№ას-1228-1169-2014 18 მარტი, 2015 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის

შემადგენლობა

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ი. ყ-ი, გ. დ-ე და მ. ფ-ე (მოპასუხეები)

მესამე პირი - მ. ფ-ე

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 22 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ნასყიდობის ხელშეკრულებების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრომ სარჩელი აღძრა ი. ყ-ის, გ. დ-ისა და მ. ფ-ის მიმართ ნასყიდობის ხელშეკრულებების ბათილად ცნობის შესახებ შემდეგი დასაბუთებით:

მოსარჩელე მიუთითებს საჯარო რეესტრის ამონაწერზე, რომლის მიხედვით ირკვევა, რომ ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში სოფელ გ-ში მდებარე 3328 კვ.მ სასოფლო-სამეურენო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი (ს/კ .........) საკუთრების უფლების მოწმობა №....-ს საფუძველზე დაუზუსტებელი მონაცემებით დარეგისტრირდა ი. ყ-ის საკუთრებად, ხოლო 2008 წლის 13 მაისს და 2008 წლის 23 ივნისს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებების საფუძველზე, ზემოთ აღნიშნული უძრავი ქონება დაუზუსტებელი მონაცემებით დარეგისტრირდა ჯერ გ. დ-ის, ხოლო შემდეგ მ. ფ-ის საკუთრებად. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს მიაჩნია, რომ აღნიშნული გარიგებები წარმოადგენს ფიქტიურ გარიგებებს და დადებულია იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას სათანადო იურიდიული შედეგი მოჰყვეს (მოჩვენებით დადებული გარიგებები). მოსარჩელემ სარჩელს დაურთო სისხლის სამართლის საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული განაჩენები, რომლითაც დგინდება, რომ გამყიდველს ნასყიდობის ხელშეკრულებაში აღნიშნული თანხა რეალურად არ მიუღია და რაც მთავარია, აღნიშნული განაჩენებებით უდავოდ დასტურდება, რომ ი. ყ-ი აღიარებს მის მიერ ჩადენილ დანაშაულს. ასევე დამნაშავედ იქნენ ცნობილნი მ. ფ-ე და გ. დ-ე. მოსარჩელეს მიაჩნია, რომ აღნიშნულ კანონიერ ძალაში შესულ განაჩენებს მოცემულ სამოქალაქო საქმეზე აქვს პრეიუდიციული ძალა და, შესაბამისად, ი. ყ-სა და გ. დ-ეს შორის, ასევე გ. დ-ესა და მ. ფ-ეს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებები ბათილად უნდა იქნას ცნობილი.

მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს შემდეგი დასაბუთებით:

მოპასუხეების აზრით, არ არსებობს დასახელებული მოთხოვნის როგორც სამართლებრივი საფუძველი, ასევე იურიდიული ინტერესი, ამავე დროს გასულია მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა. მოთხოვნა ეხება იმ ნივთს, რომლის ღირებულებაც მოსარჩელეს ანაზღაურებელი აქვს საქართველოს ეკონომიკური განვითარების სამინისტროს მეშვეობით ფიზიკურ პირ მ. ფ-ისაგან. სახელმწიფომ მიიჩნია რა დავის საგანი დანაშაულებრივი გზით გასხვისებულად და ვერ შეძლო მისი დაბრუნება და აღრიცხვა თავის სახელზე, დავის საგანი ჩათვალა ზარალად და იგი აინაზღაურა, რის გამოც, როგორც ფაქტობრივად, ასევე სამართლებრივად დავის საგანთან მიმართებაში სახელმწიფოს ინტერესები სრულადაა დაკმაყოფილებული და მასზე რაიმე მოთხოვნის დაყენება უკანონო და უსაფუძვლოა.

ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილებით აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრომ.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 22 ოქტომბრის განჩინებით აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის საკუთრების აღიარების კომისიის 2008 წლის 3 იანვრის გადაწყვეტილებით, აღიარებული იქნა ი. ყ-ის საკუთრების უფლება სოფელ გ-ში მდებარე 3328 კვ.მ. მიწის ნაკვეთზე, გაცემული იქნა №.... საკუთრების უფლების მოწმობა და ი. ყ-ი საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული იქნა უძრავი ქონების მესაკუთრედ. სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ ი. ყ-ს და გ. დ-ეს შორის 2008 წლის 13 მაისს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, სოფელ გ-ში მდებარე 3328 კვ.მ. (სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების) მიწის ნაკვეთის (ს/კ №....) მესაკუთრე გახდა გ. დ-ე. 2008 წლის 23 ივნისს, გ. დ-ეს და მ. ფ-ეს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, სოფელ გ-ში მდებარე 3328 კვ.მ. (სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების) მიწის ნაკვეთი (ს/კ №.....) აღირიცხა მ. ფ-ის საკუთრებად.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქმის განხილვის დროს არსებული მდგომარეობით, უძრავ ქონებაზე რეგისტრირებულია მ. ფ-ის საკუთრების უფლება. საქმეში წარმოდგენილი განაჩენების მიხედვით დადგენილია, რომ 2007 წლის დეკემბერში, მ. ფ-ემ განიზრახა მართლსაწინააღმდეგოდ მიესაკუთრებინა ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ გ-ში ზღვის სანაპიროსთან მდებარე, სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული 3328 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი. დანაშაულის ჩადენაში მხილების თავიდან აცილების მიზნით, ჩანაფიქრი გაანდო მეგობარ ი. ყ-ს და შესთავაზა მიემართა მას აღიარების კომისიისათვის, რაზეც დაიყოლია და ხელი მოაწერინა 2007 წლის 21 დეკემბრით დათარიღებულ ყალბი შინაარსის შემცვლელ განცხადებაზე. აღიარების კომისიის მიერ გაცემული იქნა საკუთრების მოწმობა და ი. ყ-ი აღირიცხა უძრავი ქონების მესაკუთრედ. ქონების შენარჩუნების და კეთილსინდისიერი შემძენის სტატუსის შექმნის მიზნით დაიყოლიეს მ. ფ-ის მეზობელი გ. დ-ე და 2008 წლის 13 მაისს გააფორმეს ქონებრივი უფლებამოსილების დამადასტურებელი ფიქტიური ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, თითქოსდა გ. დ-ემ 733824 ლარად შეიძინა ქონება. იმავე მიზნით და განზრახვით 2008 წლის 23 ივნისს მ. ფ-ის ხელმძღვანელობით გაფორმდა ფიქტიური ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მ. ფ-ემ თითქოსდა, როგორც კეთილსინდისიერმა შემძენმა ქონება იყიდა 733824 ლარად. ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიის 2010 წლის 17 თებერვლის განაჩენით დაკმაყოფილდა აჭარის ა/რ პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის უფროსსა და ი. ყ-ს შორის 17.02.2010წ. დადებული საპროცესო შეთანხმება. ი. ყ-ი ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 180-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ა’’ ქვეპუნქტით, მე-3 ნაწილის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით, 362-ე მუხლის პირველი ნაწილით (2007 წლის 21 დეკემბრის ეპიზოდი) და 210-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ა’’ ქვეპუნქტით. ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიის 2010 წლის 7 აპრილის განაჩენით დაკმაყოფილდა აჭარის ა/რ პროკურატურის განყოფილების პროკურორის შუამდგომლობა აჭარის ა/რ პროკურატურასა და ბრალდებულ გ. დ-ეს შორის 07.04.2010წ. დადებული საპროცესო შეთანხმების (დაზუსტებული რედაქციით) დამტკიცების შესახებ და დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება სასჯელის განსაზღვრის პირობით ბრალზე. გ. დ-ე ცნობილი იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 210-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ა’’ ქვეპუნქტით (2008 წლის 13 მაისის და 2008 წლის 23 ივნისის ეპიზოდი).

სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ ქუთაისის საპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2011 წლის 26 იანვრის განაჩენით ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2010 წლის 19 აგვისტოს განაჩენი თ. და მ. ფ-ეების მიმართ დარჩა უცვლელი. თ. ფ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ სისხლის სამართლის კოდექსის 180-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით (5 ეპიზოდი), 362-ე მუხლის პირველი ნაწილით (4 ეპიზოდი), 24-ე მუხლის პირველი ნაწილითა და 2010 მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ა’’ქვეპუნქტით (8 ეპიზოდი). მ. ფ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ სისხლის სამართლის კოდექსის 180-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით, 362-ე მუხლის პირველი ნაწილით (10 ეპიზოდი), 24-ე მუხლის პირველი ნაწილითა და 2010 მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ა’’ქვეპუნქტით (8 ეპიზოდი). ამასთან, ამავე განაჩენით დაკმაყოფილდა სამოქალაქო სარჩელი და თ. და მ. ფ-ეებს სოლიდარულად დაეკისრათ სახელმწიფოზე მიყენებული ზიანის - 688 980 ლარის ანაზღაურება. განაჩენის მიხედვით, სამოქალაქო სარჩელის ფარგლებში, დაზარალებულ აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს წარმომადგენლის ვ. შ-ის ჩვენებით სასამართლომ მიიჩნია, რომ მ. და თ. ფ-ეების დანაშაულებრივი ქმედებით სახელმწიფოს მიადგა განსაკუთრებით დიდი ოდენობით ზიანი, რაც გამოიხატა სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების უკანონოდ გასხვისებაში. სასამართლო განხილვის დროს არსებული მდგომარეობით, დაბრუნებული იყო გარკვეული ოდენობით მიწის ნაკვეთები, რამოდენიმე მიწის ნაკვეთი გადაცემული იყო კერძო პირებზე, რის გამოც მათი დაბრუნება შეუძლებელი იყო. კერძოდ, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ გ-ში მდებარე 3328 კ.მ მიწის ნაკვეთი (ს/კ №.....); ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ კ-ში მდებარე მიწის ნაკვეთი (ს/კ №.....); ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის მ-ის მეურნეობაში მდებარე 718 მ2 მიწის ნაკვეთი (ს/კ .....). შესაბამისად, სამოქალაქო სარჩელის მოთხოვნის მოცულობა განისაზღვრა 688 980 ლარით. აქედან გამომდინარე სააპელაციო სასამართლომ უდავოდ დადგენილ გარემოებად მიიჩნია, რომ სამოქალაქო სარჩელის მოთხოვნა მოიცავდა სოფელ გ-ში მდებარე 3328 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის (ს/კ №.....) ღირებულებასაც.

სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ 2013 წლის 26 მარტს, ერთის მხრივ, მ. და თ. ფ-ეების წარმომადგენელს და როგორც ერთ-ერთი უძრავი ქონების მესაკუთრეს თ. კ-ეს (წარმომადგენელი), უძრავი ქონების მესაკუთრე ზ. დ-ეს და, მეორეს მხრივ, სახელმწიფოს/სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (წარმომადგენელი - ს. მ-ა) შორის გაფორმდა შეთანხმება სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანისა და იპოთეკის თაობაზე. შეთანხმების მიხედვით, ვინაიდან, ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2010 წლის 19 აგვისტოს განაჩენით, თ. და მ. ფ-ეები ცნობილ იქნენ დამნაშავეებად და დანაშაულებრივი ქმედებებით სახელმწიფოს საკუთრებიდან გავიდა მიწის ნაკვეთები და ზიანმა შეადგინა 688 980 ლარი, რომლის სოლიდარულად გადახდის ვალდებულებაც განაჩენით დაეკისრათ თ. და მ. ფ-ეებს, დადგენილი ზიანის ნაწილობრივ ანაზღაურების მიზნით განხორციელდა სახელმწიფოს სასარგებლოდ საკუთრების უფლების მიტოვება ხელვაჩაურში, მ-ის მეურნეობაში 718 კვ.მ. მიწის ნაკვეთზე (ს/კ ....), ასანაზღაურებელი ზიანი შეადგენდა 608 980 ლარს. 2012 წლის 28 დეკემბრის ,,ამინისტიის შესახებ’’ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის შესაბამისად, მ. და თ. ფ-ეები დაზარალებულისაგან ითხოვდნენ შეთანხმებას შემდეგზე: სოლიდარული მოვალეები ზიანს აანაზღაურებდნენ შეთანხმების თარიღიდან 3 წლის ვადაში. ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულების შემთხვევაში მხარეებმა გაითვალისწინეს პირგასამტეხლო 0,1% ოდენობით. ამავე შეთანხმებით იპოთეკით დაიტვირთა ორი ერთეული უძრავი ქონება: ზ. დ-ის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, მდებარე - ბათუმი, დასახლება მ-ი (ს/კ №.....) (შეფასებულია - 47 000 აშშ დოლარად); თ. კ-ის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, მდებარე - ქ. თბილისი, მ-ის ქ. №.., კორპუსი №.., მე-2 სართული (ს/კ №....) (შეფასებულია 327300 აშშ დოლარად). საჯარო რეესტრის ამონაწერების მიხედვით, უძრავი ქონება, მდებარე - ბათუმი, დასახლება მ-ი (ს/კ №....) აღრიცხულია სახელმწიფოს საკუთრებად; უძრავ ქონებაზე, მდებარე ქ. თბილისი, მ-ის ქ. №.., კორპუსი №.., მე-2 სართული (ს/კ №....) რეგისტრირებულია ზ. მ-ის (95 კვ.მ.) და სახელმწიფოს (327.3 კვ.მ.) თანასაკუთრების უფლება.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე ი. ყ-მა სარჩელი ცნო სრულად. ასევე პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე მესამე პირის (დამოუკიდებელი მოთხოვნის გარეშე), მ. ფ-ის განმარტით დადგინდა, რომ მან (მ. ფ-ემ) სახელმწიფოს შეთანხმების საფუძველზე აუნაზღაურა მიყენებული ზიანი.

პალატამ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებები და განმარტა, რომ სასამართლომ სწორად შეაფასა ი. ყ-ის ახსნა-განმარტება (პოზიცია) სარჩელთან მიმართებაში. კერძოდ, ი. ყ-მა სასამართლო სხდომაზე სარჩელი სრულად ცნო. თუმცა მოპასუხის ამგვარი პოზიცია არ შეიძლებოდა გამხდარიყო სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი. სწორედ ამიტომ, პირველ რიგში, სამართლებრივი შეფასება უნდა მისცემოდა დავის ფარგლებში ერთ-ერთი მოპასუხის მიერ გამოვლენილი ნების მატერიალურ და პროცესუალურ კომპონენტებს. თავის მხრივ, სარჩელის ცნობა მოპასუხის მიერ თავისი მატერიალურ-სამართლებრივი უფლების განკარგვის აქტია, რაც მის მიერ სასამართლოში საქმის განხილვის დროს გამოვლენილ ნებაში გამოიხატება. შესაბამისად, ეს ერთგვარი გარიგებაა, ვინაიდან მიმართულია სამართლებრივი შედეგის წარმოშობისაკენ. თუმცა მოცემულ შემთხვევაში, სარჩელი მიმართულია სამი მოპასუხის - ი. ყ-ის, გ. დ-ისა და მ. ფ-ის მიმართ, რომლებიც სავალდებულო თანამოპასუხეებს წარმოადგენენ და მათ მიმართ მხოლოდ საერთო გადაწყვეტილების მიღებაა შესაძლებელი. აქედან გამომდინარე პალატამ მიიჩნია, რომ ერთ-ერთი მათგანის, განსახილველ შემთხვევაში, ი. ყ-ის მიერ სარჩელის ცნობა, სასამართლომ მართებულად არ ჩათვალა სარჩელის დაკმაყოფილების საკმარის საფუძვლად.

რაც შეეხება დავის არსებით მხარეს, სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ სასამართლოს განაჩენით სამოქალაქო სარჩელი დაკმაყოფილდა, მ. და თ. ფ-ეებს სოლიდარულად დაეკისრათ სახელმწიფოსთვის მიყენებული ზიანის - 688 980 ლარის ანაზღაურება, რომელიც, მოიცავს სადავო უძრავი ქონების ღირებულებასაც. ამრიგად, მოსარჩელის ინტერესი დაკმაყოფილებულია სადავო უძრავი ქონების ღირებულების ანაზღაურებით. ამ საკითხთან დაკავშირებით არსებობს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენი. შესაბამისად, არ შეიძლება სხვაგვარი შეფასება მიეცეს იმ გარემოებას, რომ მოსარჩელე სხვა სამართლებრივ საფუძვლებზე მითითებით ითხოვს ქონების გარიგებების ბათილობას, ქონების დაბრუნებას. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოცემულ სარჩელს გააჩნია იდენტური მიზანი, რაც გააჩნდა სამოქალაქო სარჩელს. ამგვარი მოცემულობის პირობებში კი, უნდა მოხდეს სარჩელთა მრავალგზის განხორციელების გამორიცხვა, რათა დაბალანსდეს მხარეთა ინტერესები და უფლებრივი კონკურენცია, თუ ეს წინააღმდეგობაში მოვა თანასწორობისა და თანაზომიერების პრინციპთან და უფლებამოსილ პირს მისცემს უფლების ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას.

საკითხის ამგვარი წესით გადაწყვეტის პირობებში პალატამ ყურადღება გაამახვილა მატერიალური მოთხოვნის პროცესუალურ სარჩულზე, რომელიც წარმოადგენს ურთიერთგადაჯაჭვულ სისტემას, რომლის ელემენტები ერთმანეთს ემყარება და ერთმანეთის საფუძველს ქმნის და თავს იყრის საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლში, რომლის თანახმად, სარჩელი შეიძლება აღიძრას უფლებისა თუ სამართლებრივი ურთიერთობების არსებობა-არარსებობის დადგენის, დოკუმენტების ნამდვილობის აღიარების ან დოკუმენტების სიყალბის დადგენის შესახებ, თუ მოსარჩელეს აქვს იმის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს.

სასამართლოს განმარტებით, იურიდიული ინტერესის ცნებაში ყოველთვის იგულისხმება ის მატერიალურ-სამართლებრივი უფლება, რომლის დაცვასაც უზრუნველყოფს აღიარებითი სარჩელი. მაგრამ დამატებით აღიარებითი სარჩელის განხილვისას ყურადღება უნდა გამახვილდეს განსახილველი დავის ორ მხარეზე. ხსენებული ნორმის სამართლებრივი ანალიზი საფუძველს იძლევა დასკვნისათვის, რომ პირველი, რაც ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს - იურიდიული ინტერესი, ანუ სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივ შედეგი უნდა უკავშირდებოდეს სამართლებრივი ურთიერთობების არსებობა-არარსებობის დადგენას, დოკუმენტების ნამდვილობის აღიარებას ან დოკუმენტების სიყალბის დადგენას, რაც განსხვავდება იმ მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგისაგან, რომელიც მიიღწევა მიკუთვნებითი სარჩელით. სასამართლომ მიუთითა, რომ ამ უკანასკნელ შემთხვევაში, იურიდიული ინტერესისათვის აუცილებელია მიკუთვნებითი მოთხოვნის აღძვრა. კონკრეტულ შემთხვევაში მოსარჩელე ითხოვს ნასყიდობის ხელშეკრულებების (გარიგებების) ბათილობას სადავო ქონების დაბრუნების გარეშე. აღიარებითი სარჩელი კი წარმოადგენს იმ იურიდიული მნიშვნელობის ფაქტის დადგენას, რომელიც სადავო მხარეთა შორის არ ითვალისწინებს მიკუთვნებითი მოთხოვნის აღძვრას. თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ თავის მხრივ, დავის მეორე მხარე უკავშირდება მოთხოვნათა რეალიზაციის მატერიალურ-სამართლებრივ ასპექტებს, რის გამოც ყურადღება უნდა გამახვილდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე - სისხლის სამართლის საქმეზე დადგენილი განაჩენით დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელი (მოთხოვნის მოცულობა) მოიცავს დანაშაულებრივი გზით გასხვისებული სადავო ქონების ღირებულებასაც.

პალატამ მიუთითა, რომ სამოქალაქო სარჩელის ფარგლებში, მოსარჩელის ინტერესს და მიზანს წარმოადგენს იმ ზიანის ანაზღაურება, რომელიც მას მიადგა დანაშაულებრივი გზით. ზიანი წარმოადგენს ინტერესის ხელყოფას, არ აქვს მნიშვნელობა ქონებრივია თუ არაქონებრივი. თავის მხრივ, ზიანის ანაზღაურება, შესაძლებელია განხორციელდეს, როგორც ნატურით, ისე ფულადი სახით. ზიანის ანაზღაურებად, ხშირ შემთხვევაში მოიაზრება ხელყოფილი სიკეთის ფულად ერთეულში გამოხატული ანაზღაურება, თუმცა, ამგვარად უნდა იქნეს განხილული და შეფასებული ხელყოფილი სიკეთის ნატურით რესტიტუციაც. ანუ, ორივე შემთხვევაში სახეზეა ზიანის ანაზღაურება, რომელიც დამოკიდებულია მოთხოვნის უფლების მქონე სუბიექტის (კრედიტორის) ნებაზე, ანაზღაურების რა ფორმას შეარჩევს ის, იმ ფაქტობრივი მდგომარეობის შეფასების და გათვალისწინებით, რაც არსებობს. პალატამ მიიჩნია, რომ ამ საკითხზე მსჯელობისას ყურადღება უნდა გამახვილებულიყო პირვანდელი მდგომარეობის/ნატურალური რესტიტუციის შეუძლებლობაზე.

სააპელაციო სასამართლოს აზრით, საქალაქო სასამართლომ სწორად მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408.1 მუხლზე, რომლის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. ამავე კოდექსის 409-ე მუხლის თანახმად, თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენით დაკმაყოფილებული სარჩელის ფაქტობრივ საფუძველს წარმოადგენდა დანაშაულებრივი გზით დაკარგული, ნების საწინააღმდეგოდ გასული ქონების ღირებულება. შესაბამისად, დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელით მოსარჩელემ მოითხოვა არა პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა (ნატურით რესტიტუცია), არამედ, ფულადი ანაზღაურება. ანუ, უდავოა, რომ უფლების ამგვარი ფორმით რეალიზაციის ფარგლებში, მოსარჩელემ მიიღო ფულადი ანაზღაურება, რომელიც, წარმოადგენდა სადავო უძრავი ქონების (სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებების საგნის) ღირებულებას. მოთხოვნის (სამოქალაქო სარჩელის ფარგლებში) ფაქტობრივ საფუძვლად, მან მიუთითა დანაშაულებრივი გზით, მისი ნების საწინააღმდეგოდ განკარგული ნივთების კერძო პირებისათვის გადაცემაზე, რის გამოც მოთხოვნის /ლეგიტიმური უფლების/ რეალიზაციის ფორმად, განსაზღვრა ნივთების საბაზრო ღირებულება ე.ი. ფულადი კომპენსაციით მოთხოვნის დაკმაყოფილება. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ზემოხსენებული ნორმების საფუძველზე დაუშვებელია კრედიტორს მიეცეს როგორც ნატურით, ასევე ფულადი თანხით ანაზღაურების უფლება. ამდენად პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია სადავო საკითხზე. ამასთან დაკავშირებით სასამართლომ აღნიშნა, რომ როგორც განაჩენით, ასევე გადაწყვეტილებით დამდგარი შედეგი ექვემდებარებოდა აღსრულებას კანონით დადგენილი წესით და ამ კუთხით მოსარჩელის უფლებრივი მდგომარეობა გადაწყვეტილი იყო, მას მიღებული ჰქონდა მატერიალური სიკეთე. ასეთის არ არსებობის შემთხვევაშიც კი, მნიშვნელოვანი იყო საკანონმდებლო რეგულაციის არსებობა, კერძოდ, ის, რომ ზიანის ნატურით რესტიტუციის შესაძლებლობის გამოყენება გამორიცხავს მისი (ქონების) ფულადი ანაზღაურების შესაძლებლობის გამოყენებას და პირიქით. ანუ იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელემ მოითხოვა და შემდეგ დაკმაყოფილდა კიდეც სადავო ქონების საფასურის მიღება, მას არ შეეძლო, ამავდროულად მოეთხოვა ამ ქონების მისთვის გადაცემა. ე.ი. ნატურით რესტიტუციაზე და ფულად კომპენსაციაზე კრედიტორის უფლება იყო ალტერნატიული და არა კუმულაციური.

პალატამ ასევე ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ 2013 წლის 26 მარტს გაფორმებული შეთანხმების საფუძველზე, სახელმწიფოს საკუთრებაში გადაცემული ჰქონდა ორი ერთეული უძრავი ქონება. კერძოდ, საჯარო რეესტრის ამონაწერების მიხედვით, უძრავი ქონება, მდებარე - ბათუმი, დასახლება მ-ი (ს/კ №.....) აღრიცხული იყო სახელმწიფოს საკუთრებად. უძრავ ქონებაზე, მდებარე - ქ. თბილისი, მ-ის ქ. №.., კორპუსი №.., მე-2 სართული (ს/კ №.....) რეგისტრირებული იყო ზ. მ-ის (95 კვ.მ.) და სახელმწიფოს (327.3 კვ.მ.) თანასაკუთრების უფლება. აქედან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებების ბათილად ცნობის თაობაზე სარჩელის მოთხოვნასთან მიმართებით, მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი დაუსაბუთებელი იყო.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 386-ე მუხლზე რომლის თანახმადაც თუ სააპელაციო საჩივარი დასაშვებია და საქმე პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ უბრუნება, სააპელაციო სასამართლო თვითონ იღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე. იგი თავისი განჩინებით უარს ამბობს სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე ან გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეცვლით იღებს ახალ გადაწყვეტილებას საქმეზე. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ იმის გათვალისწინებით, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოებები, სწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა მათ, აღნიშნული გარემოება, სსსკ-ის 386-ე მუხლის თანახმად, აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების საფუძველი იყო.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრომ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 22 ოქტომბრის განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი დასაბუთებით:

კასატორის განმარტებით, ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ თავის განჩნებაში საერთოდ არ იმსჯელა სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებების ბათილად ცნობის საფუძვლებზე. კერძოდ, იმ გარემოებაზე, რომ აღნიშნული ხელშეკრულებები იყო მოჩვენებით დადებული გარიგებები, ვინაიდან ხელშეკრულების მხარეებს ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თანხა გადახდილი არ ჰქონდათ. ხელშეკრულებების მოსაჩვენებლად დადება დასტურდება ასევე სისხლის სამართლის საქმეებზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებებითაც და ასევე იმ გარემოებით, რომ ბათუმის საქალაქო სასამართლოში საქმის განხილვის დროს, ერთ-ერთმა მოპასუხემ ი. ყ-მა ცნო სარჩელი, ანუ მან აღიარა, რომ გ. დ-ესთან დადებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება წარმოადგენდა მოჩვენებით დადებულ გარიგებას.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნას დაუშვებლად, შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ: ა) საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ) სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არსებული პრაქტიკისაგან.

აღნიშნულთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო კასატორს მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებაზე (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 1 ივლისის განჩინება Nას-1607-1509-2012), რომლითაც, სასამართლომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დააკმაყოფილა; გააუქმა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის გადაწყვეტილება ნასყიდობის ხელშეკრულებების ბათილად ცნობის ნაწილში და ამ ნაწილში მიიღო ახალი გადაწყვეტილება, რითაც სარჩელი ნასყიდობის ხელშეკრულებების ბათილად ცნობის თაობაზე არ დააკმაყოფილა.

უზენაესმა სასამართლომ ზემოაღნიშნულ საქმეში დადგენილად მიიჩნია, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენით დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელის საფუძველს წარმოადგენდა ყალბი მინდობილობის საფუძველზე გასხვისებული უძრავი ქონების ღირებულების ანაზღაურება. შესაბამისად, დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელით მოსარჩელემ მოითხოვა არა პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა (ნატურით რესტიტუცია), არამედ ფულადი ანაზღაურება. აქედან გამომდინარე, უზენაესმა სასამართლომ დასვა კითხვა - შესაძლებელია თუ არა მოსარჩელემ მოითხოვოს როგორც საკომპენსაციო თანხა, ასევე იმ ქონების მიღება, რის სანაცვლოდაც მან მოითხოვა საკომპენსაციო ზიანი, და ამ კითხვაზე გასცა უარყოფითი პასუხი. სასამართლომ აღნიშნა, რომ ვინაიდან მოსარჩელემ მიიღო ფულადი ანაზღაურება, რომელიც წარმოადგენდა სადავო ქონების ღირებულებას, დაუშვებელი იყო კრედიტორს მისცემოდა როგორც ნატურით, ასევე ფულადი თანხით ანაზღაურების უფლება.

ზემოაღნიშნული საქმეზე უზენაესმა სასამართლომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება გააუქმა სწორედ იმ საფუძვლებზე მითითებით, რომ ზიანის ნატურით რესტიტუციის შესაძლებლობის გამოყენება გამორიცხავდა მისი (ქონების) ფულადი ანაზღაურების შესაძლებლობის გამოყენებას და პირიქით. ანუ იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელე ითხოვდა და შემდეგ დაკმაყოფილდა კიდეც სადავო ქონების საფასურის მიღება, მას არ შეეძლო ამავდროულად მოეთხოვა ამ ქონების მისთვის გადაცემა, რადგან ნატურით რესტიტუციაზე და ფულად კომპენსაციაზე კრედიტორის უფლება ალტერნატიულია და არა კუმულაციური.

რაც შეეხება, წინამდებარე დავას, მოცემულ დავაზე ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ (ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მსგავსად) მიიღო ზემოაღნიშნულ პრაქტიკასთან შესაბამისი გადაწყვეტილება და გასაჩივრებულ განჩინებაში მითითებული ნორმები სწორედ დამკვიდრებული პრაქტიკის შესაბამისადაა განმარტებული. ამიტომ საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი დაუშვას აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი, რის გამოც საკასაციო საჩივარს უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

„სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „უ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, კასატორი აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი; აჭარის ა/რ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე