საქმე №ას-411-388-2014 22 აპრილი, 2015 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ნინო ბაქაქური, ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი – ი. კ-ე (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – მ. ბ-ე (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 26 თებერვლის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, სააღსრულებო ფურცლის გაუქმება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
მ. ბ-ემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში მოპასუხეების: ი. კ-ის, მ. ნ-სა და მ. შ-ას მიმართ, რომლითაც მოითხოვა: 1. მ. ბ-ეს, მ. ნ-ს, ი. კ-ესა და მ. შ-ას შორის 2011 წლის 23 სექტემბერს დადებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების (სანოტარო რეესტრში რეგისტრაციის N......) ბათილად ცნობა, სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე კრედიტორის მოთხოვნების უზრუნველყოფის მიზნით, ქ.მცხეთაში, ..... ქ.N14-ში მდებარე უძრავი ქონების (უძრავი ქონების ს/კ:......) იპოთეკით დატვირთვის ნაწილში; 2. ნოტარიუს ს. მ-ის მიერ 2012 წლის 19 ივლისს გაცემული სააღსრულებო ფურცლის (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......) გაუქმება ქ.მცხეთაში, ..... ქ.N14-ში იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონების (უძრავი ქონების ს/კ:......) იძულებით აუქციონზე რეალიზაციის ნაწილში.
სარჩელის ფაქტობრივ გარემოებად მითითებულია, რომ 2011 წლის 23 სექტემბერს მ. ბ-ის მინდობილ პირს - მ. ნ-ს, ი. კ-ესა და მ. შ-ას შორის სანოტარო წესით გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება (სანოტარო რეესტრში რეგისტრაციის N......), რომლის თანახმად, მ. ნ-ის მიერ სესხად აღებული თანხის დაბრუნების უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მ. ბ-ის საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული უძრავი ქონება, კერძოდ, 670,00მ2 სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მქონე მიწის ნაკვეთი შენობა-ნაგებობით N1, შენობა-ნაგებობის საერთო ფართი 355,05მ2, მდებარე, ქალაქ მცხეთაში, ..... ქუჩა N14-ში (უძრავი ქონების ს/კ:......). იმის მიუხედავად, რომ მოპასუხე მ. ნ-ს მინიჭებული ჰქონდა მ. ბ-ის ზემოაღნიშნული უძრავი ქონების განკარგვის უფლებამოსილება მესაკუთრის თანხმობის გარეშე. მას არ ჰქონდა ამ ქონების იპოთეკით დატვირთვის უფლება, რადგან 2009 წლის 10 აგვისტოს მინდობილობაში ერთმნიშვნელოვნადაა განმარტებული, თუ რა იგულისხმება კონკრეტულად საკუთრების მართვასა და განკარგვაში, სახელდობრ, მინდობილობის მიხედვით, ტერმინი - „მართვა“ საკუთრების მიმნდობის ქონების ჯეროვანი მოვლისა და დაცვისათვის მიმართულ ქმედებას ან იმგვარ ქმედებას გულისხმობს, რომელიც სასარგებლოა საკუთრების მიმნდობისათვის ნაყოფის მიღების (შემოსავლის) თვალსაზრისით - გაქირავება, იჯარით გაცემა, აღნაგობის ან უზუფრუქტის უფლებით დატვირთვა, ხოლო ამავე ხელშეკრულების მიზნისათვის ტერმინი - „განკარგვა“ განიმარტება, როგორც მინდობილი ქონების გასხვისება ნებისმიერი ფორმით (ჩუქება, გაცვლა, ყიდვა-გაყიდვა). შესაბამისად, არც ერთი მათგანი („მართვა“ და „განკარგვა“) არ გულისხმობდა უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვას. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უძრავი ქონების გამოყენება სესხის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველყოფის საშუალებად ეწინააღმდეგებოდა მესაკუთრის ნამდვილ ნებას, რის გამოც არსებობს მისი ბათილად ცნობის ფაქტობრივსამართლებრივი საფუძველი.
მოპასუხეთაგან მ. ნ-ს შესაგებელი არ წარმოუდგენია, ხოლო მ. შ-ამ და ი. კ-ემ წარმოდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნეს. ი. კ-ემ შესაგებელში განმარტა, რომ 2009 წლის 10 ივლისის მინდობილობის საფუძველზე მ. ბ-ემ მ. ნ-ს მიანდო მისი საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული უძრავი ქონება - 670,00მ2 სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი შენობა-ნაგებობით N1, შენობა-ნაგებობის საერთო ფართი 355,05მ2, მდებარე, ქალაქ მცხეთაში, ..... ქუჩა N14-ში (უძრავი ქონების ს/კ:......), მათ შორის, მიანიჭა იპოთეკაზე ხელის მოწერის უფლება, რაც საკმარისი იყო უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვისათვის. მ. ნ-ის ეს უფლებამოსილება შემოწმდა ნოტარიუს ს. მ-ის მიერ, რაც გამორიცხავს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების, ასევე, მის საფუძველზე გაცემული სააღსრულებო ფურცლის იპოთეკის ნაწილში ბათილად ცნობის ფაქტობრივსამართლებრივი გარემოებების არსებობას.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2013 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილებით: 1. მოსარჩელე მ. ბ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა; 2. ბათილად იქნა ცნობილი მ. ბ-ეს, მ. ნ-ს, ი. კ-ესა და მ. შ-ას შორის 2011 წლის 23 სექტემბერს დადებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება (სანოტარო რეესტრში რეგისტრაციის N......) სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე კრედიტორის მოთხოვნების უზრუნველყოფის მიზნით უძრავი ქონების მდებარე, ქ.მცხეთა, ..... ქ.N14 (უძრავი ქონების ს/კ:......) იპოთეკით დატვირთვის ნაწილში; 3. გაუქმდა ნოტარიუს ს. მ-ის მიერ 2012 წლის 19 ივლისს გაცემული სააღსრულებო ფურცელი (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......) იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონების მდებარე, ქ.მცხეთა, ..... ქ.N14 (უძრავი ქონების ს/კ:......) იძულებით აუქციონზე რეალიზაციის თაობაზე.
გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივარი წარადგინა ი. კ-ემ, რომლითაც მოითხოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2013 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 26 თებერვლის განჩინებით ი. კ-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2013 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება იმის თაობაზე, რომ 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტი, მიუხედავად მასში გამოყენებული ტერმინებისა: „საკუთრების მიმნდობი“ და „მინდობილი მესაკუთრე“, და ამ ტერმინთა გამოყენების რაოდენობისა, თავისი შინაარსისა და ფორმის გათვალისწინებით წარმოადგენდა რწმუნებულებას, კერძოდ, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 727-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება წარმოადგენს წერილობითი სახის ფორმა-სავალდებულო ხელშეკრულებას, რაც, სამოქალაქო კოდექსის 68-ე მუხლის მიხედვით, ნიშნავს იმას, რომ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის სავალდებულოა წერილობითი ფორმის დაცვა. სამოქალაქო საქმეთა პალატამ განმარტა, რომ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების გაფორმებისა და, აქედან გამომდინარე, საკუთრების მინდობის სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობისათვის აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენდა ორივე მხარის, როგორც საკუთრების მიმნდობის, ასევე მინდობილი მესაკუთრის მიერ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების დადების შესახებ გამოვლენილი ნების წერილობით დაფიქსირება და დადასტურება შესაბამისი ხელმოწერით. მოცემულ შემთხვევაში, მ. ბ-ესა და მ. ნ-ს შორის 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტით გაფორმებული სამართლებრივი ურთიერთობის საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებად კვალიფიკაციისათვის ორივე მხარე, როგორც მ. ბ-ეს, ასევე, მ. ნ-ს ნება წერილობით უნდა გამოევლინათ და წერილობით ფორმითივე დაედასტურებინათ, მაგრამ, უდავო გარემოებად იქნა მიჩნეული, რომ 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტით გაფორმებულ გარიგებაზე ხელს აწერდა მხოლოდ მ. ბ-ე და არ იყო დაფიქსირებული მ. ნ-ის ხელმოწერა, რითაც დადასტურდებოდა მის მიერ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების დადების შესახებ ნების გამოვლენა.
სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის წარმომადგენლის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ მ. ნ-მა 2011 წლის 23 სექტემბრის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების დადებით კონკლუდენტურად მიიღო მ. ბ-ის მიერ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების დადების შესახებ გამოვლენილი ნება, რითაც დაადასტურა რომ ამით, ერთი მხრივ, მ. ბ-ეს, როგორც „საკუთრების მიმნდობსა“ და მეორე მხრივ, მ. ნ-ს, როგორც „მინდობილ მესაკუთრეს“ შორის წარმოიშვა საკუთრების მინდობის სამართლებრივი ურთიერთობა. სააპელაციო სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 68-ე, 727-ე და 327-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ ნორმების ანალიზიდან გამომდინარე, მიუთითა, რომ ხელშეკრულების წერილობითი ფორმის დაცვისა და მისგან გამომდინარე სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობისათვის არ იყო საკმარისი მეორე მხარის მიერ გამოვლენილი ნების მიღების კონკლუდენტურად დადასტურება. შესაბამისად, სამოქალაქო საქმეთა პალატამ მიიჩნია, რომ მ. ნ-ის მიერ 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტით გაფორმებული მ. ბ-ის მიერ გამოვლენილი ნების მიღება კონკლუდენტურად არ ახდენდა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების აქცეპტირებას და შესაბამისად, ამ ხელშეკრულების დადების დადასტურებას.
სამოქალაქო საქმეთა პალატამ ყურადღება გაამახვილა გარიგების შინაარსზეც, სადაც რამდენჯემე მეორდებოდა დათქმა იმასთან დაკავშირებით, რომ მინდობილი მესაკუთრე მ. ნ-ი საკუთრების მიმნდობის სახელითა და ხარჯით გამოდის მესამე პირებთან ურთიერთობაში, რაც ეწინააღმდეგება საკუთრების მინდობის ურთიერთობისათვის დამახასიათებელ იმ თვისებას, რომ საკუთრების მინდობის ურთიერთობიდან გამომდინარე, მინდობილი მესაკუთრე მესამე პირებთან ურთიერთობაში გამოდის თავისი სახელით.
სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ საკუთრების მინდობა, თავისი არსითა და დანიშნულებით გულისხმობდა მინდობილი პირის ვალდებულებას, მართოს მინდობილი ქონება თავისი სახელით, თუმცა, მინდობილი მესაკუთრის ინტერესების შესაბამისად, ანუ მინდობილი მესაკუთრე მესამე პირებთან ურთიერთობაში მოქმედებს თავისი სახელით. აღნიშნულის საპირისპიროდ, კონკრეტულ შემთხვევაში, სადავო 2011 წლის 23 სექტემბრის ხელშეკრულებაში მ. ნ-ი იპოთეკით დატვირთვის ნაწილში გამოდის არა საკუთარი სახელით, არამედ მინდობილი პირის, როგორც მ. ბ-ის წარმომადგენელი. სწორედ ეს ძირითადი თავისებურება განასხვავებს საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებას რწმუნებულებისაგან.
2011 წლის 23 სექტემბრის იპოთეკის ხელშეკრულების კანონიერების დასადგენად სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა 2009 წლის 10 აგვისტოს მინდობილობის შესაბამის პუნქტებზე, სახელდობრ, მინდობილობის პირველი პუნქტის საფუძველზე, მ. ბ-ემ მ. ნ-ს მიანიჭა მარწმუნებლის კუთვნილი ქონების მართვისა და განკარგვის უფლებამოსილება, თუმცა ამავე მინდობილობის პირველი პუნქტის შინაარსობრივი ანალიზით დგინდებოდა, რომ მარწმუნებელმა მ. ნ-ს მისცა კუთვნილი ნივთების მართვისა და განკარგვის უფლებამოსილება არა სრული მოცულობით, არამედ შეზღუდული უფლებამოსილებით, კერძოდ, მ. ნ-ს მიეცა ქონების მართვის კუთხით მხოლოდ გაქირავების (იჯარის), აღნაგობისა და უზუფრუქტის გამოყენების, ხოლო განკარგვის კუთხით მიენიჭა მხოლოდ გასხვისების უფლებამოსილება.
მინდობილობის მე-2 პუნქტი ერთმნიშვნელოვნად ადგენდა, რომ მ. ბ-ემ მ. ნ-ს მიანიჭა უფლებამოსილება, ყოფილიყო მისი წარმომადგენელი საქართველოს ნებისმიერ ბანკში და ეწარმოებინა ყველა სახის საბანკო ოპერაცია, ხელი მოეწერა საკრედიტო ხაზთან დაკავშირებულ დოკუმენტებზე, იპოთეკურ და სადაზღვევო ხელშეკრულებებზე, ე.ი 2009 წლის 10 აგვისტოს მინდობილობით კონკრეტულად განისაზღვრა წარმომადგენლის უფლებამოსილების სფერო და მ. ნ-ი, როგორც მ. ბ-ის წარმომადგენელი, მხოლოდ საბანკო დაწესებულებებში საკრედიტო ხელშეკრულების გაფორმების შემთხვევაში, აღიჭურვა მ. ბ-ის კუთვნილი უძრავი ნივთის იპოთეკით დატვირთვის უფლებამოსილებით. მოცემულ საქმეზე კი, დადგენილ იქნა, რომ მ. ნ-მა საკუთარი სახელით აიღო სესხი არასაბანკო დაწესებულებაში და ამ სესხის უზრუნველსაყოფად, მინიჭებული წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების ფარგლების უგულებელყოფით, გამსესხებელ - ი. კ-ისა და მ. შ-ას სასარგებლოდ, იპოთეკით დატვირთა მარწმუნებელ - მ. ბ-ის კუთვნილი უძრავი ქონება.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ი. კ-ემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის ძირითადი დასაბუთება იმ გარემოებას ემყარება, რომ საქმის განმხილველმა სასამართლომ სამართლებრივად არასწორად შეაფასა მ. ბ-ის მიერ გამოვლენილი ნების შინაარსი, რომელიც სანოტარო წესით დამოწმებულ იქნა 2009 წლის 10 აგვისტოს ნოტარიუს მ. ბ-ის მიერ. აღნიშნული მინდობილობის შინაარსი პირდაპირ მიუთითებდა იმაზე, რომ მ. ბ-ემ საკუთარ დედას, მ. ნ-ს, მიანიჭა არა მარტო წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება, არამედ მინდობილი მესაკუთრის უფლებამოსილებაც. 2011 წლის 23 სექტემბრის სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება ძირითადად ეფუძნებოდა 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტის პირველ პუნქტს, რომლის თანახმად, მ. ნ-ი მოქმედებდა, როგორც მინდობილი მესაკუთრე და მას უფლება ჰქონდა საკუთრების მინდობის ქონების თაობაზე საკუთარი სახელით დაედო გარიგებები, მათ შორის, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტის დამოწმებისათვის სანოტარო მოქმედების საზღაური გადახდილ იქნა მინდობილი მესაკუთრის ქონების ღირებულებიდან, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებდა იმ გარემოებას, რომ სანოტარო აქტით დედა-შვილს შორის ერთდროულად დამოწმდა როგორც რწმუნებულება, ისე - საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება. სასამართლომ არასწორად განმარტა „ქონების მართვა“, რადგან საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობა და სასამართლო პრაქტიკა „ქონების მართვის უფლებამოსილების“ შინაარსში ამ ქონების მოვლის, დაცვისა და უფლებრივი დატვირთვისაგან განთავისუფლების მიზნით სესხის აღებას და ამ სესხის უზრუნველსაყოფად აღნიშნული ქონების გამოყენების შესაძლებლობასაც გულისხმობდა. კასატორის მითითებით, სასამართლომ ყურადღების მიღმა დატოვა ის გარემოება, რომ მოსარჩელე და მოპასუხე დედა-შვილია, ისინი ერთ საცხოვრებელ ბინაში არიან რეგისტრირებული. ასეთ შემთხვევაში, სასამართლო საქმის გარემოებების ყოველმხრივ და სრულყოფილად შესწავლისა და გამოკვლევის მიზნით, არც დაინტერესებულა, სხდომაზე მოეწვია ნოტარიუსი ს. მ-ე და დამატებით მისი განმარტებაც მოესმინა, მით უფრო, რომ 2011 წლის 23 სექტემბრის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებები ამ ნოტარიუსის მიერ იყო დამოწმებული.
კასატორი მიუთითებს საპროცესო ნორმების დარღვევაზე და მიაჩნია, რომ დავის გადაწყვეტისას დაირღვა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მეორე ნაწილი მტკიცებულებათა ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური განხილვის შესახებ, კერძოდ, სასამართლოს ამ ნორმის შესაბამისად, არ შეუმოწმებია და არ შეუფასებია მ. ბ-ის მიერ გამოვლენილი ნების შინაარსი, რომელიც სანოტარო წესით დამოწმდა 2009 წლის 10 აგვისტოს ნოტარიუს მ. ბ-ის მიერ. სასამართლომ არასწორად მიიჩნია, რომ მ. ნ-ს არ ჰქონდა უფლება, ფიზიკური პირების სასარგებლოდ იპოთეკით დაეტვირთა მ. ბ-ის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება. სასამართლომ გადაწყვეტილება დააფუძნა მხოლოდ მოსარჩელისა და ე.წ „მოპასუხის“ დედის განმარტებებზე, რომელიც სარჩელის შეტანის დროისათვის აღჭურვილი იყო მოსარჩელის წარმომადგენლობითი უფლებამოსილებით. კასატორის მოსაზრებით, დარღვეულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 249-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნა, ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში, სასამართლომ გადაწყვეტილებაში საერთოდ არ დაასაბუთა, თუ რატომ არ გაიზიარა შესაგებელში მოპასუხის მითითება იმის შესახებ, რომ მ. ნ-მა, სადავო ხელშეკრულება დადო, როგორც მინდობილმა მესაკუთრემ. აქედან გამომდინარე, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 13 თებერვლის განჩინებით ი. კ-ის საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საქმის მასალები, გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთება, საკასაციო საჩივრის საფუძვლები და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.
წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრით სადავოდაა გამხდარი მ. ბ-ის კუთვნილი უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვის შესახებ მ. ნ-ის უფლებამოსილების შეზღუდვა.
მოცემულ საქმეზე დადგენილია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
ერთი მხრივ, მ. ბ-ეს, როგორც „საკუთრების მინდობსა“ და მეორე მხრივ, მ. ნ-ს, როგორც „მინდობილ მესაკუთრეს“ შორის 2009 წლის 10 აგვისტოს გაფორმდა სანოტარო აქტი (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......), რომლის თანახმად, საკუთრების მიმნდობმა მინდობილ მესაკუთრეს მართვისა და განკარგვის უფლებით მიანდო მთელი თავისი უძრავ-მოძრავი ქონება (შენობა-ნაგებობები, მიწა, აქციები და სხვა ფასიანი ქაღალდები, წილები სამეწარმეო საზოგადოების საწესდებო კაპიტალში..). „მინდობილ ქონებაში“ იგულისხმება ყველა ის ქონებრივი და არაქონებრივი სიკეთე, რომელიც წინამდებარე აქტის შედგენისას არის, ან მომავლში იქნება საკუთრების მიმნდობის სარგებლობასა ანდა მფლობელობაში. „მართვაში“ იგულისხმება ყველა ის მოქმდება, რაც აუცილებელია მინდობილი ქონების ჯეროვანი მოვლისა და დაცვისათვის, ან სასარგებლოა საკუთრების მიმნდობისათვის ნაყოფის მიღების (შემოსავლის) თვალსაზრისით (გაქირავება, იჯარა, აღნაგობა, უზუფრუქტი...). „განკარგვაში“ იგულისხმება მინდობილი ქონების გასხვისება ნებისმიერი ფორმით (ჩუქება, გაცვლა, ყიდვა, გაყიდვა..) (მუხლი პირველი). ამავე ხელშეკრულებით მ. ბ-ემ წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება მიანიჭა მ. ნ-ს, საქართველოს ნებისმერ ბანკში ეწარმოებინა ყველა სახის საბანკო ოპერაცია, ხელი მოეწერა საკრედიტო ხაზთან დაკავშირებული დოკუმენტაციისათვის, იპოთეკური და სადაზღვევო ხელშეკრულებებისათვის... (მუხლი 2.).
აღნიშნული ხელშეკრულება მიუხედავად მასში მრავალჯერ მოხსენიებული ტერმინებისა „საკუთრების მიმნდობი“, „მინდობილი მესაკუთრე“ თავისი სამართლებრივი ბუნებით წარმოადგენს არა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებას, არამედ - „რწმუნებულებას“. ამ დასკვნის საფუძველია სამოქალაქო კოდექსის 727-ე მუხლის დანაწესი, რომლის თანახმად, საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება წარმოადგენს წერილობითი სახის ფორმასავალდებულო ხელშეკრულებას, რაც სამოქალაქო კოდექსის 68-ე მუხლის მიხედვით ნიშნავს იმას, რომ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის აუცილებელია წერილობითი ფორმის დაცვა. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, მ. ბ-ესა და მ. ნ-ს შორის 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო წესით გაფორმებული აქტის „საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებად“ კვალიფიკაციისათვის უნდა არსებობდეს ორივე მხარის ნების წერილობითი ფორმით გამოვლენა - ხელმოწერა, მასში გამოვლენილია მხოლოდ მ. ბ-ის ცალმხრივი ნება. ამდენად, თავისი ფორმით 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო წესით გაფორმებული გარიგება, როგორც ცალმხრივი ნების გამოვლენა, ვერ შეფასდება საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებად.
უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ფორმის დაუცველობასთან ერთად, რაც სრულიად საკმარისი საფუძველი იქნებოდა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების არარსებობის ფაქტობრივი გარემოების დასადგენად, გარიგების შინაარსიც არ პასუხობს სამოქალაქო კოდექსის 725-ე მუხლის მოთხოვნებს, სახელდობრ, გარიგების რამდენიმე პუნქტში, რომელშიც გაწერილია უშუალოდ მინდობილი მესაკუთრის უფლებები და მოვალეობები რამდენიმეჯერ მეორდება დათქმა იმასთან დაკავშირებით, რომ მინდობილი მესაკუთრე - მ. ნ-ი საკუთრების მიმნდობის სახელითა და ხარჯით გამოდის მესამე პირებთან ურთიერთობაში, რაც ერთმნიშვნელოვნად ეწინააღმდეგება საკუთრების მინდობის ურთიერთობისათვის დამახასიათებელ თვისებას, ვინაიდან საკუთრების მინდობის ურთიერთობიდან გამომდინარე, მინდობილი მესაკუთრე მესამე პირებთან ურთიერთობაში გამოდის მხოლოდ თავისი სახელით (სკ-ის 725-ე მუხლის პირველი ნაწ.).
დადგენილია, რომ 2009 წლის 10 აგვისტოს რწმუნებულების გამოყენებით 2011 წლის 23 სექტემბერს მ. ნ-მა გააფორმა სანოტარო აქტი „სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება“ (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......) ფიზიკურ პირებთან: ი. კ-ესა და მ. შ-ასთან, როგორც „გამსესხებლებთან“/„იპოთეკარებთან“. ამ ხელშეკრულების თანახმად, გამსესხებელმა მსესხებელს ასესხა ფული, ხოლო მსესხებელმა მიიღო ნასესხები თანხა, კერძოდ, მ. შ-ასაგან 50 000 აშშ დოლარი, ხოლო ი. კ-ისაგან 70 000 აშშ დოლარი და იკისრა მისი დაბრუნების ვალდებულება სამი თვის ვადაში. სესხი იყო სარგებლიანი, რომლის ოდენობა ყოველთვიურად შეადგენდა სესხის ძირითადი თანხის 4 პროცენტს. სესხის დაბრუნების უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა ქ.მცხეთაში, ..... ქ.N14-ში მდებარე მ. ბ-ის საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული უძრავი ქონება (უძრავი ქონების ს/კ:......).
წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის ძირითადი პრეტენზიის (კასაციის საფუძვლების) კანონიერების შემოწმებისათვის უნდა შეფასდეს მ. ბ-ესა და მ. ნ-ს შორის 2009 წლის 10 აგვისტოს გაფორმებული სანოტარო აქტით (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......) - რწმუნებულებით მ. ნ-სათვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლები, სადავო სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ვალდებულების შესრულების უზრუნველსაყოფად მ. ბ-ის საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული ქ.მცხეთაში, ..... ქ.N14-ში მდებარე უძრავი ქონების (უძრავი ქონების ს/კ:......) იპოთეკით დატვირთვის კანონიერებასთან მიმართებით, რისთვისაც, პირველ რიგში, უნდა დადგინდეს 2009 წლის 10 აგვისტოს სანოტარო აქტით - რწმუნებულებით მესაკუთრე მ. ბ-ის მიერ გამოვლენილი ნება მის საკუთრებაში არსებული სადავო უძრავი ქონების მიმართ.
დადგენილია, რომ 2011 წლის 23 სექტემბრის სანოტარო აქტი „სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება“ (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......) სესხის აღების ნაწილში გაფორმებულია მ. ნ-ის მიერ, რომელიც სასესხო ურთიერთობიდან გამომდინარე პირადი მოვალეცაა. ხოლო იგივე ხელშეკრულება იპოთეკის ნაწილში გაფორმებულია მ. ნ-ის, როგორც მ. ბ-ის წარმომადგენლის მიერ.
საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს მოცემული დავის სწორად გადაწყვეტისათვის განმარტოს ზოგადად საკუთრების უფლების შინაარსი, ვინაიდან წარმომადგენლის (მ.ნ-ი) მიერ სწორედ ამ უფლების მართლზომიერი თუ არამართლზომიერი გამოყენება გახდა მხარეთა შორის დავის წარმოშობის საფუძველი.
საკუთრების უფლების შინაარსი, რომელიც მოცემულია სამოქალაქო კოდექსის 170-ე მუხლში მოიცავს სამი კომპონენტის ერთობლიობას: მფლობელობა, სარგებლობა და განკარგვა. დასახელებული სამი კომპონენტიდან უკანასკნელი გულისხმობს ნივთის (საკუთრების ობიექტის) სამართლებრივი ბედის გადაწყვეტის უპირატს უფლებას, რომლის ნაირსახეობას მესაკუთრეს სთავაზობს კერძო სამართალურთიერთობის მომწესრიგებელი ის სამართლებრივი ნორმები, რომლებიც გაბნეულია სამოქალაქო კოდექსში, ასე მაგალითად, განგარკვა შესაძლოა გამოიხატოს, ნივთის გასხვისებაში (ნასყიდობა); ამ ნივთის სანაცვლოდ სხვა ნივთის მიღებაში (გაცვლა); ამ ნივთით შემოსავლის მიღებაში (იჯარით გაცემა); ამ ნივთით სარგებლობის უფლების გადაცემაში (ქირავნობა); ნივთის უსასყიდლოდ გადაცემაში (ჩუქება); სხვისთვის შესანახად გადაცემაში (მიბარება) და სხვ. შესაბამისად, საყოველთაოდ აღიარებული სტანდარტია, რომ „განკარგვის“ ცნება თავისთავში მოიცავს ყველა დასახელებული ქმედების განხორციელების უფლებამოსილებას.
განსახილველი სადავო სამართალურთიერთობის სწორად კვალიფიკაციისათვის ამოსავალი უნდა ვეძებოთ არა მხოლოდ საკუთრების უფლების ამ უკანასკნელი კომპონენტის („განკარგვა“) სამართლებრივ რეგლამენტაციაში, არამედ მასთან ერთად უნდა შევისწავლოთ სადავო გარიგების შინაარსიც, დავადგინოთ მასში გამოვლენილი მესაკუთრის ნამდვილი ნება, რომელმაც ნივთის სამართლებრივი ბედის გადაწყვეტის უფლებამოსილება მიანდო გარიგების მონაწილე მეორე მხარეს (მ. ნ-ს).
2009 წლის 10 აგვისტოს მინდობილობით დადგენილია, რომ მ. ბ-ემ მ. ნ-ს მართვისა და განკარგვის უფლებით მიანდო მთელი თავისი უძრავ-მოძრავი ქონება (შენობა-ნაგებობები, მიწა, აქციები და სხვა ფასიანი ქაღალდები, წილები სამეწარმეო საზოგადოების საწესდებო კაპიტალში..) (მუხლი მე-2.). ვინაიდან, მოცემულ შემთხვევაში, სადავოა გარიგების მონაწილე მხარის - მ. ნ-ის ქმედების, კერძოდ, 2011 წლის 23 სექტემბრის სესხის ხელშერულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველსაყოფად მ. ბ-ის კუთვნილი უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვის შესაბამისობა მესაკუთრის ნამდვილ ნებასთან, განმარტებას საჭიროებს გარიგების შინაარსი მასში გამოვლენილი მესაკუთრის ნების დასადგენად.
ამ მიზნით, საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ სადავო გარიგებით მესაკუთრე მ. ბ-ემ მ. ნ-ს მიანიჭა რა თავისი უძრავ-მოძრავი ქონების მართვისა და განკარგვის უფლებამოსილება, იქვე დააზუსტა, რომელ სამართლებრივ მოქმედებებს გულისხმობდა თითოეულ მათგანში. „მართვაში“ იგულისხმებოდა ყველა ის მოქმედება, რაც აუცილებელი იყო მინდობილი ქონების ჯეროვანი მოვლისა და დაცვისათვის ან სასარგებლო იყო საკუთრების მიმნდობისათვის ნაყოფის მიღების (შემოსავლის) თვალსაზრისით (გაქირავება, იჯარა, აღნაგობა, უზუფრუქტი...), ხოლო „განკარგვაში“ კი, - მინდობილი ქონების გასხვისება ნებისმიერი ფორმით (ჩუქება. გაცვლა, ყიდვა, გაყიდვა..) (მუხლი პირველი). ამავე ხელშეკრულებით მ. ბ-ემ წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება მიანიჭა მ. ნ-ს, საქართველოს ნებისმერ ბანკში ეწარმოებინა ყველა სახის საბანკო ოპერაცია, ხელი მოეწერა საკრედიტო ხაზთან დაკავშირებული დოკუმენტაციისათვის, იპოთეკური და სადაზღვევო ხელშეკრულებებისათვის... (მუხლი მე-2.).
ამდენად, სანოტარო აქტის პირველი მუხლის შინაარსობრივი ანალიზიდან გამომდინარეობს ლოგიკური, თანმიმდევრული და დასაბუთებული მსჯელობის საფუძველი, რომ მარწმუნებელმა, მესაკუთრე მ. ბ-ემ რწმუნებულ მ. ნ-ს მიანიჭა არა მართვისა და განკარგვის უფლებამოსილება მათი კლასიკური გაგებით (ნივთის სამართლებრივი ბედის გადაწყვეტა), არამედ მიანდო მხოლოდ წინასწარ განსაზღვრული უფლებები, რაც გარიგების შინაარსიდან გამომდინარე „მართვის“ კონტექსტში გულისხმობდა მხოლოდ გაქირავებას (იჯარით გაცემას), აღნაგობითა და უზუფრუქტით დატვირთვას, ხოლო „განკარგვის“ კონტექსტში კი - გასხვისებას, რაც თავის მხრივ, გამოიხატებოდა ჩუქებაში, გაცვლასა და ნასყიდობაში.
მოცემულ შემთხვევაში, სადავოა რა ქ.მცხეთაში, ..... ქ.N14-ში მდებარე უძრავი ქონების (ს/კ:......) იპოთეკით დატვირთვა ფიზიკური პირებისაგან აღებული სასესხო ვალდებულების უზრუნველსაყოფად, იმ დასკვნის გამოტანა, რომ უფრო მეტი უფლების გადაცემის ასე ვთქვათ, გასხვისების ან თუნდაც მისი მესამე პირისათვის უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის, ჩუქების პირობებში, იარსებებდა უფრო ნაკლები უფლების იპოთეკით დატვირთვის უფლებაც, შესაძლოა ლოგიკურია, თუმცა, ამ კონკრეტული სანოტარო აქტის (რწმუნებულების) ერთიანად შეფასებიდან გამომდინარე, უმართებულოა და არ გვაძლევს სადავო სამართალურთიერთობის სწორი კვალიფიკაციის საშუალებას. ამ თვალსაზრისით, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ გარიგებაში გამოვლენილი ნების განმარტების საყოველთაოდ აღიარებული პრინციპი - ნების გამოვლენის განმარტებისას გონივრული განსჯის კრიტერიუმით და არა მარტოოდენ გარიგების ტექსტით ხელმძღვანელობა (სკ-ის 52-ე მუხ.), ადგენს ქცევის იმგვარ წესს, რომლის თანახმად, გარიგების განმარტებისას მთლიანობაში უნდა იქნეს შესწავლილი გარიგების შინაარსი მასში გამოვლენილი მიზნის (ნების) დასადგენად.
ვინაიდან ამ შემთხვევაში, სადავოა ნივთის „განარგვაში“ ნაგულისხმევი მესაკუთრის ნება, ყურადღებაა მისაქცევი იმ საკითხზე, რომ მესაკუთრე მ. ბ-ე მითითებულ სანოტარო აქტში სპეციალურად აღნიშნავს იმ უფლებამოსილებს, რომელსაც ანიჭებს წარმომადგენელს (მ.ნ-ს), სახელდობრ, ტერმინ „განკარგვაში“ გულისხმობს მინდობილი ქონების გასხვისებას ნებისმიერი ფორმით - ჩუქებას, გაცვლას, ყიდვას, გაყიდვას, რაც პრაქტიკულად მესაკუთრის ნამდვილი ნების დასადგენად გვაიძულებს „განკარგვის“ ცნება განვმარტოთ ვიწროდ, მხოლოდ მინდობილობის შინარსიიდან გამომდინარე და არა ისე, როგორც ეს მოცემულია სამოქალაქო კოდექსში, რომელიც სამართლებრივი ბედის გადაწყვეტას მოიცავს ფართო გაგებით. კერძო სამართლებრივი ურთიერთობის თავისებურება და ნების გამოვლენის ავტონომიაც სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ კერძო სამართლის სუბიექტები უფლებამოსილი არიან დადონ ისეთი გარიგებებიც და იმგვარად განსაზღვრონ მათი შინაარსი, რომელიც არ არის მოცემული სამოქალაქო კოდექსით, მაგრამ არ ეწინააღმდგება ზოგადად საჯარო წესრიგსა და ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ ნორმებს (სკ-ის მე-10 მუხლის მე-2 ნაწ.).
ამდენად, მოცემული დავის სწორად გადაწყვეტისათვის მინდობილობაში ჩამოთვლილ უფლებამოსილებათა დიფერენციაცია გარიგებაში გამოვლენილი მესაკუთრის ნამდვილი ნების განმარტებისათვის საგულისხმო მინიშნებას გვაძლევს. ის გარემოება, რომ მესაკუთრე კონკრეტულად ჩამოთვლის უფლებამოსილებათა ნუსხას, როგორიცაა ჩუქება, გაქირავება, იჯარით გაცემა, მიგვითითებს სწორედ იმ გარემოებაზე, რომ „განკარგვის“ ცნების მიღმა ვიგულისხმოთ არა ყველა ის უფლებამოსილებები, რაც ნივთის სამართლებრივი ბედის გადაწყვეტის სამოქალაქო კოდექსისეულ საშუალებას გვაძლევს, არამედ მხოლოდ ისინი, რომლებიც ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, თავად მესაკუთრემ განსაზღვრა, როდესაც მ. ნ-ზე გაცემულ მინდობილობაში პირდაპირ მიუთითა არ დაეტვირთა მისი საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული უძრავი ქონება იპოთეკით ფიზიკური პირის სასარგებლოდ, რადგან „გასხვისება“ და „იპოთეკით“ დატვირთვა განსხვავებული სამართლებრივი ცნებებია.
მოცემულ საქმეზე დადგენილია, რომ მ. ნ-მა ვალი აიღო ფიზიკური პირისაგან (ი. კ-ისაგან) და უზრუნველყოფის მიზნით დატვირთა მარწმუნებლის ქონება, რის უფლებამოსილებასაც მესაკუთრე არ ანიჭებდა რწმუნებულს, რადგან გარიგების მე-2 მუხლში სპეციალური აღნიშვნა იყო მოცემული იმის თაობაზე, რომ მ. ნ-ი უფლებამოსილი იყო საქართველოს ნებისმერ ბანკში ეწარმოებინა ყველა სახის საბანკო ოპერაცია, ხელი მოეწერა საკრედიტო ხაზთან დაკავშირებული დოკუმენტაციისათვის, იპოთეკური და სადაზღვევო ხელშეკრულებებისათვის. შესაბამისად დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონეა ის გარემოებაც, რომ მესაკუთრემ მხოლოდ საკრედიტო დაწესებულებებთან წარმოდგენის უფლება მიანიჭა მ. ნ-ს, შესაბამისად, სასესხო ვალდებულების აღების - თუნდაც ფართო განმარტების საშულებას ეს დათქმა არ იძლევა.
კონკრეტულ საქმეზე დადგენილია, რომ სესხი აღებულია ფიზიკური პირისაგან, რომლისგანაც ვალის აღების და მით უფრო, ამ ვალდებულების შესრულების უზრუნველსაყოფად თავისი ქონების იპოთეკით დატვირთვის უფლებამოსილებას მ. ბ-ე არ ანიჭებდა მ. ნ-ს.
ამდენად, 2011 წლის 23 სექტემბრის სესხის ხელშერულებით ნაკისრი მ. ნ-ის ვალდებულების უზრუნველყოფის საშუალებად მ. ბ-ის ქონების გამოყენება უმართებულოა და არ გამომდინარეობს გარიგებაში გამოვლენილი მესკუთრის ნების გონივრული განმარტებიდან.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოცემულ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება იმის თაობაზე, რომ 2009 წლის 10 აგვისტოს გაფორმებული სანოტარო აქტით (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N......) - რწმუნებულებით მ. ნ-ის არ ჰქონდა უფლებამოსილება ფიზიკური პირების სასარგებლოდ იპოთეკით დაეტვირთა მარწმუნებელ - მ. ბ-ის საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული ქ.მცხეთაში, ..... ქ.N14-ში მდებარე უძრავი ქონება (უძრავი ქონების ს/კ:......) სწორი და დასაბუთებულია, რაც გამორიცხავს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილების ფაქტობრივსამართლებრივ წინაპირობებს.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 410-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. ი. კ-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;
2. უცვლელად დარჩეს მოცემულ საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 26 თებერვლის განჩინება;
3. სახელმწიფო ბაჟი გადახდილია;
4. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი
მოსამართლეები: ნ. ბაქაქური
ბ. ალავიძე
