საქმე N:ას-132-124-2015

საქმე №ას-132-124-2015 29 აპრილი, 2015 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ბესარიონ ალავიძე, ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – გ. და მ. მ-ბი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ვ. ს-ი, ე. ზ-ა (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 9 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

გ. და მ. მ-მა სარჩელი აღძრეს სასამართლოში ვ. ს-ისა და ე. ზ-ას მიმართ 2013 წლის 28 თებერვლის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ.

მოსარჩელეების განმარტებით, 2012 წლის 21 მაისს მათ ვ. ს-თან გააფორმეს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც ვ. ს-მა გ. მ-ეს ასესხა 6000 აშშ დოლარი თვეში 6% სარგებლით. სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა საგარეჯოს რაიონის სოფელ კ-ში მდებარე მოსარჩელეების კუთვნილი უძრავი ქონება.

მოსარჩელეებმა მიუთითეს, რომ მიღებული სესხიდან დააბრუნეს 4 000 აშშ დოლარი დარიცხული პროცენტით. დარჩენილი თანხის გადახდა კი ვერ შესძლეს, რის გამოც ვ. ს-მა შესთავაზა, გაეფორმებინათ ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, რათა არ დამდგარიყო იპოთეკის საგნის რეალიზაციის საკითხი. შესაბამისი მყიდველიც ვ.ს-მა მოიძია.

მოსარჩელეთა განმარტებით, 2013 წლის 28 თებერვალს დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლითაც გამოსყიდვის უფლება არ გათვალისწინებულა, თუმცა გარიგების გაფორმებისას მოსარჩელეებს ამისათვის ყურადღება არ მიუქცევიათ.

სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად მხარემ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 54-ე, 55-ე, 56-ე და 187-ე მუხლებზე.

მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს და განმარტეს, რომ გ.მ-ეს სესხი არ დაუბრუნებია. ამასთან, ვ.ს-მა მოსარჩელის მიმართ არსებული მოთხოვნის ნაწილი დაუთმო სხვა პირს. იმისათვის, რომ მოსარჩელეები თავშესაფრის გარეშე არ დარჩენილიყვნენ, ვ.ს-მა თავად მიიყვანა მყიდველი. უსაფუძვლოა სარჩელში არსებული პრეტენზია უძრავი ქონების ღირებულებასთან დაკავშირებით. მხარეებმა ხელშეკრულებაში თავად დათქვეს 2000 აშშ დოლარი, რადგან მოსარჩელეები იპოთეკით განსაზღვრული სესხის – 6000 აშშ დოლარისა და მასზე დარიცხული სარგებლის გადახდის ვალდებულებისაგან გათავისუფლებულიყვნენ, ასევე 2000 აშშ დოლარი ხელზე რეალურად მიეღოთ.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2013 წლის 3 დეკემბრის გადაწყვეტილებით გ. და მ. მ-ბის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოსარჩელეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 9 დეკემბრის განჩინებით გ. და მ. მ-ბის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2012 წლის 21 მაისს გ. მ-ესა და ვ. ს-ს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად ვ. ს-მა გ. მ-ეს 3 თვით ასესხა 6000 აშშ დოლარი. სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მ. და გ. მ-ბის საკუთრებაში არსებული საგარეჯოს რაიონის სოფელ კ-ში მდებარე უძრავი ქონება.

2012 წლის 16 ნოემბრის „მოთხოვნის უფლების ნაწილობრივ დათმობის შესახებ“ ხელშეკრულებით ვ. ს-მა გ. მ-ესთან არსებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებიდან კუთვნილი 6000 აშშ დოლარიდან 4000 აშშ დოლარის (ასევე მასზე დარიცხული სარგებლისა და პირგასამტეხლოს) მოთხოვნის უფლება დაუთმო ლ. ჭ-ეს.

2013 წლის 28 თებერვალს გ. მ-ეს, როგორც მ. მ-ის წარმომადგენელს და ვ. ს-ს, როგორც ე. ზ-ას წარმომადგენელს შორის, დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება. ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენდა საგარეჯოს რაიონის სოფელ კ-ში გ. და მ. მ-ბის საკუთრებაში არსებული იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონება. ნასყიდობის ფასი განისაზღვრა 2000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი 3307 ლარით. ხელშეკრულების მიხედვით, მყიდველი ვალდებული იყო, ნასყიდობის ფასი გადაეხადა ხელშეკრულების სანოტარო წესით დამოწმებისთანავე.

სააპელაციო პალატის მითითებით, გ. და მ. მ-ბის სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენდა 2013 წლის 28 თებერვლის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა. მოსარჩელე სადავო გარიგების ბათილად ცნობის საფუძვლად მიიჩნევდა გარიგების თვალთმაქცურობას, მოტყუებასა და იძულებას, მოპასუხის მხრიდან სამოქალაქო კოდექსის 54-55-ე მუხლების დარღვევას.

სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლით და მიიჩნია, რომ აღნიშნული ნორმით სადავო ურთიერთობის კვალიფიკაციისათვის აუცილებელია, არსებობდეს გარიგების მონაწილეთა ნება, დაფარონ სხვა გარიგება. ასეთ დროს მხარეების სურვილი მიმართულია დაფარული გარიგებით გათვალისწინებული მიზნების მიღწევისაკენ. აღნიშნული მიუთითებს იმაზე, რომ გარიგების მონაწილე მხარეები აცნობიერებენ და შეგნებულად უშვებენ, რომ მათ შორის დადებულ გარიგებას სამართლებრივი შედეგები არ მოჰყვება და იგი დადებულია მხოლოდ სხვა გარიგების დასაფარავად, რომელიც მათთვის წარმოადგენს ვალდებულების წარმოშობის საფუძველს. მოჩვენებითი და თვალთმაქცური გარიგების დროს მოსაჩვენებლად იქცევა ამ გარიგების მონაწილე ნების გამოვლენის ყველა სუბიექტი.

სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტების (მოსარჩელეების) მითითება, რომ რეალურად მხარეთა განზრახვა მიმართული იყო არა ნასყიდობის ხელშეკრულების, არამედ გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისაკენ.

სამოქალაქო კოდექსის 509-ე, 510-ე, 514-ე მუხლების, ასევე სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლისა და 103-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ აპელანტებს (მოსარჩელეებს) სასამართლოში არ წარმოუდგენიათ იმის დამადასტურებელი მტკიცებულებები, რის საფუძველზეც სასამართლო ჩათვლიდა, რომ რეალურად მხარეთა შორის დაიდო ნასყიდობა გამოსყიდვის უფლებით, კერძოდ, მოსარჩელეებმა ვერ მიუთითეს და დაადასტურეს, რომ არსებობდა გამყიდველის ნება გამოსყიდვის უფლებაზე, ვერ მიუთითეს, თუ რა ვადით იყო გამოსყიდვა დადებული და ა.შ. საქმეში წარმოდგენილი ნასყიდობის ხელშეკრულებით კი, არ დგინდება მხარეთა შორის შეთანხმება ხელშეკრულებაში გამოსყიდვის უფლების დათქმის არსებობის შესახებ და ამ პირობით ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების ფაქტი.

სადავო გარიგების ბათილად ცნობას მოსარჩელეები ასევე ითხოვდნენ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე და 55-ე მუხლებში მითითებული სამართლებრივი საფუძვლებით.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, აპელანტები (მოსარჩელეები) სადავო გარიგების ბათილად ცნობის საფუძვლად უთითებდნენ იმ გარემოებაზე, მოსარჩელეებს და მოპასუხე ე. ზ-ას შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ფასი, 2000 აშშ დოლარი, აშკარად შეუსაბამო იყო ქონების რეალურ ღირებულებასთან, ასევე გარიგება დადებული იყო ე. ზ-ას მეუღლის მიერ.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის საფუძველზე მხარეებს გააჩნიათ ხელშეკრულების ფასის თავისუფალი განსაზღვრის უფლებამოსილება. ამდენად, ის გარემოება, რომ მხარეებმა თავად დათქვეს ხელშეკრულების ფასად 2000 აშშ დოლარი, არ წარმოადგენს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით გათვალისწინებულ გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველს.

რაც შეეხება იმ გარემოებას, რომ სადავო გარიგება ე. ზ-ას სახელით დადებულია ვ. ს-ის მიერ, არც აღნიშნული ეწინააღმდეგება კანონის მოთხოვნებს, ვინაიდან, სამოქალაქო კოდექსის 103-ე მუხლის თანახმად, გარიგება შეიძლება დაიდოს წარმომადგენლის მეშვეობითაც. წარმომადგენლის უფლებამოსილება ან კანონიდან გამომდინარეობს ანდა წარმოიშობა დავალების (მინდობილობის) საფუძველზე.

ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეებმა ვერ შეძლეს მათ მიერ სარჩელში მითითებული გარემოებების დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარმოდგენა, ამასთან, იმ პირობებში, როდესაც საქმეში წარმოდგენილი სადავო გარიგება სრულად შეესაბამება კანონის მოთხოვნებს, არ ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს და ზნეობის ნორმებს, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნა იმის შესახებ, რომ ზემოთ მითითებული საფუძვლით სადავო გარიგების ბათილად ცნობის წინაპირობები არ არსებობდა.

სააპელაციო სასამართლომ ასევე დაუსაბუთებლად მიიჩნია სადავო გარიგების ბათილად ცნობის მოთხოვნა სამოქალაქო კოდექსის 55-ე მუხლის საფუძველზე. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეებმა ვერ მიუთითეს რაიმე ისეთ გარემოებაზე, რაც დაასაბუთებდა მოდავე მხარეთა შორის განსაკუთრებული ნდობის არსებობის ფაქტს და სადავო გარიგების დადებას მოპასუხის მხრიდან მათზე გავლენის ბოროტად გამოყენებით. ამდენად, უდავოა, რომ ამ ნაწილშიც მოსარჩელეებმა ვერ შეძლეს მათზე სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლით დაკისრებული მტკიცების ტვირთის ჯეროვნად რეალიზება და სასამართლოსათვის იმ ფაქტობრივი გარემოებების და მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენა, რაც, სამოქალაქო კოდექსის 55-ე მუხლით განსაზღვრული საფუძვლით, სადავო გარიგების ბათილობის წინაპირობა გახდებოდა.

სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სარჩელის ფაქტობრივ გარემოებებში მოსარჩელეებმა მიუთითეს, გარიგების დადების მიზნით, მათი მოტყუების ფაქტზეც. სამოქალაქო კოდექსის 50-ე მუხლზე დაყრდნობით, სასამართლომ მიიჩნია, რომ მარტოოდენ ნების არსებობა არ იწვევს გარიგების დადებას, აუცილებელია, ნება გამოვლინდეს კიდეც. გარდა ამისა, ნება მიმართული უნდა იყოს სამართლებრივი შედეგის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისკენ. ნება შინაგანი სუბიექტური კატეგორიაა და იგი სამართლებრივ შედეგებს იწვევს მხოლოდ მისი გარეგანი გამოხატვის შედეგად, რაც იმას ნიშნავს, რომ სამართლებრივი შედეგისადმი მიმართული ნება იურიდიულად ქმედითი ხდება მისი გამოვლენის შედეგად.

ამასთან, ნების გამოვლენის ფორმებს უაღრესად დიდი პრაქტიკული დატვირთვა გააჩნია გარიგებებში, ვინაიდან გამოხატული ნებისადმი არსებობს კონტრაჰენტის მიერ გამოვლენილი ნდობის დაცვის ღირსი ინტერესი, ამიტომ მხედველობაში არ უნდა იქნეს მიღებული პირის მტკიცება, რომ მას ის ნება არ ჰქონდა, რომელიც გამოხატა, თუ მისი ნების გარეგანი გამოხატულებით მეორე მხარემ კეთილსინდისიერად ირწმუნა, რომ იგი უფლებებით აღიჭურვა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნების გამოხატვა, რომელიც გარკვეული სამართლებრივი შედეგების დადგომისკენ არის მიმართული, დაკავშირებულია არა მხოლოდ უფლებების, არამედ მოვალეობების წარმოშობასთან. შესაბამისად, საწინააღმდეგოს დადასტურებამდე ივარაუდება, რომ პირის მიერ გამოვლენილი ნება შეესაბამება მის ნამდვილ ნებას, აღნიშნული პრეზუმფცია ქარწყლდება, თუ დადასტურდება, რომ ნება გამოვლენილ იქნა ისეთ პირობებში, რომელიც გამოვლენილი ნების ნამდვილი ნებისადმი შესაბამისობას გამორიცხავს, მაგალითად, პირის ქმედუუნარობა, სულიერი აშლილობა, ფსიქიკური, ფიზიკური იძულება, მოტყუება, და ა.შ. ეს ისეთი გარემოებებია, როდესაც პირი მოკლებულია შესაძლებლობას, მართოს ნების გამოხატვის ფორმები, პირს შეზღუდული აქვს ე.წ. „მოქმედების ნება“, ანუ ასეთ ვითარებაში იგულისხმება, რომ დაუძლეველ გარემოებათა გამო, პირი იმ ნებას გამოხატავს, რომელიც მის ნებას არ შეესაბამება (სულიერი ავადმყოფობა) ან პირი გამოხატავს სხვა პირის და არა თავის რეალურ ნებას (მოტყუება, იძულება და ა.შ.). ასეთ შემთხვევაში, ნების გამომვლენი, რაღა თქმა უნდა, დაცული უნდა იყოს გამოვლენილი არანამდვილი ნების თანამდევი შედეგებისგან.

სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტების მოსაზრება, რომ მოპასუხე მოატყუეს გარიგების შინაარსში, ვინაიდან, ამ უკანასკნელს ჰქონდა გარიგების შინაარსის გაცნობის უფლება. იმ შემთხვევაში კი, თუ იგი არ გასცნობია ამ ხელშეკრულებების შინაარსს, მისთვის საინტერესო საკითხები არ გაურკვევია გარიგების მეორე მხარესთან და ისე მოაწერა ხელი ამ ხელშეკრულებებს, აღნიშნული წარმოადგენს ნდობაზე დამყარებულ უხეშ გაუფრთხილებლობას. სამოქალაქო კოდექსის 81-ე მუხლის პირველი ნაწილი კი, ითვალისწინებს გარიგების ბათილობას იმ შემთხვევაში, როდესაც არანამდვილი ნების ფორმირება მოტყუების საფუძველზე განხორციელდა და არა ნდობით გამოწვეული უხეში გაუფრთხილებლობის გამო.

სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, სადავო საკითხის გადაწყვეტისა და შესაბამისად, ზემოთ მითითებული გარიგების დადებისას მოსარჩელეთა მიერ გამოვლენილი ნების ნამდვილობისთვის მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ ეს გარიგება დამოწმებულია ნოტარიუსის მიერ, რომელთანაც მოხდა ნების გამოვლენა.

სააპელაციო სასამართლო ასევე არ დაეთანხმა აპელანტების მითითებას სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების იძულებით დადების შესახებ.

სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლისა და 86-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ გარიგების ბათილობას იწვევს ისეთი იძულება, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია, გავლენა მოახდინოს პირზე და აფიქრებინოს, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება. იძულების ხასიათის შეფასებისას მხედველობაში მიიღება პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გარემოებანი. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეებმა ასევე ვერ მიუთითეს ისეთ გარემოებაზე, რაც დაასაბუთებდა მოპასუხის მხრიდან რაიმე იძულების ფაქტს. ამდენად, ამ ნაწილშიც მოსარჩელეებმა ვერ შესძლეს მათზე სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლით დაკისრებული მტკიცების ტვირთის ჯეროვნად რეალიზება და სასამართლოსთვის იმ ფაქტობრივი გარემოებების და მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენა, რაც, სამოქალაქო კოდექსის 85-86-ე მუხლებით განსაზღვრული საფუძვლით სადავო გარიგების ბათილობის წინაპირობა გახდებოდა.

სააპელაციო პალატამ ასევე არ გაიზიარა აპელირება გ. მ-ის მიერ სესხის ხელშეკრულებით მიღებული 6 000 აშშ დოლარიდან მოპასუხე ვ. ს-ისათვის 4000 აშშ დოლარის გადახდის ფაქტზე, ვინაიდან, აპელანტებს (მოსარჩელეებს) სასამართლოში არ წარმოუდგენიათ კრედიტორის მიერ შესრულების მთლიანად ან ნაწილობრივ მიღების შესახებ დამადასტურებელი დოკუმენტი (სამოქალაქო კოდექსის 429-ე მუხლის პირველი ნაწილი).

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება გ. და მ. მ-მა გაასაჩივრეს საკასაციო წესით, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

კასატორების განმარტებით, სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ სადავო გარიგება დაიდო მოწინააღმდეგე მხარის მიერ მოსარჩელეთა მოტყუებით. ე. ზ-ა და იპოთეკარები ბინის ნასყიდობის თანხაზე შეთანხმდნენ მათი გვერდის ავლით, რაც ე. ზ-ამ სასამართლო სხდომაზე დაადასტურა. სასამართლომ ასევე არ გაითვალისწინა, რომ ბინის ნასყიდობის ხელშეკრულების შედეგად არსებული ფულადი დავალიანება არ გაქვითულა და ხელშეკრულების დადებამდე მ-ბისაგან ფარულად ვ.ს-მა ვალდებულება დაუთმო ლ. ჭ-ეს, რის შემდეგ ვ. ს-ი შეეცადა, მოეტყუებინა და დაერწმუნებინა გ. მ-ე, გაეფორმებინა ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, თუმცა მხარეებს შორის რეალურად გაფორმდა მხოლოდ ნასყიდობის ხელშეკრულება.

კასატორთა მითითებით, სასამართლომ მხედველობაში არ მიიღო სასამართლო სხდომაზე ე. ზ-ას ახსნა-განმარტებიდან გამოვლენილი გარემოება, რომ მან სინამდვილეში ბინა შეიძინა 12 000 აშშ დოლარად ხელშეკრულებაში კი, ნასყიდობის ფასად დაფიქსირდა 2000 აშშ დოლარი, რადგან დანარჩენი მას უნდა გადაეცა ვ. ს-ისთვის, როგორც იპოთეკარისთვის, ხოლო დანარჩენი – ლ. ჭ-თვის, როგორც გ. მ-ის შესასრულებელი ვალდებულება. მანვე აღნიშნა, რომ აღნიშნულ თანხაზე იგი შეუთანხმდა არა მოსარჩელეებს, არამედ ლ. ჭ-ესა და ვ. ს-ს, როგორც მოსარჩელეების კრედიტორებს. აქვე გასათვალისწინებელია, რომ ამ დროისათვის ე.ზ-ას თანხის გადახდის ვალდებულება ჯერ წარმოშობილი არ ჰქონდა.

კასატორებმა მიიჩნიეს, რომ ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოება სადავო გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველია, ვინაიდან გ. მ-ეს ფულადი ვალდებულება ამჟამადაც გააჩნია.

მხარის მითითებით, სააპელაციო სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო ის გარემოება, რომ ვ. ს-ი და ე. ზ-ა ერთ ბინაში ცხოვრობენ და აქვთ ახლო ოჯახური ურთიერთობა. მათ სარჩელი ერთსა და იმავე მისამართზე ჩაიბარეს. მოპასუხეები მოქმედებდნენ ერთად და სურდათ, აღნიშნული საცხოვრებელი ბინა მის ღირებულებაზე გაცილებით ნაკლებ ფასში შეეძინათ.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 13 თებერვლის განჩინებით გ. და მ. მ-ბის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე განჩინებით დადგინდა, რომ კასატორები სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებული არიან.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა გ. და მ. მ-ბის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2012 წლის 21 მაისს გ. მ-ესა და ვ. ს-ს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად ვ. ს-მა გ. მ-ეს 3 თვით ასესხა 6000 აშშ დოლარი. სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მ. და გ. მ-ბის საკუთრებაში არსებული საგარეჯოს რაიონის სოფელ კ-ში მდებარე უძრავი ქონება.

2013 წლის 28 თებერვალს გ. მ-ეს, როგორც მ. მ-ის წარმომადგენელს და ვ. ს-ს, როგორც ე. ზ-ას წარმომადგენელს შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება. ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენდა საგარეჯოს რაიონის სოფელ კ-ში გ. და მ. მ-ბის საკუთრებაში არსებული იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონება. ნასყიდობის ფასი განისაზღვრა 2000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი 3307 ლარით. ხელშეკრულების მიხედვით, მყიდველი ვალდებული იყო, ნასყიდობის ფასი გადაეხადა ხელშეკრულების სანოტარო წესით დამოწმებისთანავე.

გ. და მ. მ-მა მოითხოვეს 2013 წლის 28 თებერვლის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა გარიგების თვალთმაქცურობის, მოპასუხეთა მხრიდან მათი მოტყუების, იძულებისა და სამოქალაქო კოდექსის 54-55-ე მუხლების დარღვევის საფუძვლით.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ: ა) საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ) სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით, ვინაიდან საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკა არსებობს გარიგების ბათილად ცნობასთან დაკავშირებულ დავებზე საკასაციო საჩივრით სადავოდ გამხდარი შემდეგი საფუძვლებით:

1. სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის მეორე ნაწილის განმარტების შესახებ (სუსგ 2.04.2008, საქმე №ას-863-1174-07, 23.01.15 საქმე №ას-1142-1088-2014);

საკასაციო სასამართლომ ნათლად განმარტა თვალთმაქცური გარიგების არსი და სამართლებრივი მახასიათებლები და მიუთითა, რომ საქმეში არსებული მასალებით უნდა დასტურდებოდეს თვალთმაქცური გარიგების დროს გამოვლენილი ნების თავისებურებები, რაც, უპირველეს ყოვლისა, გამოიხატება სხვა გარიგების დაფარვის მიზნის არსებობაში. ეს ის შემთხვევაა, როდესაც მხარეებს სურთ, მიაღწიონ სხვა შედეგს და არა იმ შედეგს, რასაც იძლევა მათ მიერ გარეგნულად გამოხატული ნება. ამდენად, თვალთმაქცური გარიგების დროს უნდა დადასტურებულ იქნეს გარემოებები, რომლებიც მიუთითებენ სხვა გარიგების დადების სურვილზე და ამ დაფარული გარიგებისათვის აუცილებელ ყველა წინაპირობის არსებობაზე. ამ შემთხვევაში გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები.

ამრიგად, კასატორი ვერ ადასტურებს იმ ფაქტობრივი გარემოებების არსებობას, რომლებიც აუცილებელია სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ან მე-2 ნაწილის კვალიფიკაციისათვის, კერძოდ, საქმეში არსებული მასალებით არ დასტურდება გარემოებები, რომლებიც მიუთითებენ სადავო გარიგების ბათილად ცნობაზე, რაც უნდა შეეფასებენა და არ შეაფასა ან არასათანადოდ შეაფასა სააპელაციო სასამართლომ.

საკასაციო სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნია, განემარტა გარიგების თვალთმაქცურად ცნობის სამართლებრივი არსი:

სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის შესაბამისად, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება). თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება).

აღნიშნული ნორმის მიხედვით, თვალთმაქცური გარიგების დროს, მართალია, ნების გამოვლენა მიმართულია სამართლებრივი შედეგების დადგომისაკენ, თუმცა არა იმ ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელზეც მხარეები თანხმდებიან. ამგვარი გარიგების მიზანს წარმოადგენს იმ გარიგების დაფარვა, რომლის მიღწევის სურვილი მხარეებს რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში არსებობს ორი გარიგება, ერთი თვალთმაქცური და მეორე – რომელიც მხარეებმა უშუალოდ გაითვალისწინეს. ამდენად, თვალთმაქცური გარიგება ერთგვარად ფარავს ნამდვილ გარიგებას, შესაბამისად, მას არ გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი და იგი ბათილია. თუმცა, ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას გარკვეული სპეციფიკურობა ახასიათებს. კანონმდებლის ასეთი დამოკიდებულება განპირობებულია მხარეთა რეალური ნების გათვალისწინებით. ხშირ შემთხვევაში, მხარეები ვერ ერკვევიან, რა შინაარსის ხელშეკრულების გაფორმება სურთ ან კიდევ ვერ ასხვავებენ ერთმანეთისაგან გარიგების სხვადასხვა ტიპებს. სამოქალაქო კოდექსი შესაძლებლობას ანიჭებს ხელშეკრულების სუბიექტებს, გამოასწორონ დაშვებული შეცდომები თვალთმაქცური გარიგების ბათილად ცნობით და მხარეთა შეთანხმების მიმართ გამოიყენონ ის მოთხოვნები, რაც დამახასიათებელია იმ გარიგებისათვის, რომლის მიღწევაც მხარეებს სურდათ.

მოსარჩელის მტკიცების საგანს შეადგენს იმ ფაქტობრივი შემადგენლობის დადასტურება, რაც თვალთმაქცური გარიგების ყველა წინაპირობას მოიცავს. ამგვარ ვითარებაში, მხარეთა მტკიცებითი ფორმა, როგორც წესი, ორიენტირებულია მხოლოდ მოწმეთა ჩვენებაზე და, მეტი დამაჯერებლობისათვის, მათ მიერ დასახელებულ მოწმეთა თანაფარდობაზე. სასამართლო მიიჩნევს, რომ თუ მოსარჩელის არგუმენტაცია გამყარებულია მოწმეთა ჩვენებებით, ამ მტკიცებულებით უნდა დასტურდებოდეს ყველა იმ გარემოების არსებობა, რომელიც თვალთმაქცური გარიგების შემადგენლობას ქმნის, ხოლო დასკვნა იმის შესახებ, ჩაითვალოს თუ არა თვალთმაქცურად გარიგება, უნდა გამოიტანოს სასამართლომ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების საფუძველზე. ამდენად, მოწმეთა მიერ ხდება არა გარიგების თვალთმაქცურობის დადასტურება ან უარყოფა, არამედ – იმ გარემოებებისა, რომელთა საფუძველზეც სასამართლომ შესაბამისი დასკვნა უნდა გააკეთოს.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 327-ე მუხლის შესაბამისად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით.

პალატა განმარტავს, რომ თვალთმაქცური გარიგების დროს ნების გამოვლენის სუბიექტების ნება შეთანხმებულია და მათ განზრახული აქვთ განსაზღვრული სამართლებრივი შედეგის დადგომა, თუმცა მათი შინაგანი ნება და გამოვლენილი ნება არ ემთხვევა ერთმანეთს. დადებული გარიგებით ისინი ფარავენ სხვა გარიგებას, რომლის დადების ნებაც რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში დგება ამ ნორმის საფუძველზე ნების გამოვლენის ბათილობის საკითხი. თვალთმაქცური გარიგების დროს განხილვის საგანია გარიგების მხარეთა მიერ შინაგანი და გარეთ გამოვლენილი ნების ურთიერთმიმართება, ვინაიდან მათ შორის არსებობს შეუსაბამობა.

2. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის განმარტების შესახებ (სუსგ 17.02.14, საქმე №ას-1159-1105-2013);

სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ გარიგების ბათილობას იწვევს შემდეგი სახის ფასეულობათა დარღვევა: კანონით დადგენილი წესები და აკრძალვები, საჯარო წესრიგი, ზნეობის ნორმები. საჯარო წესრიგის დარღვევაში იგულისხმება სამოქალაქო ბრუნვის ფუნდამენტური პრინციპები, როგორიცაა საკუთრების უფლება, ხელშეკრულების თავისუფალი ნების გამოვლენის შედეგად დადების გარანტია და ა.შ.

3. სამოქალაქო კოდექსის 55-ე მუხლის განმარტების შესახებ (სუსგ 20.11.2013 წელი, საქმე №ას-587-558-2013, სუსგ 12.03.2012, საქმე №ას-109-105-2012);

4. სამოქალაქო კოდექსის 81-ე მუხლის პირველი ნაწილის განმარტების შესახებ (სუსგ 16.06.2014, საქმე №ას-182-171-2014);

საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 81-ე მუხლის პირველი ნაწილში მოცემულია „თვალსაჩინოების სტანდარტი“, რაც გამოხატულებას ჰპოვებს ფრაზაში „აშკარაა, რომ მოტყუების გარეშე გარიგება არ დაიდებოდა.“ ამდენად, მოტყუების საფუძვლით გარიგების ბათილობისათვის აუცილებელია, რომ მოტყუებას ნების გამომვლენში ისეთი შეცდომის გამოწვევა უნდა შეეძლოს, რომელიც ნების გამოვლენის საფუძველი ხდება.

მოტყუების დროს პირს შექმნილი უნდა ჰქონდეს ისეთი ობიექტური ვითარება, რომელიც ხელს შეუშლის ნების გამომვლენს ნამდვილი, ანუ მისთვის სასურველი ნების გამოვლენაში და აღნიშნული გარემოება არანამდვილი ნების გამოვლენას უნდა იწვევდეს.

5. სამოქალაქო კოდექსის 85-86-ე მუხლების განმარტების შესახებ (სუსგ 27.05.2013, საქმე №ას-170-163-2013);

სამოქალაქო კოდექსის 50-ე და 85-ე მუხლების საფუძველზე საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ გარიგება არის ცალმხრივი, ორმხრივი ან მრავალმხრივი ნების გამოვლენა, რომელიც მიმართულია სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლის შესაბამისად, გარიგების დადების მიზნით იმ პირის იძულება (ძალადობა ან მუქარა), რომელმაც დადო გარიგება, ანიჭებს ამ პირს გარიგების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას მაშინაც, როცა იძულება მომდინარეობს მესამე პირისაგან.

საკასაციო პალატის მითითებით, მარტოოდენ ნების არსებობა არ იწვევს გარიგების დადებას, აუცილებელია, რომ ნება გამოვლენილ იქნას, გარდა ამისა, ნება მიმართული უნდა იყოს სამართლებრივი შედეგის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ. აღსანიშნავია, რომ ნება შინაგანი სუბიექტური კატეგორიაა და იგი სამართლებრივ შედეგებს იწვევს მხოლოდ მისი გარეგანი გამოხატვის შედეგად, რაც იმას ნიშნავს, რომ სამართლებრივი შედეგისადმი მიმართული ნება იურიდიულად ქმედითი ხდება მისი გამოვლენის შემდეგ. ნების გამოვლენის ფორმებს უაღრესად დიდი პრაქტიკული დატვირთვა გააჩნია გარიგებებში, ვინაიდან გამოხატული ნებისადმი არსებობს კონტრაჰენტის მიერ გამოვლენილი ნდობის დაცვის ღირსი ინტერესი, ამიტომ მხედველობაში არ უნდა იქნეს მიღებული პირის მტკიცება, რომ მას ის ნება არ ჰქონდა, რომელიც გამოხატა, თუ მისი ნების გარეგანი გამოხატულებით მეორე მხარემ კეთილსინდისიერად ირწმუნა, რომ იგი უფლებებით აღიჭურვა. ამდენად, ნების გამოხატვა, რომელიც გარკვეული სამართლებრივი შედეგების დადგომისაკენ არის მიმართული, დაკავშირებულია არამხოლოდ უფლებების, არამედ მოვალეობების წარმოშობასთან, შესაბამისად, საწინააღმდეგოს დადასტურებამდე ივარაუდება, რომ პირის მიერ გამოვლენილი ნება შეესაბამება მის ნამდვილ ნებას. აღნიშნული პრეზუმფცია ქარწყლდება, თუ დადასტურდება, რომ ნება გამოვლენილ იქნა ისეთ პირობებში, რომელიც გამოვლენილი ნების ნამდვილი ნებისადმი შესაბამისობას გამორიცხავს, მაგალითად, პირის იძულება, მოტყუება, და ა.შ. ეს ისეთი გარემოებებია, როდესაც პირი მოკლებულია შესაძლებლობას, მართოს ნების გამოხატვის ფორმები. ეს ის შემთხვევებია, როდესაც პირს შეზღუდული აქვს ე.წ. „მოქმედების ნება“, ანუ ასეთ ვითარებაში იგულისხმება, რომ დაუძლეველ გარემოებათა გამო პირი იმ ნებას გამოხატავს, რომელიც მის ნებას არ შეესაბამება ან პირი გამოხატავს სხვა პირის და არა თავის რეალურ ნებას (მოტყუება, იძულება და ა.შ). ნების გამომვლენი მხოლოდ ასეთ შემთხვევებში უნდა იყოს დაცული გამოვლენილი არანამდვილი ნების თანმდევი შედეგებისაგან.

ამდენად, როგორც იძულება, ისე მოტყუება, წარმოადგენს გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველს. იძულების დროს ხდება აშკარა ჩარევა ნების გამოვლენის პროცესში. იძულების მიზანს გარიგების დადება წარმოადგენს. იძულება მაშინ შეიძლება ჩაითვალოს გარიგების ბათილობის საფუძვლად, როდესაც მისი ზეგავლენით მოხდა გარიგების დადება. იძულება შეიძლება გამოიხატოს ძალადობაში ან მუქარაში. ძალადობა ფიზიკურ იძულებას გულისხმობს, ხოლო მუქარის შემთხვევაში, მომავალში იძულების განხორციელების ფაქტით გამოწვეული შიში აიძულებს პირს მოახდინოს სხვისი ნების შესატყვისი ნების გამოვლენა. ამასთან, გარიგების ბათილობას იწვევს არა ყოველგვარი იძულება, არამედ ისეთი, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე. პირზე გავლენას ახდენს ისეთი იძულება, რომელიც აფიქრებინებს მას, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება. ამდენად, იძულება მხოლოდ მაშინ შეიძლება ჩაითვალოს ზემოქმედებაუნარიან იძულებად, თუკი იგი რეალური საფრთხის მაუწყებელია. თუ საფრთხე მოჩვენებითია, მაშასადამე, იძულებაც ამ აზრით არარსებულია. იძულების შეფასებისას მხედველობაშია მისაღები პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გამოცდილებები. მოტყუების დროს კი, არსებობს ნების გამოვლენის ნაკლს. მოტყუება გულისხმობს ცდომილებაში განზრახ შეყვანას. ამდენად, მოტყუებით დადებულ გარიგებას იმ შემთხვევაში აქვს ადგილი, თუ მხარის მიერ არასწორად მიწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე დებს მეორე მხარე გარიგებას. შესაბამისად, აღნიშნული საფუძვლით დადებული გარიგების ბათილობის შემთხვევაში მხარემ უნდა დაამტკიცოს არასწორი ცნობების მიწოდების ფაქტი.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო პალატის გასაჩივრებულ განჩინებაში ასახული მსჯელობა საკასაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნულ დასაბუთებას არ ეწინააღმდეგება, შესაბამისად, კასატორმა ვერ დაასაბუთა საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის სამართლებრივი წინაპირობების არსებობა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. გ. და მ. მ-ბის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ბ. ალავიძე

ნ. ბაქაქური