მეწარმეობის თავისუფლება. აღნიშნული პრინციპის მნიშვნელობა თავის ასახვას ჰპოვებს საქართველოს კონსტიტუციის 30-ე მუხლის მე-2 პუნქტში.
„თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის მე-4 პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტის განმარტებისას, სააპელაციო სასამართლომ შემზღუდავი საპროცენტო განაკვეთი დაუკავშირა კონკრეტული ბაზრის წილს მთლიან შიდა პროდუქტთან მიმართებაში, რაც მიუღებელია. სასამართლოს ამ მიდგომის გაზიარების შემთხვევაში, აზრს კარგავს თავად კანონის არსებობა და მისი დანიშნულება, რადგან ამ შემთხვევაში კანონის რეალური მოქმედება შეიძლება გავრცელდეს მხოლოდ რამდენიმე დასახელების საქონელსა და მომსახურების ბაზარზე, რადგან, ერთობლივი შიდა პროდუქტის ოდენობის, საქონლისა და მომსახურების ბაზრების მრავალფეროვნებიდან გამომდინარე, მხოლოდ რამდენიმე კატეგორიის საქონლისა და მომსახურების ბაზრის ოდენობა შეიძლება აღემატებოდეს ერთობლივი შიდა პროდუქტის 0,25%-ს. ეს კი მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ განხორციელებული ნორმის განმარტება წინააღმდეგობაში მოდის კანონის მიზნებსა და სულისკვეთებასთან და უუნაროს ხდის აღნიშნულ საკანონმდებლო აქტს.
სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის მტკიცება იმ ფაქტობრივი გარემოების დადგენილად მიჩნევის თაობაზე, რომ „ფ. ს. ნ-ის“ მე-2 ნავმისადგომზე განთავსებული თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადასატვირთი ტექნოლოგიური ხაზი არის მსგავსი კატეგორიის ტვირთების მომსახურებისათვის განკუთვნილი ერთადერთი ხაზი საქართველოში.
თავად ტექნოლოგიური ხაზის არსებობა მხარეთა მიერ არ გამხდარა სადავოდ, შესაბამისად, იმ პირობებში, როდესაც მხარის მტკიცების საგანს წარმოადგენს რაიმე მოვლენის, ქმედების ან სხვა რაიმე სახის გარემოების არარსებობა, მტკიცების ტვირთი აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ (ამ მოვლენის, ქმედების ან რაიმე გარემოების არსებობის თაობაზე) გადადის მოწინააღმდეგე მხარეზე. სააპელაციო სასამართლომ კი არასწორად გაანაწილა მტკიცების ტვირთი მხარეებს შორის და არასწორად შეაფასა არსებული სამართალურთიერთობა.
წარმოდგენილი სასარჩელო მოთხოვნის საფუძველია სადავო ხელშეკრულების შესაბამისობა და კანონიერება „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის“ შესახებ საქართველოს კანონის, კერძოდ, მე-6 მუხლის მე-2 პუნექტის მოთხოვნებთან მიმართებით, რაც გულისხმობს ეკონომიკური აგენტის მიერ დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების დაუშვებლობას. მოსარჩელე მხარემ სასამართლოს წარუდგინა მტკიცებულებები, რომელიც ადასტურებდა მოპასუხის – სს „კორპორაცია ფ. ს. ნ-ის“ დომინირებულ მდგომარეობას კონკრეტული მომსახურების ბაზარზე და მისი მხრიდან ამ მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებას. შესაბამისად, წარმოდგენილი სასარჩელო მოთხოვნა დაეყრდნო „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლით დადგენილი მოთხოვნების დარღვევას, რისი გათვალისწინებით სასამართლოს არსებული ვითარების შეფასება უნდა განეხორციელებინა ამ ნორმის ჭრილში. ამასთან, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სადავო ხელშეკრულებას განვიხილავთ კანონის მე-7 და მე-8 მუხლების მოთხოვნებთან მიმართებით, არსებობს კანონის მე-8 მუხლით დადგენილი წანამძღვრების დამადასტურებელი გარემოებები. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებით დასტურდება ის გარემოება, რომ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ წილი სადავო მომსახურების ბაზარზე შეადგენს 40%-ზე მეტს და მხარეს უკავია დომინირებული მდგომარეობა.
სააპელაციო სასამართლომ ერთი მხრივ დადგენილად მიიჩნია სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ დომინირებული მდგომარეობა კონკრეტული მომსახურების ბაზარზე და აღიარა მისი მხრიდან იძულებითი კონტრაჰირების ვალდებულების არსებობა, და ამავე დროს, აღნიშნული ვალდებულება არ გაიზიარა კომპანია „ა. ლ-ან“ მიმართებით. პალატამ ამგვარი პოზიციის მართებულობა არ განმარტა და ერთადერთ არგუმენტად დაასახელა ის შემთხვევა, როდესაც გადატვირთვის მომსახურებას იღებს უშუალოდ კონტრაჰენტი მხარე. ამ შემთხვევაში გაუგებარია, თუ სასამართლოს მოსაზრებით, ვინ იგულისხმება უშუალოდ კონტრაჰენტ მხარედ და რატომ არ იგულისხმება აღნიშნულში კომპანია „ა. ლ-ი“, რომელიც ისევე წარმოადგენს სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ან“ მომსახურების მიმღებს, როგორც ნებისმიერი სხვა ეკონომიკური აგენტი, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა მხარის ვალდებულება იძულებითი კონტრაჰირების კუთხით.
სარჩელის დაკმაყოფილების შემთხვევაში, სს „კორპორაცია ფ. ს. ნ-ს“, მისი დომინირებული მდგომარეობიდან გამომდინარე, სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, წარმოეშობა იძულებითი კონტრაჰირების ვალდებულება ყველა იმ პირთან მიმართებით, ვინც მოითხოვს მსგავსი მომსახურების მიღებას. კასატორს მიეცემა შესაძლებლობა, მიიღოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურება უფრო დაბალი ტარიფის პირობებში, რაც მიუთითებს მის სამართლებრივ ინტერესზე არსებული დავისადმი.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ 2014 წლის 24 მარტს, კასატორმა წარმოადგინა განცხადება, რომლითაც ხელშეკრულების ბათილად ცნობასთან ერთად მოითხოვა სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ დაევალოს, კასატორ მხარესთან დადოს ხელშეკრულება ურთიერთმისაღები პირობებით.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 26 დეკემბრის განჩინებით შპს „ე. ჯ-ას“ საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა შპს „ე. ჯ-ას“ საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ: ა)საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ)სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ)სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ)გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.
საკასაციო პალატა სრულად ეთანხმება საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების შედეგს, ამასთან, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქმის ამგვარი შედეგი უმთავრესად განაპირობა მოსარჩელის იურიდიული ინტერესის არარსებობამ, რასთან დაკავშირებითაც საკასაციო პალატას მიზანშეწონილად მიაჩნია განმარტოს შემდეგი:
დავის მიმართ იურიდიული ინტერესის არსებობის შემოწმება განეკუთვნება სამართლის საკითხს, შესაბამისად, ვიდრე საქმის განმხილველი სასამართლო შეამოწმებდეს სარჩელის საფუძვლიანობას, მნიშვნელოვანია პასუხი გაეცეს მთავარ კითხვებს: აქვს მოსარჩელეს ნამდვილი იურიდიული ინტერესი დავის მიმართ? უზრუნველყოფს მოსარჩელის მოთხოვნა ამ ინტერესის დაკმაყოფილებას?.
აღიარებითი სარჩელის შემთხვევაში, იურიდიული ინტერესის არსებობა განპირობებულია არა ზოგადად მხარის ინტერესით, არამედ მატერიალურ-სამართლებრივი დანაწესით, რომლის შედეგის რეალიზაცია შესაძლებელია აღიარებითი სარჩელის აღძვრით. მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმით განსაზღვრული უფლების დაცვას უნდა ემსახურებოდეს აღიარებითი სარჩელი. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, აღიარებითი სარჩელის საფუძვლიანობის განხილვისას მნიშვნელოვანია გაირკვეს, ხომ არ არსებობს მიკუთვნებითი სარჩელის აღძვრის წინაპირობები, რადგან ამგვარი წინაპირობების არსებობისას, მოსარჩელე ვერ შეძლებს თავისი ნამდვილი მიზნის (უფლების დაცვის) აღიარებითი სარჩელით მიღწევას, რაც საფუძველს აცლის აღიარებით მოთხოვნას. თუკი ამგვარი წინაპირობები არ არსებობს, მაშინ სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგი უნდა უკავშირდებოდეს სამართლებრივი ურთიერთობების არსებობა-არარსებობის დადგენას, დოკუმენტების ნამდვილობის აღიარებას ან დოკუმენტების სიყალბის დადგენას.
განსახილველ შემთხვევაში, საქმეზე დადგენილი გარემოებებიდან და სარჩელის შინაარსიდან ირკვევა, რომ მოსარჩელე წარმოადგენს პოტენციურ კონკურენტ ეკონომიკურ აგენტს, რომელსაც სურს თხევადი ქიმიური ნივთიერებებისა და ნავთობპროდუქტების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის ბაზარზე შესვლა, კონკრეტულად ფ. ს. ნ-ი. ამ მიზნით, მან ხელშეკრულების დადების შესახებ წინადადება (ოფერტი) გაუგზავნა სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“, რაც არ იქნა მიღებული ნ-ის მიერ, იმ მოტივით, რომ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-სა“ და კომპანია „ა. ლ-ს“ შორის 2010 წლის 26 ნოემბერს გაფორმებული სადავო ხელშეკრულებით, თხევადი ქიმიური ნივთიერებებისა და ნავთობპროდუქტების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის ექსკლუზიური უფლება მიენიჭა მხოლოდ კომპანია „ა. ლ-ს“, ხოლო სხვა სუბიექტის ფ. ნავმისადგომზე დაშვებისათვის აუცილებელია ამ უკანასკნელის თანხმობა. მოსარჩელის განმარტებით, ხელშეკრულების გაფორმებაზე უარის თქმით, ასევე სადავო ხელშეკრულების ექსკლუზიური პირობების არსებობით, მას ადგება ზიანი და ილახება მისი კანონიერი უფლებები, ასევე სადავო გარიგება ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს (თავისუფალი და სამართლიანი კონკურენციის პრინციპს).
ამდენად, შპს „ე. ჯ-ას“ მიზანია მომსახურების (ქიმიური ნივთიერებებისა და ნავთობპროდუქტების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის მომსახურება) გაყიდვის უფლების მოპოვება. ამასთან, კასატორის აზრით, ამგვარი უფლების შეძენა ექცევა არა ხელშეკრულების დადების თავისუფლების, არამედ კონტრაგირების იძულების რეჟიმში.
ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, თუ გავიზიარებდით კასატორის პოზიციას იძულებითი კონტრაგირების მიმართულებით, მოსარჩელის აღიარებითი მოთხოვნა ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე არ იქნებოდა საკმარისი მატერიალურ-სამართლებრივი უფლების დაცვისათვის, ანუ იმ შედეგის დაგომისათვის, რომლის მიღწევაც საბოლოოდ სურს მოსარჩელეს, რაც ნიშნავს იმას, რომ ფ. ს. ნ-ის მხრიდან ხელშეკრულების დადებაზე უარის თქმის შემთხვევაში, მოსარჩელეს კვლავ მოუწევს სასამართლოსთვის ახალი სარჩელით მიმართვა ხელშეკრულების დადების მოპასუხისათვის დავალდებულების თაობაზე. თუ საწინააღმდეგო მიმართულებას ავირჩევდით, მაშინ ისმის კითხვა: რა არის ის სამართლებრივი სიკეთე, რომელსაც მიიღებდა მოსარჩელე სადავო გარიგების ბათილობით. საქმის მასალების ანალიზი გვაძლევს უარყოფით პასუხს დასმულ კითხვაზე, კერძოდ, სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ს“ შეუძლია კვლავ გააფორმოს ანალოგიური ხელშეკრულება იმავე სუბიექტთან ექსკლუზიურობის გამორიცხვით, ხოლო მოსარჩელე იმავე სამართლებრივ მდგომარეობაში აღმოჩნდება, რა მდგომარეობაშიც სასამართლოში მიმართვამდე იყო.
საკასაციო პალატას სურს აქვე განიხილოს მოსარჩელის იურიდიული ინტერესის შესაბამისობა მატერიალურ-სამართლებრივ საფუძვლებთან. ამ მიზნით, საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სამოქალაქო კოდექსის ნორმებზე და კონკურენციის სფეროში არსებულ სამართლებრივ ნორმებზე.
სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილით აღიარებულია ხელშეკრულების დადების თავისუფლების პრინციპი, რაც სრულ შესაბამისობაშია სამოქალაქო კოდექსით განმტკიცებულ ნების ავტონომიის პრინციპთან. იმავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებში მოცემულია ის საგამონაკლისო შემთხვევები, როდესაც ერთ მხარეს წარმოეშობა ხელშეკრულების დადების უფლება, ხოლო მეორე მხარეს მხოლოდ ხელშეკრულების დადების ვალდებულება.
სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ სს „კორპორაცია ფ. ს. ნ-ს“ ს. გადატვირთვების მომსახურების ბაზარზე უკავია დომინირებული მდგომარეობა, შესაბამისად, საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას იმასთან დაკავშირებით, რომ საქმიანობის ამ სფეროში, კერძოდ, გადატვირთვის მომსახურების შეძენის სფეროში მას ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე. ფ. ს. ნ-ის ამგვარი ვალდებულება გამომდინარეობს ასევე საქართველოს ს. კოდექსის 71-ე მუხლის პირველი ნაწილის შინაარსიდან, რომლის თანახმად, ს. ნ-ი ფიზიკურ და იურიდიულ პირებს საქმიანობისათვის გამოუყოფს ნ-ის ტერიტორიის, ნავმისადგომის ან აკვატორიის ცალკეულ უბანს, ასევე დანადგარებსა და მოწყობილობას საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ვინაიდან 2010 წლის 26 ნოემბრის ხელშეკრულების საფუძველზე, სს „კორპორაცია ფ. ს. ნ-მა“ თხევადი ქიმიური ნივთიერებების და ნავთობპროდუქტების გადატვირთვა-გადმოტვირთვის და შენახვის შეუზღუდავი უფლება გადასცა კომპანია „ა. ლ-ს“, შესაბამისად, მომსახურების ამ სფეროში ფ. ს. ნ-თან ერთად მასზე ვრცელდება 319-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული მოთხოვნები.
სარჩელის არსიდან გამომდინარე, მოსარჩელე ითხოვს არა მომსახურების შეძენას, არამედ ფ. ს. ნ-ის #2 ნავმისადგომზე დაშვებას მომსახურების გაყიდვის მიზნით. შესაბამისად ისმის კითხვა: ამ სფეროზე ვრცელდება კონტრაგირების იძულების პრინციპი? ამ კითხვაზე პასუხს არ იძლევა სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილები, რაც სწორად იქნა აღნიშნული სააპელაციო სასამართლოს მიერ. შესაბამისად, პასუხი შეიძლება ვეძებოთ სხვა ნორმატიულ აქტებში. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სადავო ხელშეკრულების დადების დროისათვის მოქმედ „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონზე, რომლის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, განსაკუთრებული საკუთრების მფლობელი ვალდებულია მომსახურების შეძენის ან/და გაყიდვის მიზნით სხვა ეკონომიკური აგენტები დაუშვას თავის ქსელში ან ინფრასტრუქტურაში არადისკრიმინაციული პირობებით.
ის გარემოება, რომ ფ. ს. ნ-ი განსაკუთრებული საკუთრების ობიექტს განეკუთვნება, ხოლო სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ი“ წარმოადგენს განსაკუთრებული საკუთრების მფლობელს, გამომდინარეობს იმავე კანონის მე-2 მუხლის „თ-მ“ ქვეპუნქტებიდან, ასევე საქართველოს ს. კოდექსის 72-ე მუხლის მე-2 ნაწილიდან და „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის „უ“ ქვეპუნქტიდან. „ფ. ს. ნ-ის რესტრუქტურიზებისა და მოდერნიზების სტრატეგიის დამტკიცებისა და განხორციელების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2000 წლის 27 სექტემბრის N424 ბრძანებულებაში აღნიშნულია, რომ ევროგაერთიანებამ შეიმუშავა ტრანსკავკასიის მრავალმოდალური კორიდორების კონცეფცია (TRACECA), რომელიც მიერთებულია ტრანსევროპულ ქსელთან (TEN), სადაც ნ-ს უჭირავს სტრატეგიული ადგილი, როგორც დამაკავშირებელ რგოლს შავი ზღვის აღმოსავლეთ საზღვარსა და კასპიის ზღვას შორის.
ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან და სარჩელის საფუძვლებიდან გამომდინარე, აშკარად იკვეთება ის ფაქტი, რომ კომპანია „ა. ლ-ი“ ფ. ს. ნ-ის #2 ნავმისადგომზე განთავსებულ ინფრასტრუქტურაში დაშვებულ იქნა არადისკრიმინაციული პირობების დარღვევით, კერძოდ, მას მიენიჭა ისეთი შეღავათი, რომელიც სხვა ეკონომიკურ აგენტებს უზღუდავს ინფრასტრუქტურულ სფეროში დაშვებას, რაც ეწინააღმდეგება თავისუფალი მეწარმეობისა და კონკურენციის განვითარების კონსტიტუციურ პრინციპს.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ 2005 წლის 3 ივნისის „თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლი ასევე ითვალისწინებდა საგამონაკლისო შემთხვევებს, როდესაც ინფრასტრუქტურულ სფეროებში დაშვება იზღუდებოდა კერძო ინვესტიციებით შექმნილ, არათავისუფლად ბრუნვადი საქონლის ტრანსპორტირების (გატარების) საშუალებებზე (მე-11 მუხლის მე-4 პუნქტი), თუმცა, საქმის მასალებიდან არ ჩანს, რომ კომპანია „ა. ლ-ი“ რაიმე ფორმით მონაწილეობდა ინვესტიციის განხორციელებაში. საქმეში წარმოდგენილია 2002 წლის 17 ივნისის ხელშეკრულება, სადაც ხელშემკვრელ მხარეებს წარმოადგენენ სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ი“ და კომპანია „ბ. ი. ლ-ი.“. სწორედ „ბ. ი. ლ-ს“ ევალებოდა ხელშეკრულების 1.5. პუნქტის თანახმად ფ. #2 ნავმისადგომზე ინვესტიციის განხორციელება, კერძოდ, სარეზერვო პაკეტით თხევადი ქიმიური ნივთიერებების გადაზიდვის დროებითი ტექნოლოგიური ხაზის დაპროექტება და მშენებლობა, რაც შესრულებულია. მოპასუხეები არ უარყოფენ იმ ფაქტს, რომ დღეის მდგომარეობით „ა. ლ-ი“ სარგებლობს ტექნოლოგიური ხაზით, თუმცა, როგორც ზემოთ ვახსენეთ, საქმის მასალებიდან არ დგინდება არც „ა. ლ-ის“ მიერ ინვესტიციის განხორციელება და მასზე არც რაიმე უფლებების გადასვლა, რომელიც გააჩნდა „ბ. ი. ლ-ს“ (2002 წლის 17 ივნისის ხელშეკრულების 1.7. პუნქტის მიხედვით, ტექნოლოგიური ხაზი წარმოადგენს დამკვეთის საკუთრებას და მისი გამოყენება შემსრულებლის, სხვა იურიდიული ან კერძო პირის მიერ დამკვეთის წერილობითი თანხმობის გარეშე აკრძალულია).
რაც შეეხება იძულებითი კონტრაგირების საკითხის გადაწყვეტას მოქმედი „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის ფარგლებში, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანონის მე-3 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, როდესაც საქმე ეხება პოტენციურ კონკურენტ ეკონომიკურ აგენტს, მან არა მხოლოდ მოთხოვნა უნდა წარადგინოს ბაზარზე შესასვლელად, რაც ცალკეულ შემთხვევებში გულისხმობს იძულებითი კონტრაგირების მოთხოვნის დაყენებას, არამედ ბაზარზე შესვლის განზრახვა სათანადოდ უნდა დაასაბუთოს, სხვაგვარად თვით კონკურენცია დაკარგავდა თავის არსს.
საკასაციო პალატა მიუთითებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 406-ე მუხლის დებულებაზე, რომლის თანახმადაც, დავის საგნის შეცვლა ან გადიდება, შეგებებული სარჩელის შეტანა და ხარჯების განსაზღვრა საკასაციო სასამართლოზე დაუშვებელია. მოცემული ნორმის ანალიზის საფუძველზე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორმა 2014 წლის 24 მარტის განცხადებით გაზარდა დავის საგანი, რის გამოც მისი მოითხოვნა სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ მოსარჩელესთან ხელშეკრულების გაფორმების დავალდებულების თაობაზე, უნდა დარჩეს განუხილველად.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორ შპს „ე. ჯ-ას“ უნდა დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით მის მიერ 2013 წლის 4 დეკემბერს №1 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. შპს „ე. ჯ-ას“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.
2. კასატორ შპს „ე. ჯ-ას“ (საიდენტიფიკაციო კოდი №...) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით მის მიერ 2013 წლის 4 დეკემბერს №1 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი.
3. კასატორის მოთხოვნა სს კორპორაცია „ფ. ს. ნ-ის“ მოსარჩელესთან ხელშეკრულების გაფორმების დავალდებულების თაობაზე, დარჩეს განუხილველად.
4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ბ. ალავიძე
მოსამართლეები: თ. თოდრია
პ. ქათამაძე
