საქმე №ას-314-299-2013 17 აპრილი, 2015 წელი
ქ.თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)
მოსამართლეები:
ვასილ როინიშვილი, პაატა ქათამაძე
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი – მ.მ. (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ტ.მ., ვ.მ., დ.ვ. (მოპასუხე)
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 15 იანვრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების, ასევე მოწმის დაკითხვაზე უარის თქმის შესახებ საოქმო განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება
დავის საგანი – უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, საკუთრების უფლების აღდგენა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
მ.მ.მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში ტ.მ.ს, ვ.მ.სა და დ.ვ.ს მიმართ დ.ვ.სა და ტ. და ვ.მ.ბს შორის 2006 წლის 24 მარტს მცხეთის რაიონში, გლდანის საკრებულოში მდებარე უძრავ ქონებაზე დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის, ასევე მ.მ.ს საკუთრების უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის მოთხოვნით შემდეგ გარემოებათა გამო:
„ს.ა.ის“ 1997 წლის 18 თებერვლის მიწის ნაკვეთის №.... მიღება-ჩაბარების აქტით მოსარჩელეს გადაეცა 600 კვ.მ №7 მიწის ნაკვეთი და მასზე აღირიცხა მ.მ.ის საკუთრების უფლება.
2006 წლის მარტში მოსარჩელის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე სამუშაოებს აწარმოებდნენ ს. და ტ. მ.ბი, რომელთაც განემარტა, რომ მოსარჩელე ზემოაღნიშნული ქონების მესაკუთრე იყო, ამასთან, ეთხოვათ ნაკვეთის გამოთავისუფლება. მ.მ.მა საჯარო რეესტრიდან ვერ მოიპოვა ინფორმაცია მ.ების საკუთრების უფლების შესახებ.
რამდენიმე თვის შემდეგ მისთვის ცნობილი გახდა, რომ 2006 წლის 24 მარტს დ.ვ.სა და ტ. და ვ.მ.ებს შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, ნასყიდობის საგანს წარმოადგენდა მცხეთის რაიონის .... მდებარე 0.060 ჰა მიწის ნაკვეთი. ნასყიდობის ხელშეკრულებას ერთვოდა მიწის ნაკვეთის საკადასტრო რუკა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით ბათილად იქნა ცნობილი მიწის ნაკვეთზე დ.ვ.ს საკუთრების უფლების შესახებ საჯარო რეესტრის ჩანაწერი, რადგან დადგინდა, რომ მოსარჩელის სახელზე საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული და დ.ვ.ს სახელზე რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთები იყო იდენტური.
დ.ვ.მა სარჩელი არ ცნო და დაუსაბუთებლობის მოტივით ითხოვა მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, ამასთან განმარტა, რომ წარმოადგენს სადავო მიწის ნაკვეთის მესაკუთრეს. სარჩელი ასევე არ ცნეს ტ. და ვ.მ.ებმა და აღნიშნეს, რომ არიან ქონების კეთილსინდისიერი შემძენები.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 2 მაისის გადაწყვეტილებით მ.მ.ს სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 15 იანვრის განჩინებით მ.მ.ს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 2 მაისის გადაწყვეტილება შემდეგი დასაბუთებით:
პალატამ დადგენილად ცნო, რომ 2006 წლის 24 მარტს, დ.ვ.სა და მყიდველებს: ტ.მ.სა და ვ.მ.ს შორის უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროისათვის, დ.ვ. იყო მცხეთის რაიონში, გლდანის საკრებულოში მდენარე 0.060 ჰა უძრავი ქონების რეგისტრირებული მესაკუთრე, რომელსაც სპორტნაწარმის ფაბრიკის კოლექტიური მებაღეობის მიწათსარგებლობის გეგმების შესაბამისად, 1998 წლის 16 დეკემბრის მიწის ნაკვეთის N17006 მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე, 2006 წლის 10 მარტს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში საკუთრების უფლებით დაურეგისტრირდა იგი;
2006 წლის 24 მარტს დ.ვ.სა და ტ. და ვ.მ.ებს შორის გაფორმდა უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, დ.ვ.მა ქონება მიჰყიდა ტ.მ.სა და ვ.მ.ს;
უძრავი ნივთი ტ. და ვ.მ.ების სახელზე საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში აღირიცხა 2007 წლის 12 თებერვალს;
ტ. და ვ.მ.ებმა არ იცოდნენ და არც შეიძლებოდა სცოდნოდათ, რომ დ.ვ.გან შეძენილი ქონება იყო სადავო, რადგანაც 2006 წლის 24 მარტის ხელშეკრულების დადების დროს, დ.ვ. იყო ნასყიდობის საგნის რეგისტრირებული მესაკუთრე, საპირისპირო მტკიცებულებაზე მოსარჩელე ვერ მიუთითებდა. ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში რაიმე დავა დ.ვ.სა და მ.მ.ს შორის არ არსებობდა. როგორც თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2009 წლის 14 იანვრის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დგინდებოდა, მ.მ.მა სასარჩელო განცხადებით თბილისის საქალაქო სასამართლოს მხოლოდ 2007 წლის 23 დეკემბერს მიმართა, ამასთან, მ.მ.ს განმარტებით, მისთვის 2006 წლის თებერვლის ბოლოს გახდა ცნობილი, რომ მიწის ნაკვეთის სასაზღვრო მიჯნაზე სამუშაოებს აწარმოებდნენ უცნობი პირები. აპელანტმა ამონაწერისა და საკადასტრო გეგმის გაცემის მოთხოვნით 2007 წლის 28 თებერვალს მიმართა განცხადებით საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურს. განცხადებას დაურთო შპს „კ.ის“ მიერ შედგენილი საკადასტრო გეგმა და ამონაწერი საჯარო რეესტრიდან. მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურის 2007 წლის 30 მარტის № წერილის საფუძველზე, მოსარჩელეს დაუბრუნდა განცხადებაზე თანდართული დოკუმენტები და ეცნობა, რომ მის მიერ წარდგენილი საკადასტრო აზომვითი ნახაზი ფარავდა საჯარო რეესტრში ტ.მ.ს სახელზე რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთს. ტ.მ.ს მიერ საჯარო რეესტრისათვის წარდგენილი უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტებში აღმოჩნდა, რომ 2006 წლის 24 მარტს დ.ვ.ს ტ. და ვ.მ.თვის მიუყიდია სადავო მიწის ნაკვეთი, ხოლო შემძენებს სარეგისტრაციო სამსახურისათვის მიუმართავთ ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებიდან თერთმეტი თვის შემდეგ. სააპელაციო პალატის დასკვნით, სადავო მიწის ნაკვეთზე მ.მ.ს უფლება ტ. და ვ.მ.ების სახელზე უძრავი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შემდგომ წარმოეშვა.
რაც შეეხება მ.მ.ს განმარტებას, რომ მან ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებამდე შეატყობინა ვ. და ტ.ს მიწის ნაკვეთზე მისი საკუთრების უფლების შესახებ, საქმეში არსებული მტკიცებულებებით ეს გარემოება არ დასტურდებოდა, ამასთან, სასამართლოს განმარტებით, მიწის ნაკვეთის სადავოობის თაობაზე მხოლოდ სიტყვიერი განმარტება უძრავი ქონების შემძენის არაკეთილსინდისიერად მიჩნევისათვის საკმარის საფუძველს არ წარმოადგენს რეესტრის ამონაწერის სისრულისა და უტყუარობის პრეზუმფციიდან გამომდინარე.
პალატამ მიუთითა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2009 წლის 14 იანვრის კანონიერ ძალაში შესულ გადაწყვეტილებაზეც, რომლითაც დაკმაყოფილდა მ.მ.ს სასარჩელო განცხადება და ძალაში შესვლის დღიდან ბათილად იქნა ცნობილი დ.ვ.ზე მცხეთის რაიონის სოფ..... მდებარე 0,060 ჰა. მიწის ნაკვეთზე საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურის ჩანაწერი. სასამართლოს განმარტებით, მითითებული გადაწყვეტილება არ ადგენს დ.ვ.ს ქმედების არამართლზომიერებას. სარჩელის დაკმაყოფილებას საფუძვლად დაედო ის გარემოება, რომ რეგისტრაციის განხორციელებისას საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურის მიერ დაირღვა შესაბამისი ნორმები და არასწორად მოხდა დაზუსტებული ფართით რეგისტრაციის განახლება დ.ვ.ს სახელზე, რადგან მიწის აგეგმვის შედეგად შედგენილი საგეგმო-კარტოგრაფიული მასალები ამ უკანასკნელის მიერ არ ყოფილა წარდგენილი საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურში და სარეგისტრაციო ჩანაწერის ერთადერთ საფუძვლად კვლავ დარჩა პირველადი რეგისტრაციის საფუძველი - სპორტნაწარმის ფაბრიკის კოლექტიური მებაღეობის მიწათსარგებლობის გეგმის საფუძველზე 1998 წლის 16 დეკემბრის მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების №... აქტი.
დადგენილი გარემოებების სამართლებრივი შეფასებისას პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 183-ე, 185-ე, 312-ე მუხლებით და განმარტა, რომ კეთილსინდისიერი შემძენის ინტერესების დაცვის სამართლებრივ გარანტიას წარმოადგენს ფაქტობრივი გარემოება - საჯარო რეესტრში გამსხვისებლის მესაკუთრედ რეგისტრაცია, ანუ შემძენის კეთილსინდისიერება ეფუძნება ობიექტურ ფაქტორს, საჯარო რეესტრის მონაცემებს. კანონის ეს დანაწესი განპირობებულია თვით კანონის მიერ საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული ფაქტების მიმართ დადგენილი უტყუარობის ფიქციით. როდესაც საქმე ეხება უძრავი ქონების შეძენას, შემძენს, თავის უფლების დასამტკიცებლად შეუძლია დაეყრდნოს რეესტრში რეგისტრირებული ფაქტების სისწორის ვარაუდს, თუნდაც სინამდვილეში უსწორო იყოს რეესტრის მონაცემები, ამ მდგომარეობას არა არსებითად აქცევს შემძენის კეთილსინდისიერი დამოკიდებულება, რაც საჯარო რეესტრის ჩანაწერის უსწორობის ან რეესტრის ჩანაწერის მიმართ საჩივრის შეტანის არცოდნაში გამოიხატება. ერთადერთი, რაც რეესტრის უტყუარობის ფიქციას და, შესაბამისად, ნივთის შეძენას არღვევს, სწორედ შემძენის არაკეთილსინდისიერებაა. ზემოთ დასახელებული ნორმები შეიცავს არაკეთილსინდისიერების იურიდიული შედეგის განმსაზღვრელ ელემენტს - შემძენმა იცის, რომ გამსხვისებელი არ იყო მესაკუთრე ან იცის, რომ რეესტრის ჩანაწერის მიმართ შეტანილია საჩივარი. ამდენად, შემძენის ინტერესების დამცავი ნორმის გამოყენებისას უნდა შემოწმდეს არა მარტო საჯარო რეესტრის მონაცემები, ასევე, უტყუარად უნდა დადგინდეს, რომ შემძენმა ნივთის შეძენამდე არ იცოდა და არც შეიძლება სცოდნოდა საჯარო რეესტრის ჩანაწერის უზუსტობის ან საჯარო რეესტრის ჩანაწერის მიმართ საჩივრის შეტანის თაობაზე. სამოქალაქო კოდექსის 185-ე და 312-ე მუხლებით მხარეთა შორის გადანაწილებულია მტკიცების ტვირთი. რეესტრის მონაცემთა უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია შემძენს უადვილებს უფლების კანონიერების მტკიცების პროცესს. რეესტრის მონაცემთა უსწორობა და შემძენისათვის ამ ფაქტის ცოდნა მოდავე მხარემ უნდა ამტკიცოს. ამასთან, თუკი მხარე სადავოდ ხდის შემძენის კეთილსინდისიერებას, სასამართლოს არ შეუძლია თავისი დასკვნა დაამყაროს მხოლოდ საჯარო რეესტრის ჩანაწერს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო ვალდებულია, შეამოწმოს ჩანაწერის სისწორე, ქონების სადავოობა და გამოიკვლიოს, რა იცოდა შემძენმა ჩანაწერის ხარვეზიანობისა თუ ქონების სადავოობის თაობაზე. ამ საკითხის გამორკვევისას სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს შემძენის შესაძლებლობანი რეესტრის არასწორი ჩანაწერის ცოდნასთან ან ქონების სადავოობასთან მიმართებით.
პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ 2006 წლის 24 მარტს, უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროისათვის, დ.ვ. იყო ნასყიდობის საგნის რეგისტრირებული მესაკუთრე. მოსარჩელე ვერ უთითებდა მტკიცებულებაზე, რომელიც დაადასტურებდა იმ ფაქტს, რომ ტ. და ვ.მ.მა იცოდნენ დ.ვ.გან შეძენილი უძრავი ქონების სადავოობის შესახებ, არც საქმის მასალებით დასტურდებოდა ის გარემოება, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში დ.ვ.სა და მ.მ.ს შორის არსებობდა რაიმე დავა მიწის ნაკვეთთან დაკავშირებით. მოსარჩელემ ქმედით ზომებს მიწის ნაკვეთის საკუთრების უფლებასთან დაკავშირებით ინფორმაციის მოსაპოვებლად მხოლოდ 2007 წლის 28 თებერვალს მიმართა, უძრავი ქონების საჯარო რეესტრში ტ. და ვ.მ.ის სახელზე რეგისტრაციის შემდეგ, რა დროსაც გაირკვა მის მიერ წარდგენილი საკადასტრო აზომვითი ნახაზით ტ. და ვ.მ.ების სახელზე რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთის გადაფარვის თაობაზე. ნასყიდობის საგანი წარმოადგენდა სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთს და როგორც მ.მ. განმარტავდა, მიწის ნაკვეთი, ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში არ იყო შემოსაზღვრული. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მ.მ.ს სადავო მიწის ნაკვეთზე უფლება ტ. და ვ.მ.ების სახელზე უძრავი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შემდგომ წარმოეშვა.
პალატის განმარტებით, საჯარო რეესტრის მონაცემების უტყუარობის პრეზუმფციისა და მყიდველისა და გამყიდველის მართლზომიერი, კეთილსინდისიერი ქცევის პირობებში, მესამე პირის არამართლზომიერი ქმედება ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობას საფუძვლად ვერ დაედება. მესამე პირის მართლსაწინააღმდეგო, ბრალეული ქმედებით დამდგარი ზიანი მატერიალურ სამართლებრივი უფლების წარმოშობის საფუძველია.
სააპელაციო სასამართლოს შემაჯამებელი განჩინება, ასევე მოწმის დაკითხვაზე უარის თქმის შესახებ საოქმო განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მ.მ.მა, მოითხოვა მათი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი დასაბუთებით:
სააპელაციო პალატამ მართალია სწორად გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლი, ასევე 312-ე მუხლის პირველი ნაწილი, თუმცა არასწორად განმარტა იგი, რადგანაც მოსარჩელის განმარტებით დასტურდებოდა შემძენის არაკეთილსინდისიერება, რომელმაც იცოდა, რომ უძრავი ქონება არ იყო დ.ვ.ს საკუთრება. სასამართლო ვალდებული იყო შეემოწმებინა საჯარო რეესტრში არსებული ჩანაწერის სისწორე და გაერკვია, შემძენს, გონივრული წინდახედულობის ფარგლებში, შეეძლო თუ არა სცოდნოდა ჩანაწერის გაუქმების საფუძვლის არსებობა.
სასამართლოს დასკვნა გამყიდველის საკუთრების უფლების რეგისტრაციის არსებობის გამო ჩანაწერში ეჭვის შეტანის საფუძვლის არარსებობის თაობაზე არასწორია, რადგანაც მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა კასატორის შუამდგომლობა იმ მოწმეების დაკითხვის თაობაზე, რომლებიც ნასყიდობის სადავო ხელშეკრულების დადებამდე ესწრებოდნენ მხარეთა შეხვედრას, როდესაც მოსარჩელემ მათ გადასცა საჯარო რეესტრის ამონაწერი მიწაზე მისი საკუთრების უფლების რეგისტრაციის შესახებ. ამ კუთხით სასამართლომ არ შეამოწმა საქმეში არსებული მ.ნ.ის განცხადება. ამდენად, სასამართლომ დაარღვია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მოთხოვნები, ხოლო მიღებული გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება საქართველოს უზენაესი სასამართოს მიერ დამკვიდრებულ პრაქტიკას.
არასწორია სასამართლოს მიერ დადგენილი გარემოება, 1998 წლის 16 დეკემბრის N..... მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე დ.ვ.ის საკუთრების უფლების რეგისტრაციის თაობაზე. ამ კუთხით სასამართლომ დაარღვია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის მოთხოვნები და მოპასუხის მიერ მითითებული ეს ფაქტი უდავოდ მიიჩნია. დ.ვ.მა კი, საკუთრების უფლების წარმომშობი მტკიცებულება ვერ წარადგინა, ხოლო სადავო მიწაზე უფლება მოსარჩელემ დ.ვ.ზე ერთი წლით ადრე მოიპოვა, რაც დასტურდება ა/კ რკინიგზის თბილისის სალოკომოტივო დეპოს მებაღეობის მიწათსარგებლობის გეგმითა და ნაკვეთისათვის მინიჭებული რიგითი ნომრით.
ასევე დაუსაბუთებელია სასამართლოს დასკვნა, რომ ტ. და ვ.მ.ებმა არ იცოდნენ შეძენილი მიწის ნაკვეთის სადავოობის შესახებ, რადგანაც ამ ქონებაზე კასატორის საკუთრების უფლება ჯერ კიდევ 2005 წლის 3 ოქტომბერს იყო აღრიცხული, ამასთანავე, შემძენებს მოსარჩელემ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებამდე გააცნო საკუთრების უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტის არსებობა, ხოლო დ.ვ.მა საჯარო რეესტრს მიმართა 2006 წლის 10 მარტს, შესაბამისად, სრულიად უსაფუძვლოა სასამართლოს მსჯელობა ტ. და ვ.მ.ბის უფლების რეგისტრაციის შემდეგ ქონებაზე აპელანტის უფლების წარმოშობის თაობაზე. გარდა აღნიშნულისა, სასამართლომ სათანადო შეფასება არ მისცა კანონიერ ძალაში შესულ ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის გადაწყვეტილებას. ამ გარემოებათა გათვალისწინებით, სასამართლოს უნდა დაედგინა შემძენების მიერ წინდახედულობის ნორმის დარღვევის ფაქტი, რადგანაც მათ ჰქონდათ შესაძლბელობა, გასცნობოდნენ საჯარო რეესტრში არსებულ მასალებს რა დროსაც აღმოაჩენდნენ, რომ დ.ვ.ის კუთვნილი მიწის მაიდენტიფიცირებელი აზომვით ნახაზი არ არსებობდა, რაც ხარვეზის მქონე ქონების შეძენას გამორიცხავდა.
მითითებული გარემოებებიდან გამომდინარე, სასამართლოს მ.ები კეთილსინდისერ შემძენად არ უნდა ეცნო, მათ მხოლოდ მოსარჩელის მიერ წარდგენილი პრეტენზიიდან ერთი თვის შემდეგ მიმართეს საჯარო რეესტრს ქონებაზე უფლების რეგისტრაციისათვის, მათ საჩივრით მიმართეს პროკურატურასაც საკუთრების უფლების წარმომშობი დოკუმენტის გაყალბების შესახებ. საგამოძიებო ორგანოს საჩივრით მიმართა კასატორმაც და გამოძიიება დასრულებული არ არის.
სააპელაციო პალატამ კანონის არასწორად განმარტებით, არასწორად არ დაადგინა ის გარემოება, რომ უძრავი ქონება გასხისებულია მესაკუთრის ნების გაუთვალისწინებლად და წინამდებარე სარჩელით შეცილებულია, როგორც შემძენის კეთილსინდისიერება, ისე არანამდვილი მესაკუთრის მიერ გამოვლენილი ნება.
კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4, 105-ე, 106-ე, 244-ე, 377-ე, 393-ე და 394-ე მუხლების მოთხოვნები, ამასთანავე, მისი აღიარებითი სარჩელის ნამდვილ იურიდიულ ინტერესს წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილების გზით უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების აღდგენის შესაძლებლობა.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთებულობა და მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ მ.მ.ს სარჩელი უნდა დარჩეს განუხილველად შემდეგ გარემოებათა გამო:
საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლით გარანტირებულია ყველა პირის უფლება, თავის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს. აღნიშნული ნორმა სამართლიანი სასამართლოს უფლების მარეგულირებელი ცენტრალური ნორმაა, რომელშიც მოცემულია მნიშვნელოვანი სამართლებრივ-სახელმწიფოებრივი საპროცესო გარანტიები. საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი პუნქტი სრულად იზიარებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის დათქმას, რომელიც ასევე ეძღვნება უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად სასამართლოსათვის მიმართვის უფლებას. სამოქალაქო უფლებათა და მოვალეობათა განსაზღვრისათვის წარმოშობილი დავა უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ კრიტერიუმებს: ა)დავა უნდა იყოს ორ სუბიექტს შორის; ბ)დავის საგანი უნდა იყოს უფლება ან მოვალეობა; გ)დავას უნდა ჰქონდეს სამოქალაქო უფლებათა და მოვალეობათა განსაზღვრის ხასიათი. ამდენად დავას უშუალო კავშირი უნდა ჰქონდეს მომჩივნის დარღვეულ უფლებასთან.
სასამართლოსადმი მიმართვისას ამა თუ იმ პირს ამოძრავებს დარღვეული უფლების აღდგენის ან უფლების აღიარების სურვილი, თუმცა, მხოლოდ სურვილი არ არის საკმარისი, რათა სასამართლომ უზრუნველყოს საპროცესო მოქმედებების განხორციელება. გარკვეული საპროცესო მოვალეოებები მომჩივანსაც ეკისრება, კერძოდ, მან ისე უნდა წარმოუჩინოს საკუთარი პოზიცია სასამართლოს, რომ მოცემულ დავაში იკვეთებოდეს მისი ნამდვილი იურიდიული ინტერესი, მოიპოვოს ან აღიდგინოს უფლება, ანუ მიიღოს ის შედეგი, რომლის მიღწევაც სინამდვილეში სურს. მომჩივნისათვის მისაღები იურიდიული შედეგის დადგომას კი უმთავრესად განაპირობებს მომჩივნის სწორად ფორმულირებული მოთხოვნა და მის საფუძვლად არსებული ფაქტობრივი აღწერილობა.
დავის მიმართ იურიდიული ინტერესის არსებობის შემოწმება განეკუთვნება სამართლის საკითხს, შესაბამისად, ვიდრე საქმის განმხილველი სასამართლო შეამოწმებდეს სარჩელის საფუძვლიანობას, მნიშვნელოვანია პასუხი გაეცეს მთავარ კითხვას: აქვს მოსარჩელეს ნამდვილი იურიდიული ინტერესი დავის მიმართ?
როგორც განსახილველი დავის შინაარსიდან ირკვევა, მოსარჩელეს აღძრული აქვს არა მიკუთვნებითი ან ამკრძალავი, არამედ აღიარებითი სარჩელი, კერძოდ, მოსარჩელე მ.მ. ითხოვს ბათილად იქნეს ცნობილი დ.ვ.სა და ტ. და ვ.მ.ებს შორის 2006 წლის 24 მარტს დადებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება მიწის ნაკვეთზე (რომლის საკადასტრო კოდია: .......) და საჯარო რეესტრში მოსარჩელე აღირიცხოს მესაკუთრედ. მოსარჩელის განმარტებით, ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებით ხელყოფილ იქნა მისი საკუთრების უფლება, რაც გამოიხატა იმაში, რომ სახელმწიფოს (საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო) მიერ დაშვებული ხარვეზის გამო, დ.ვ.მა, რომლის ნაკვეთიც მოსარჩელის ნაკვეთს ესაზღვრებოდა, მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული ნაკვეთი საკადასტრო აზომვითი ნახაზის არასწორი შედგენით მთლიანად მოაქცია მისი საკუთრების ტიტულის ქვეშ, ხოლო შემდეგ გაასხვისა მესამე პირებზე. შედეგად სახეზეა შემთხვევა, როდესაც იურიდიულად მოსარჩელე ისევ რჩება უძრავი ქონების (მიწის ნაკვეთის) მესაკუთრედ საჯარო რეესტრის მონაცემებით, თუმცა, იმავდროულად მისი საკუთრება დ.ვ.ს მიერ დაზუსტებული საკადასტრო აზომვითი ნახაზის საფუძველზე მოქცეულია მოპასუხეთა ტიტულის ქვეშ. მოსარჩელისვე განმარტებით, მის იურიდიულ ინტერესს წარმოადგენს პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა _ უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების დაბრუნება.
ვიდრე მთავარ კითხვას გავცემდეთ პასუხს, სასურველია მოკლე ექსკურსი გავაკეთოთ უძრავ ნივთებზე საკუთრების შეძენის მარეგულირებელ ნორმებზე, ასევე საჯარო რეესტრის წარმოების ორგანიზაციულ-სამართლებრივ საკითხებზე, რათა უფრო მეტი სიცხადე შევძინოთ სადავო სურათს.
სამოქალაქო კოდექსის 183-ე მუხლის მიხედვით, უძრავი ნივთის შესაძენად აუცილებელია გარიგების წერილობითი ფორმით დადება და შემძენზე ამ გარიგებით განსაზღვრული საკუთრების უფლების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. ამდენად მოცემული ნორმა საკუთრების შეძენის იმგვარ წესს გვთავაზობს, რომლის თანახმადაც მხოლოდ სანივთო-სამართლებრივი შეთანხმება არ არის საკმარისი უფლებებში ცვლილების განხორციელებისათვის, არამედ ამ ტიპის გარიგების დადებასთან ერთად აუცილებელია გარიგების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. საჯარო რეესტრი ახორციელებს მატერიალური საჯაროობის პრინციპს და მასთან დაკავშირებულია საკუთრების გადაცემის მომენტი (183-ე მუხლი), საკუთრების უფლების არსებობის პრეზუმფცია (312-ე მუხლი) და კეთილსინდისიერება (185-ე და 312-ე მუხლები).
საკუთრების უფლების გადაცემის მომენტიდან მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას (სკ-ის 170-ე მუხლის პირველი ნაწილი). სამოქალაქო კოდექსი ასევე გვთავაზობს საკუთრების უფლების დაცვის ისეთ საშუალებებს, როგორიცაა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის ან ხელშეშლის აღკვეთის მოთხოვნის წარდგენა (სკ-ის 172-ე მუხლი). აღნიშნულ მოთხოვნათა გამოყენება ხორციელდება ისეთ შემთხვევებში, როდესაც მომჩივანი იურიდიულად რჩება მესაკუთრე, ანუ საკუთრების ტიტულის მატარებელი, თუმცა, საკუთრების ხელყოფა ხორციელდება ან ნივთის ფაქტობრივი ჩამორთმევით, ან თავისუფალი ფლობისა და სარგებლობის უფლებაში ჩარევით. ჩვენს შემთხვევაში, როგორც საქმის მასალებიდან ირკვევა, მოსარჩელეს ფაქტობრივად ჩამორთმეული აქვს საკუთრება. მიუხედავად ამისა, მოსარჩელეს არ წარუდგენია არც უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის და არც ხელშეშლის აღკვეთის მოთხოვნა.
საჯარო რეესტრის ჩანაწერებისადმი საჯარო ნდობის პრინციპი მნიშვნელოვანია სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფისათვის. საჯარო ნდობის საგანი შეიძლება იყოს: ა)არასწორად რეგისტრირებული სანივთო უფლებები (ისინი ითვლებიან არსებულად); ბ)არასწორად არარეგისტრირებული უფლებები (ისინი ითვლებიან არარსებულად); გ)არასწორად არარეგისტრირებული განკარგვის შეზღუდვები (ისინი ითვლებიან არარსებულად). საჯარო რეესტრის მონაცემთა უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფციის ძალით, კეთილსინდისიერ პირს მათდამი ნდობით შეუძლია უფლების შეძენა ნივთზე, ასევე უფლებრივი ტვირთის გარეშე. მაგალითად, თუ იპოთეკა არასწორად არ არის რეგისტრირებული, კეთილსინდისიერ პირს არ შეიძლება წაეყენოს პრეტენზია უზრუნველყოფის მოთხოვნიდან გამომდინარე (აღნიშნულთან დაკავშირებით იხ. სუსგ, 20 მაისი, 2014 წ., საქმე №ას-394-373-2013).
კეთილსინდისიერება წარმოადგენს სამოქალაქო ურთიერთობების ერთ-ერთ ფუნდამენტურ პრინციპს. კლასიკურ შემთხვევებში, როდესაც გამსხვისებელი მესაკუთრედ არის რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, მიუხედავად რეგისტრაციის უკან არსებული უფლების მართლზომიერებისა, შემძენისათვის იგი წარმოადგენს მესაკუთრეს. როდესაც რეესტრში რეგისტრირებული უფლება მართლზომიერია, კეთილსინდისიერების საკითხი არ განიხილება. ამ საკითხზე მსჯელობა აქტუალური მას შემდეგ ხდება, როდესაც გასხვისების ნებას გამოავლენს არანამდვილი (არამართლზომიერი) მესაკუთრე. შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, თუ შემძენმა საკუთრების უფლების გადასვლამდე არ იცოდა უფლებრივი მდგომარეობის ხარვეზის შესახებ, ანუ ამ ფაქტის მიმართ იგი კეთილსინდისიერია, შემძენისათვის საკუთრების უფლება წარმოშობილად ითვლება გარიგების წერილობითი ფორმით დადებისა და შემძენზე ამ გარიგებით განსაზღვრული საკუთრების უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის მომენტიდან. შედეგად სახეზეა უფლებრივი ცვლილება, ანუ ახალმა სარეგისტრაციო ჩანაწერმა უძრავ ნივთზე გააუქმა წინა ჩანაწერი, შესაბამისად, წინა მესაკუთრის ადგილი დაიკავა ახალმა მესაკუთრემ. საკუთრების უფლების იმგვარი ხელყოფისას, როდესაც ნამდვილ მესაკუთრეს არ გამოუვლენია ნება, ხოლო ქონების გამსხვისებელი არასწორად იყო რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, საკუთრების დაცვა შესაძლებელია განხორციელდეს იმ მოთხოვნის ფარგლებში, როგორც ეს განსახილველ საქმეშია წარმოდგენილი, ანუ ნამდვილი მესაკუთრის იურიდიული ინტერესის მიღწევა, აღიდგინოს საკუთრება, შესაძლებელია განხორციელდეს სანივთო გარიგებაზე შედავებით (სანივთო გარიგების ბათილად აღიარების მოთხოვნის წარდგენით) და შემძენის არაკეთილსინდისირებაზე მითითებით. მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დამტკიცება ამგვარ დავებზე მოსარჩელეს ეკისრება, მან უნდა დაამტკიცოს, რომ ნივთზე საკუთრების უფლების ახალ შემძენზე გადასვლამდე შემძენისათვის ცნობილი იყო უფლების ხარვეზის შესახებ. ასეთ დროს წარმოიშობა კონფლიქტი ნამდვილ მესაკუთრესა და კეთილსინდისიერ მესამე პირს შორის. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ აღნიშნული კონფლიქტი კანონმდებელმა სამოქალაქო კოდექსის 185-ე და 312-ე მუხლების მიხედვით, შემძენის სასარგებლოდ გადაწყვიტა, ანუ კეთილსინდისიერ შემძენს უნარჩუნდება საკუთრების უფლება, ხოლო მესაკუთრეს აქვს უფლება შესაბამისი საზღაური მოითხოვოს არამართლზომიერი გამსხვისებლისაგან.
ისმის კითხვა, მ.მ.ს შემთხვევაში საქმე გვაქვს ზემოთ მოყვანილ კლასიკურ შემთხვევასთან, თუ არსებული სიტუაცია სხვაგვარია?
დასმულ კითხვაზე პასუხის გასაცემად საინტერესოა სარჩელში და შემდგომ, მოსარჩელის განმარტებებში მოყვანილი შემდეგი ფაქტები: მ.მ.ს 1997 წლის 18 თებერვალს „ს.ქ.ის“ მიერ N... მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტით გადაეცა 600 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი N7, რომელიც საჯარო რეესტრში დაირეგისტრირა 2005 წლის 23 სექტემბერს. მის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებას მიენიჭა უნიკალური საიდენტიფიკაციო კოდი (საკადასტრო კოდი): ....... მოსარჩელის ნაკვეთს ესაზღვრებოდა „ს.ფ.ის“ მიწის ნაკვეთები, ხოლო 1998 წლის 16 დეკემბრის N... მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე, 2006 წლის 10 მარტს ასევე 600 კვ.მ. მიწის ნაკვეთზე დარეგისტრირდა დ.ვ.ს საკუთრების უფლება. დ.ვ.ის საკუთრება აღრიცხულია როგორც დამოუკიდებელი მიწის ნაკვეთი და მას მინიჭებული აქვს ასევე უნიკალური საიდენტიფიკაციო კოდი (საკადასტრო კოდი): ....... 2006 წლის 24 მარტს დ.ვ.სა და ტ. და ვ.მ.ებს შორის დაიდო უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება მიწის ნაკვეთზე, საკადასტრო კოდით ....., თუმცა, როგორც კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებითაა დადგენილი, არასწორად მოხდა დაზუსტებული ფართით რეგისტრაციის განახლება დ.ვ.ზე, რის შედეგადაც აღმოჩნდა, რომ ტექნიკური შეცდომის გამო ამ უკანასკნელის საკადასტრო საზღვრებში მოექცა მ.მ.ს მიწის ნაკვეთი.
საქმეში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურის 30.09.2011 წლის N.....სარეგისტრაციო წარმოების შეჩერების გადაწყვეტილებიდან ირკვევა, რომ მ.მ.ს მიერ სარეგისტრაციოდ წარდგენილ და საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულ უძრავი ნივთის საკადასტრო მონაცემებს შორის არსებობს ინსტრუქციით განსაზღვრული ზედდება, კერძოდ, განმცხადებლის მიერ წარდგენილი საკადასტრო აზომვითი ნახაზის მიხედვით, მიწის ნაკვეთის საზღვრები იჭრება მომიჯნავე მიწის ნაკვეთის საზღვრებში, რომლის საკადასტრო კოდია ...... (ტ. და ვ.მ.ების საკუთრება).
საქმეში წარმოდგენილია ასევე კანონიერ ძალაში შესული ადმინისტრაციული სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლის სარეზოლუციო ნაწილიდანაც ირკვევა, რომ ძალაში შესვლის დღიდან ბათილად იქნა ცნობილი დ.ვ.ზე მცხეთის რაიონის სოფ..... მდებარე 0.060 ჰა. სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთზე, სარეგისტრაციო მახასიათებლებით: ზონა მცხეთა, კოდი _ .., სექტორი _ ....., კოდი _ ..., კვარტალი _ ..., ნაკვეთი _ ..., საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მცხეთის სარეგისტრაციო სამსახურის ჩანაწერი. მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ მითითებული გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები იმის შესახებ, რომ თავის დროზე მიწის აგეგმვის შედეგად შედგენილი საგეგმო-კარტოგრაფიული მასალები დ.ვ.ის მიერ არ ყოფილა წარდგენილი სარეგისტრაციო სამსახურში. ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 16 მაისის N.. ბრძანებულების (სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების უფლების პირველადი რეგისტრაციის გადაუდებელ ღონისძიებათა და საქართველოს მოქალაქეთათვის სარეგისტრაციო მოწმობების გაცემის შესახებ) მე-5 პუნქტის დაუცველობამ, გამოიწვია მ.მ.ს კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე დ.ვ.ის საკუთრების რეგისტრაცია.
საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს იმ გარემოებას, რომ მიუხედავად დ.ვ.ის საკუთრების უფლების დაზუსტების ხარჯზე მ.მ.ის საკუთრების უფლების ხელყოფისა, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებს არ დაუდგენიათ ის ფაქტი, რომ ამას იურიდიულად შედეგად მოყვა მ.მ.ის საკუთრების ჩანაწერში ან მის საფუძვლად გამოყენებულ დოკუმენტში (მიღება-ჩაბარების აქტი) რაიმე სახის ცვლილება. ამდენად, სახეზეა უფლებათა დუბლირება, პარალელიზმი, რაც გამორიცხავს მოსარჩელის ინტერესს საჯარო რეესტრში მესაკუთრედ აღრიცხვის მოთხოვის მიმართ.
საკასაციო პალატა მოიხმობს საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 წლის ანგარიშს, სადაც აღნიშნულია, რომ ზედდების პრობლემის გამოვლენა ელექტრონული საკადასტრო აზომვითი ნახაზების შემოღებას უკავშირდება. 2006 წლამდე მიწის ნაკვეთის საკადასტრო აზომვითი ნახაზი ქაღალდზე მზადდებოდა. 2006 წლის 13 დეკემბრის საქართველოს იუსტიციის მინისტრის „უძრავ ნივთებზე უფლებათა რეგისტრაციის შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე“ №... ბრძანებით დაინერგა სახელმწიფო გეოდეზიურ კოორდინატთა სისტემა, თუმცა, სახელმწიფო გეოდეზიურ კოორდინატთა სისტემაში ელექტრონული ნახაზის შედგენა და რეგისტრაცია არ გამორიცხავს ნახაზის ქაღალდის ვერსიის საფუძველზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციას. ამასთან, ქაღალდზე შესრულებული საკადასტრო მონაცემების ელექტრონულ სისტემაში გადაყვანა კანონმდებლობით სავალდებულო არ გამხდარა. შესაბამისად, ელექტრონულ სისტემაში არც ძველი მეთოდით დამზადებული ნახაზები ასახულა (საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, 2013 წ., გვ.379).
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ტექნოლოგიის განვითარებასთან ერთად იცვლება აზომვითი ნახაზების მეთოდები. აზომვების განსხვავებული ტექნოლოგია არც თუ იშვიათ შემთხვევებში, სხვადასხვა სურათს იძლევა, რამაც, როგორც განსახილველი დავის შინაარსიც მოწმობს, გამოიწვია წინააღმდეგობა საჯარო რეესტრის ჩანაწერებში.
საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2010 წლის 15 იანვრის N.. ბრძანებით დამტკიცებული „საჯარო რეესტრის შესახებ“ ინსტრუქციის 25-ე მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებზე, რომელთა მიხედვითაც, საკადასტრო მონაცემები არის ამ ინსტრუქციით დადგენილი წესით ასახული, მიწის ნაკვეთის საზღვრის კონფიგურაციის და ადგილმდებარეობის, მასზე არსებული ნაგებობების, მათ შორის ხაზოვანი ნაგებობების, ასევე სერვიტუტის ან სხვა სამართლებრივი შეზღუდვის ფარგლების შესახებ გრაფიკულად და ტექსტურად გამოსახული ზუსტი ინფორმაცია. საკადასტრო აზომვითი ნახაზი არის ამ ინსტრუქციის მოთხოვნათა დაცვით შესრულებული უძრავი ნივთის საკადასტრო მონაცემების ამსახველი დოკუმენტი. პალატის მოსაზრებით, აღნიშნული დანაწესი უზრუნველყოფს ფაქტობრივ მფლობელობაში არსებული მიწის ნაკვეთის საზღვრის დადგენის რეალიზაციას. აქედან გამომდინარე, საკადასტრო აზომვითი ნახაზი უნდა აკმაყოფილებდეს ტექნიკურ პირობებს, რომლის თანახმად, საკადასტრო აზომვთი ნახაზს თან უნდა ერთვოდეს წერილობითი ინფორმაცია საკადასტრო აღწერის უფლებამოსილი პირის, უძრავი ნივთისა და მასზე მდებარე შენობა-ნაგებობების აღწერილობისა და დაინტერესებული პირის შესახებ. დამსწრეთა და უძრავი ნივთის მოსაზღვრე უძრავი ნივთის (ნივთების) მართლზომიერი მფლობელის ან მესაკუთრის არსებობის შესახებ („საჯარო რეესტრის შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2010 წლის 15 იანვრის N4 ბრძანებით დამტკიცებული ინსტრუქციის 26-ე მუხლის მე-5 პუნქტი).
ერთ-ერთ საქმეზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ მიიჩნია, რომ საკადასტრო აზომვითი ნახაზი არ წარმოადგენს უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტს, თუმცა, საკადასტრო აზომვითი ნახაზი წარმოადგენს უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციისათვის ერთ-ერთ აუცილებელ ინფორმაციას, ხოლო მასში სასამართლო გადაწყვეტილებით განხორციელებული ცვლილებები არ არის საკმარისი მოსარჩელის საკუთრების დაცვის იურიდიული შედეგის მიღწევისათვის (იხ. სუსგ, 6 სექტემბერი, 2013წ., №ას-1648-1545-2012). საკასაციო პალატა იზიარებს რა უზენაესი სასამართლოს მოცემულ შეფასებებს, დამატებით განმარტავს, რომ აზომვით ნახაზს არსებითი მნიშვნელობა აქვს საკუთრების უფლების გადაცემისას. იგი უნდა განვიხილოთ იმ ტიტულის ნაწილად, რომლითაც მოხდა უფლების გადაცემა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა შემდეგი: მიწა შეიძლება არსებობდეს საკუთრებაში, როგორც დაუზუსტებელი, ისე დაზუსტებული მონაცემებით. კანონმდებლობა არ შეიცავს დაუზუსტებელი მონაცემებით მიწის ნაკვეთის სუბიექტზე აღრიცხვის გამომრიცხავ დანაწესს. ამასთანავე, პირველად დაუზუსტებელ რეგისტრაციას არ აქვს მხოლოდ საცნობარო მნიშვნელობა, უმართებულოა მისი დაყვანა მხოლოდ ფაქტობრივ აღრიცხვამდე, რომელიც აღრიცხვის ობიექტის მიმართ არ იწვევს რაიმე სამართლებრივ შედეგს. სააღრიცხვო მონაცემებს იურიდიული მნიშვნელობა გააჩნია. სარეგისტრაციო პროცედურას შედეგად მოსდევს უფლებადამდგენი დოკუმენტის გაცემა (იხ. სუსგ, 28 თებერვალი, 2013 წ., საქმე №ბს-367-363(კ-12)). სარჩელზე დართული მ.მ.ის საკუთრების უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტიდან (საჯარო რეესტრის ამონაწერი) დგინდება, რომ მოსარჩელეს საკუთრებაში ერიცხება მიწის ნაკვეთი დაუზუსტებელი სახით, ხოლო მოპასუხეების, ტ. და ვ. მ.ის საკუთრების უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტის მიხედვით, ამ უკანანასკნელთ საკუთრებაში ერიცხებათ მიწის ნაკვეთი დაზუსტებული სახით. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, რაც მხარეთა შორის სადავო არაა, მოპასუხეებზე მიწის ნაკვეთის დაზუსტებული სახით აღრიცხვისას ჰქონდა ადგილი მოსარჩელის უფლებების დარღვევას (იხ. ასევე საქმეში წარმოდგენილი კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, ტ.I, ს.ფ.24-33). მსგავსი პრობლემების ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით გადაწყვეტისას, მარეგისტრირებელი ორგანოს პოზიცია იმასთან დაკავშირებით, რომ ელექტრონული ვერსიის გარეშე წარდგენილი აზომვითი მონაცემები ყველა შემთხვევაში მიიჩნევა დაუზუსტებლად და არ იძლევა ნივთის სრული იდენტიფიკაციის საშუალებას, რის გამოც შეუძლებელია ელექტრონული საკადასტრო აზომვითი ნახაზით წარმოდგენილი (დაზუსტებული) მონაცემების შედარება არაელექტრონულ (დაუზუსტებელ) მონაცემებთან, არ იქნა გაზიარებული (იხ. სუსგ, 16 ივლისი, 2013 წ., საქმე №ბს-192-184(3კ-13)). ამავე საქმეში, უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ აღნიშნა შემდეგი: „ამჟამად არ არსებობს მესაკუთრისათვის ადრე განხორციელებული რეგისტრაციის განახლების, რეგისტრაციის მოქმედების გაგრძელებისათვის ელექტრონული აზომვითი ნახაზის UTM პროექციაში წარდგენის ვალდებულების დამდგენი რაიმე ნორმა. საკასაციო პალატა თვლის, რომ ახლად შემოღებული კოორდინატთა ელექტრონული სისტემით მიწის ნაკვეთის საზღვრების დაუზუსტებლობა, არ ნიშნავს მიწის ნაკვეთზე უკვე წარმოშობილი საკუთრების უფლების ჩამორთმევას. ახალი კოორდინატთა სისტემის შემოღება იუსტიციის მინისტრის 15.01.10წ. N4 ბრძანებით დამტკიცებული ,,საჯარო რეესტრის შესახებ“ ინსტრუქციის 26-ე მუხლის თანახმად საკადასტრო აღწერის ტექნიკური პირობაა. საკასაციო პალატა თვლის, რომ გეოდეზიურ კოორდინატთა სისტემის შეცვლა ტექნიკური საკითხია და მას არ უნდა ეწირებოდეს რეესტრში ასახული უფლებები, რეგისტრაციის ახალი სისტემის დანიშნულება სანივთო უფლებების უკეთესი დაცვაა და არა საკუთრების უფლების შეზღუდვა. ახალი კოორდინატთა სისტემის შემოღება შედეგად არ უნდა იწვევდეს ფორმალურ-სამართლებრივი პროცედურების შესრულებით მესაკუთრეზე უკვე რეგისტრირებული ნაკვეთის მესამე პირის მიერ დაუფლებას, არ უნდა ხელყოფდეს სამართლებრივ უსაფრთხოებას, სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას, მანამდე წარმოებული რეგისტრაციების იურიდიული ძალის დაკარგვას, მარეგისტრირებელი ორგანოს, როგორც სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობისა და საჯარო წესრიგის გარანტის დანიშნულების შეცვლას.“.
ამდენად, ზოგადი წესის მიხედვით უკვე არსებულ ჩანაწერზე (დაუზუსტებელი) არ მოქმედებს ახალი აზომვითი ნახაზი, ხოლო თუ საკუთრების უფლებაში ცვლილების განხორციელებას დავუშვებდით მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ არსებობს უფრო უკეთესი ნახაზი, ეს გამოიწვევდა საკუთრების ხელყოფას და საფრთხეს შეუქმნიდა სამოქალაქო ბრუნვას. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, არ უნდა ვიფიქროთ, რომ არსებობს იდეალური ნახაზი, ვინაიდან ტექნოლოგიის განვითარებისა და სარეგისტრაციო პროცედურების დახვეწასთან ერთად შესაძლოა მომავალში დაინერგოს სხვა სტანდარტები. აქედან გამომდინარე, დავის გადაწყვეტისას დაუშვებელია სასამართლო დაეყრდნოს მხოლოდ ელექტრონულ სისტემაში შესრულებულ ნახაზს და არ გაიზიაროს დაუზუსტებელი მონაცემებით რეგისტრირებული მესაკუთრის ინტერესები.
რომ დავუბრუნდეთ კითხვას იმის შესახებ, გვაქვს თუ არა საქმე კლასიკურ შემთხვევასთან, სადაც კეთილსინდისიერება დავის გადაწყვეტის არსებითი ელემენტია, პასუხი უარყოფითია. ამასთან, ზემოთ მოყვანილი შეფასებები გვაძლევს ცალსახა დასკვნის გაკეთების საფუძველს იმისათვის, რათა მოსარჩელე მ.მ. კვლავ მივიჩნიოთ სადავო უძრავი ქონების (მიწის ნაკვეთი) მესაკუთრედ. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში საჯარო ნდობის საგანი ვერ იქნება მიწის ნაკვეთის ფართობი, ვინაიდან ხშირ შემთხვევაში საკადასტრო მონაცემებსა და ფაქტობრივ მონაცემებს შორის არსებობს შეუსაბამობა, შესაბამისად, მიწის ნაკვეთის შეძენის დროს შემძენი ვერ დაეყრდნობა მხოლოდ ნახაზს, შემძენის დაინტერესება უნდა გამოიწვიოს ასევე ფაქტობრივმა მონაცემებმა. ამიტომ მიწის ნაკვეთის შეძენის დროს, მოსალოდნელი უარყოფითი რისკების თავიდან ასაცილებლად, მხარეებმა გონივრული წინდახედულობის ფარგლებში უნდა შეამოწმონ სად გადის მიწის ნაკვეთის ფაქტობრივი საზღვრები და რამდენად მოდის ისინი შესაბამისობაში სარეგისტრაციო სამსახურში დაცულ მონაცემებთან.
ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის პირველი აბზაცის მიხედვით, ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს თავისი საკუთრებით შეუფერხეველი სარგებლობის უფლება. მხოლოდ საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის შეიძლება ჩამოერთვას ვინმეს თავისი საკუთრება კანონითა და საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპებით გათვალისიწნებულ პირობებში. საქმეში სკორიტსი უნგრეთის წინააღმდეგ, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ყურადღება მიაქცია შემდეგ ფაქტებს: ადმინისტრაციული სამართალწარმოებისას, რომელიც მომჩივანის მეზობლებმა წამოიწყეს მიწის რეესტრის რუკებში შესწორებების შეტანის მიზნით, პირველი და მეორე ინსტანციის ადმინისტრაციული სასამართლოები არ დაობდნენ, რომ მომჩივანის უფლება მიწის ნაკვეთზე არსებობდა, მაგრამ დაადგინეს, რომ მიწის რეესტრში არსებული შეცდომებიდან გამომდინარე, მიწის ნაკვეთი არ არსებობდა რეალობაში, ვინაიდან იგი გაერთიანებული იყო მეზობელ მიწებთან. ევროპული სასამართლოს აზრით, ეს ელემენტები ერთად აღებული ადგენს, რომ მომჩივანს ჰქონდა პირველი ოქმის პირველი მუხლით დაცული საკუთრების უფლება, მიუხედავად იმისა, მოიპოვა თუ არა მან ფაქტობრივი მფლობელობა სადავო მიწის ნაკვეთზე, როგორც ამას შიდა კანონმდებლობა მოითხოვდა. სასამართლოს შეფასებით, მომჩივანის მდგომარეობა შესაძლოა განიმარტოს შემდეგნაირად _ იგი განაპირობა ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოების უუნარობამ საკმარისი სიზუსტით ეწარმოებინათ მიწის რეგისტრაცია.
სარეგისტრაციო ჩანაწერების დუბლირებისას გამოსავლის ძიების გზებში სამოქალაქო პალატისათვის სრულადაა მისაღები ის გზა, რომელსაც ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა თავის არაერთ გადაწყვეტილებაში გვთავაზობს, კერძოდ, საქმეზე Nბს-......(4კ-13), 24 აპრილი, 2014წ. სასამართლომ განმარტა შემდეგი: „საერთო წესის მიხედვით ბოლო ჩანაწერი ძალას უკარგავს ადრინდელ ჩანაწერს. მოცემულ შემთხვევაში თვითმმართველობის ორგანოს სახელზე განხორციელებული სადავო ჩანაწერით არ გაუქმებულა ვ. მ-ის სახელზე არსებული ჩანაწერი, სახეზეა ერთი და იმავე ობიექტზე სხვადასხვა კოორდინატთა სისტემაში ორი ჩანაწერის კონკურენცია, რომლის პირობებშიც უპირატესობა უნდა მიენიჭოს იმ უფლებას, რომელიც ქრონოლოგიურად უფრო ადრე არის რეგისტრირებული, ვინაიდან წინმსწრები რეგისტრაციის ჩანაწერის მოქმედება გამორიცხავს შემდეგი ჩანაწერის კანონიერებას.“; საქმეზე Nბს-......(კ-12), 28 თებერვალი, 2013 წ. საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ „საგანთა ნამდვილი მდგომარეობა და რეგისტრირებული მონაცემები უნდა იყოს თანხვედრაში, ხოლო დუბლირების და პარალელიზმის გამოვლენის შემთხვევაში უნდა გაირკვეს საკითხი იმის შესახებ, თუ რომელს გააჩნია უკეთესი სამართლებრივი საფუძველი. ხ. მ-ის სახელზე გაცემული მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი, სარეგისტრაციო მოწმობა ქმნიდნენ ნაკვეთის ხ. მ-ის სახელზე აღრიცხვის მყარ საფუძველს. მხედველობაშია მისაღები აგრეთვე რეგისტრირებულ უფლებათა რიგითობა. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ თვითმმართველობის ორგანოს სახელზე სადავო რეგისტრაციის დროს მიწის ნაკვეთი საჯარო რეესტრის ჩანაწერის შესაბამისად ხ. მ-ის სახელზე იყო რეგისტრირებული.“. უზენაესი სასამართლოს ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, ანალოგიურ შემთხვევებში კანონიერი ნდობა არ არის დაცვის ღირსი, უკეთუ არსებითად ირღვევა სხვა პირის კანონიერი უფლებები და ინტერესები.
მ.მ.ის შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი მასალებით დადგენილია და მხარეთა შორის სადავო არ არის ის გარემოება, რომ მოსარჩელის როგორც საკუთრების უფლების დამდგენი დოკუმენტი, ასევე მის საფუძველზე განხორციელებული სარეგისტრაციო ჩანაწერი განხორციელებულია უფრო ადრე ვიდრე დ.ვ.ის. შესაბამისად, არ უნდა დავუშვათ, რომ მოსარჩელემ, მიუხედავად ზედდებისა, იურიდიულად დაკარგა საკუთრება. ჩვენს ამ მოსაზრებას კიდევ უფრო განამტკიცებს ის ფაქტი, რომ სადავო ნასყიდობის საგანია არა მ.მ.ის საკუთრება, საკადასტრო კოდით _ ....., არამედ დ.ვეშაპურის საკუთრება საკადასტრო კოდით _ ...
რეზიუმეს სახით საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ განსახილველ სარჩელში ჩამოყალიბებული მოთხოვნით არ მიიღწევა ის იურიდიული შედეგი, რომლის მიღწევაც სურს მოსარჩელეს. მოსარჩელე, როგორც უკვე დავასკვენით იურიდიულად წარმოადგენს სადავო ნაკვეთის მესაკუთრეს, ამასთან, დავადგინეთ მისი უპირატესი უფლება მოპასუხეებთან მიმართებაში, აქედან გამომდინარე, მან საკუთრების დაცვა უნდა განახორციელოს იმ მოთხოვნის ფარგლებში, რომლებიც შეესაბამება მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმით გათვალისწინებულ მისთვის სასურველ შედეგს.
საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს აღიარებითი სარჩელის განსახილველად მიღების პროცესუალურ-სამართლებრივ საკითხზე და მიუთითებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლზე, რომლითაც განსაზღვრულია შემდეგი ქცევის წესი: სარჩელი შეიძლება აღიძრას უფლებისა თუ სამართლებრივი ურთიერთობების არსებობა-არარსებობის დადგენის, დოკუმენტების ნამდვილობის აღიარების ან დოკუმენტების სიყალბის დადგენის შესახებ, თუ მოსარჩელეს აქვს იმის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს. ამ ტიპის სარჩელის ძირითადი განმასხვავებელი ნიშანი მისი ნამდვილი იურიდიული ინტერესია, ანუ ის განმსაზღვრელი გარემოება, რომელიც არსებით ზეგავლენას ახდენს დავის გადაწყვეტაზე, თუმცა სარჩელის განსახილველად დაშვებისას მოწმდება აღიარებითი სარჩელის იურიდიული ინტერესის ნამდვილობა, ხოლო საქმის განხილვისას ამ ინტერესის კანონიერება.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მოთხოვნებთან სარჩელის შესაბამისობის საკითხის კვლევა სასამართლოს ვალდებულებას წარმოადგენს, რომელმაც უნდა შეამოწმოს რამდენად შეესაბამება კონკრეტული სარჩელი კანონით დადგენილ მოთხოვნებს, მით უმეტეს, აღიარებით სარჩელთან მიმართებაში, იურიდიული ინტერესის ნამდვილობის კვლევისას სასამართლო არ არის შეზღუდული მხარეთა მოსაზრებით, მან ეს საკითხი თავად უნდა გადაწყვიტოს. თავის მხრივ, აღიარებითი სარჩელის მიმართ მხარის იურიდიული ინტერესის არარსებობის დადგენა მისი განუხილველად დატოვების წინაპირობაა (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 186-ე მუხლის პირველი ნაწილის „თ“ ქვეპუნქტი).
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე მუხლის საფუძველზე საკასაციო სასამართლო ხელმძღვანელობს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებისათვის დადგენილი სამართლებრივი ნორმებით. დასახელებული ნორმის მიხედვით, საქმის განხილვა საკასაციო სასამართლოში წარმოებს იმ წესების დაცვით, რომლებიც დადგენილია სააპელაციო სასამართლოში საქმეთა განხილვისათვის, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომელთაც ეს თავი შეიცავს. ამავე კოდექსის 372-ე მუხლის თანახმად კი, საქმის განხილვა სააპელაციო სასამართლოში წარმოებს იმ წესების დაცვით, რაც დადგენილია პირველი ინსტანციით საქმეთა განხილვისათვის, ამ თავში მოცემული ცვლილებებითა და დამატებებით.
დასახელებული ნორმებიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, იხელმძღვანელოს ქვემდგომი ინსტანციების სასამართლოებში საქმის განხილვის მარეგულირებელი იმ ნორმებით, რომლებიც არ ეწინააღმდეგება ზემდგომი წესით საქმის განხილვის წესებს.
სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 187-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, თუ სარჩელის მიღებაზე უარის თქმის საფუძველი გამოვლინდება ამ სარჩელის წარმოებაში მიღების შემდეგ, მაშინ იმის მიხედვით, თუ როგორია ეს საფუძველი, სასამართლო შეწყვეტს საქმის წარმოებას ან სარჩელს განუხილველად დატოვებს (ამ კოდექსის 272-ე და 275-ე მუხლები). მთავარი სხდომის დანიშვნამდე სარჩელის განუხილველად დატოვების შემთხვევაში მოსარჩელეს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი, ხოლო საქმის მთავარ სხდომაზე განხილვისას სარჩელის განუხილველად დატოვების შემთხვევაში სახელმწიფო ბაჟი მოსარჩელეს არ დაუბრუნდება.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატა მიიჩნევს, რომ დავის საგნის მიმართ მოსარჩელის იურიდიული ინტერესის არარსებობის გამო მ.მ.ს სარჩელი განუხილველად უნდა იქნას დატოვებული, ამასთანავე, სარჩელის განუხილველად დატოვების საფუძვლის საქმის არსებითად განხილვის ეტაპზე დადგენის გამო, არ არსებობს მხარისათვის სახელმწიფო ბაჟის დაბრუნების წინაპირობები.
რაც შეეხება Nა-2864-13 განცხადებაზე კასატორის მიერ დართულ მტკიცებულებებს, პალატა მიიჩნევს, რომ ისინი უნდა დაუბრუნდეს მათ წარმომდგენს, რადგანაც საკასაციო პალატა არაა უფლებამოსილი, მიიღოს ისინი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრული საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის ფარგლების გათვალისწინებით, ამავე კოდექსის 104-ე მუხლის პირველი ნაწილიდან გამომდინარე კი, სასამართლო არ მიიღებს, არ გამოითხოვს ან საქმიდან ამოიღებს მტკიცებულებებს, რომლებსაც საქმისათვის მნიშვნელობა არა აქვთ. ამ გარემოების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მ.მ.ს უნდა დაუბრუნდეს Nა-2864-13 განცხადებაზე დართული მტკიცებულებები 20 (ოცი) ფურცლად.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე მუხლებით, 187-ე მუხლის მე-2 ნაწილით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. მ.მ-ის სარჩელი ტ.მ.ს, ვ.მ.სა და დ.ვ.ს მიმართ, უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და საკუთრების უფლების აღდგენის თაობაზე დარჩეს განუხილველად.
2. კასატორს დაუბრუნდეს Nა-2864-13 განცხადებაზე დართული მტკიცებულებები 20 (ოცი) ფურცლად.
3. საკასაციო საჩივარზე სახელმწიფო ბაჟი გადახდილია.
4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ბ. ალავიძე
მოსამართლეები: ვ. როინიშვილი
პ. ქათამაძე
