საქმე №ას-849-813-2014 16 აპრილი, 2015 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მოსამართლეები:

ზურაბ ძლიერიშვილი, ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – თ.მ. (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „ე.“, ა.მ. (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 15 მაისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

თ.მ.მ სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „ე.სა“ და ა.მ.ის მიმართ მიწის გასხვისების თაობაზე მოპასუხეებს შორის 2003 წლის 26 დეკემბერს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნით შემდეგ გარემოებათა გამო:

მოპასუხეებს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებით ა.მ.მ შპს „ე.გან“ შეიძინა ქ.თბილისში, მდინარე მ.მ. სანაპიროზე, თ.მ.ხ;სა და 16-სართულიან სახლს შორის მდებარე 1 200 კვ.მ ფართი.

აღნიშნული გარიგება მართლსაწინააღმდეგოა, რამდენადაც შპს „ე.ს“ არ წარმოშობია საკუთრების უფლება მითითებულ უძრავ ქონებაზე, ვინაიდან 2000 წლის 29 თებერვლის №.. განკარგულება, რომლითაც დამტკიცდა აუქციონის შედეგები (საკონკურსო კომისიის 2000 წლის 18 თებერვლის №.. ოქმი), ქ.თბილისის მერიის 2005 წლის 26 ივლისის №... განკარგულების შესაბამისად, წარმოადგენს ბათილ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს. აღნიშნული კი, გულისხმობს მისი ძალაში შესვლიდან ყველა თანამდევი სამართლებრივი შედეგის გაუქმებას, მათ შორის, ნასყიდობის ხელშეკრულების, რომელიც 2003 წლის 31 ოქტომბერს გაფორმდა შპს „ე.სა“ და ქ.თბილისის მთავრობას შორის.

ვინაიდან შპს „ე.ს“ არ წარმოშობია საკუთრების უფლება, მისი მიერ არარსებული უფლების განკარგვით დაირღვა პრინციპი, რომ სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების ობიექტი შეიძლება იყოს მხოლოდ ის უფლება, რომელიც გააჩნია განმკარგველს. ამასთან, აღნიშნული გარიგება წარმოადგენს მოჩვენებით გარიგებას, იგი დადებულია იმ განზრახვის გარეშე, რომ მოჰყოლოდა შესაბამისი იურიდიული შედეგები, მოპასუხეთა მისამართები ემთხვევა ერთმანეთს და შპს „ე.ს“ დირექტორი ნ.მ ა.მ.ის ახლო ნათესავია, შესაბამისად, ა.მ. ვერ იქნება მიჩნეული კეთილსინდისიერ შემძენად.

სადავო გარიგების წინამორბედ გარიგებას რაც შეეხება, იგი ისედაც ბათილია კანონის საფუძველზე.

მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს და მის დაკმაყოფილებაზე უარი თქმა შემდეგი საფუძვლებით მოითხოვეს:

მოპასუხეების განმარტებით, შესაბამისი უძრავი ქონების შეძენა განხორციელდა უძრავი ქონების შეძენისათვის კანონით დადგენილი წესის დაცვით. ა.მ. არის კეთილსინდისიერი შემძენი, რასაც მოსარჩელე უსაფუძვლოდ აყენებს ეჭვქვეშ, თბილისის მერიის ეს მოსაზრება არ არის დადასტურებული რაიმე არგუმენტით. ამასთან, მათი განმარტებით, მოსარჩელეს არ გააჩნია დავის საგნის მიმართ კანონიერი ინტერესი, რადგან ხელშეკრულებიდან გამომდინარე სამართლებრივი შედეგები, უფლებები და მოვალეობები წარმოეშობათ მხოლოდ მის მონაწილე მხარეებს.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 30 ნოემბრის გადაწყვეტილებით, ქ.თ.მ. სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი შპს „ე.სა“ და ა.მ.ს შორის 2003 წლის 26 დეკემბერს გაფორმებული ხელშეკრულება უძრავი ქონების ნასყიდობის შესახებ.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოპასუხეებმა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 15 მაისის გადაწყვეტილებით ა.მ.სა და შპს „ე.ს“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 30 ნოემბრის გადაწყვეტილება ახალი გადაწყვეტილებით ქ.თ.მ სარჩელი არ დაკმაყოფილდა შემდეგი დასაბუთებით:

პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ შპს „ე.სა“ და ქ.თბილისის მთავრობას შორის 2003 წლის 31 ოქტომბერს დაიდო სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ქ.თბილისის მთავრობამ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების საკუთრებაში ან სარგებლობაში გადაცემაზე საკონკურსო კომისიის 2000 წლის 18 თებერვლის N.. ოქმისა და ქ.თბილისის პრემიერის 2000 წლის 29 თებერვლის N.. განკარგულების საფუძველზე, აუქციონის წესით საკუთრებაში გასაცემი მიწის ნაკვეთი მინიჭებული უფლებამოსილების საფუძველზე გადასცა, ხოლო მყიდველმა საკუთრებაში მიიღო N1 მიწის ნაკვეთი, მდებარე მ.ის მ.ს., ... ხიდსა და 16-სართულიან საცხოვრებელ სახლს შორის მდინარე ..... გადაკიდებული რესტორნის ასაშენებლად.

აუქციონის პირობებით გათვალისწინებული თანხის ოდენობა წარმოადგენდა 12 000 ლარს. ხელშეკრულება დადგენილი წესით აღირიცხა საჯარო რეესტრში.

დასახელებული უძრავი ქონება, 2003 წლის 26 დეკემბერის ნასყიდობის ხელშეკრულებით 5 000 ლარად ა.მ.მ შეიძინა შპს „ე.გან“, ხელშეკრულება აღირიცხა საჯარო რეესტრში.

ქ.თბილისის მერის 2005 წლის 26 ივლისის N... განკარგულებით, ნაწილობრივ ბათილად იქნა ცნობილი ქ.თბილისის პრემიერის მიერ 2000 წლის 29 თებერვალს მიღებული N.. განკარგულება „არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების საკუთრებასა ან სარგებლობაში გაცემაზე მიწის მართვისა და განკარგვის (საკონკურსო) კომისიის შემაჯამებელი სხდომის ოქმის დამტკიცების შესახებ“. განკარგულება ბათილად იქნა ცნობილი იმ ნაწილშიც, რომელიც შემდგომში საფუძვლად დაედო შესაბამისი მიწის ნაკვეთების, მათ შორის შპს „ე.ზე“ გასხვისებას.

სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეფასება, რომ მოპასუხეებს შორის 2003 წლის 26 დეკემბერს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება წარმოადგენდა მოჩვენებით გარიგებას, ვინაიდან მხარეებს არ სურდათ ამ გარიგებით გათვალისწინებული შესაბამისი, იურიდიული შედეგების დადგომა და განმარტა, რომ კანონის მოთხოვნათა დაცვით უძრავი ქონების თაობაზე დადებული გარიგების მიმართ, საწინააღმდეგოს დადასტურებამდე, მოქმედებს გარიგების კანონშესაბამისობის პრეზუმფცია, რაც იმას ნიშნავს, რომ კანონის მოთხოვნათა დაცვით დადებული გარიგების ბათილობის მოთხოვნის არსებობის პირობებში, აღნიშნული მოთხოვნის მქონემ უნდა ადასტუროს გარიგების ბათილობის საფუძვლების არსებობა. მოცემულ შემთხვევაში, გარიგების ბათილობას არა გარიგების მონაწილე მხარე, არამედ მესამე პირი ითხოვდა იმ საფუძვლით, რომ გარიგების მხარეები მიზნად არ ისახავდნენ გარიგების სამართლებრივი შედეგის დადგომას და აღნიშნული გარიგება მხოლოდ მოსაჩვენებლად დაიდო. ასეთ ვითარებაში, სწორედ მესამე მხარეს უნდა ემტკიცებინა ის გარემოება, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების მიზანი იყო ის, რომ არ მომხდარიყო უძრავი ქონების დაბრუნება სახელმწიფოს საკუთრებაში. სასამართლოს განმარტებით, გარიგების მოჩვენებითად მიჩნევის მიზნებისათვის, უნდა დადასტურდეს გარიგების ორივე მხარის განზრახვა, არ დადგეს აღნიშნული გარიგების გაფორმებით ის სამართლებრივი შედეგი, რაც სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისად, უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებას მოჰყვება. სადავოდ გამხდარი ნასყიდობის ხელშეკრულების მოჩვენებითი ხასიათის დადგენისას, უპირველეს ყოვლისა, უნდა განისაზღვროს ზოგადად, სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრული ნასყიდობის ხელშეკრულებისათვის დამახასიათებელი შედეგები. ნასყიდობის ხელშეკრულების იურიდიული შედეგი ნასყიდობის საგნის მყიდველის საკუთრებაში გადასვლაა, რაც მოცემულ შემთხვევაში, დადგა ხელშეკრულების ორივე მხარის შესაბამისი ნების გამოვლენის შედეგად.

ქ.თბილისის მერის 2005 წლის 26 ივლისის N... განკარგულებით, ბათილად იქნა ცნობილი ქ.თბილისის პრემიერის 2000 წლის 29 თებერვლის N.. განკარგულება იმ ნაწილში, რომელიც შეეხებოდა „არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების საკუთრებასა ან სარგებლობაში გაცემაზე მიწის მართვისა და განკარგვის (საკონკურსო) კომისიის შემაჯამებელი სხდომის ოქმის დამტკიცებას“ და რომელიც შემდგომში საფუძვლად დაედო შესაბამისი მიწის ნაკვეთების, მათ შორის შპს „ე.ზე“ გასხვისების საკითხს. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე მოითხოვდა მხარეთა შორის დადებული კერძო გარიგების – ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობას. 2003 წელს, როდესაც დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება, სადავო მიწის ნაკვეთი საჯარო რეესტრში აღრიცხული იყო შპს „ე.ს“ სახელზე და, შესაბამისად, წარმოადგენდა მის საკუთრებას.

სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მოსაზრება, რომ ქ.თბილისის მთავრობასა და შპს „ე.ს“ შორის 2003 წლის 31ოქტომბერს გაფორმებული ადმინისტრაციული ხელშეკრულება – „სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნასყიდობის ხელშეკრულება“ წარმოადგენს ბათილ გარიგებას.

საქალაქო სასამართლო დაეყრდნო ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 70-ე მუხლის მე-2 ნაწილს, რომლის მიხედვითაც ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ დადებული ხელშეკრულება იყო ბათილი იმ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობის შემთხვევაში, რომლის საფუძველზედაც დაიდო ხელშეკრულება. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით კი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ ადრე გამოცემული ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ცნობით, ავტომატურად ბათილად ვერ იქნებოდა მიჩნეული მის საფუძველზე დადებული ადმინისტრაციული გარიგება. დაინტერესებული პირი (ადმინისტრაციული ორგანო) ვალდებული იყო, აღეძრა აღიარებითი სარჩელი და მოეთხოვა ადმინისტრაციული ხელშეკრულების ბათილად ცნობა. აღნიშნული მოქმედების განხორციელება აუცილებელი იყო სამართლებრივი სიცხადის უზრუნველსაყოფად, რათა მესამე პირები არ დაზარალებულიყვნენ ან საფრთხის ქვეშ არ დამდგარიყო მათი კანონიერი ინტერესები ქონების შეძენის შემთხვევაში.

ქ.თბილისის მერის 2005 წლის 26 ივლისის N... განკარგულებით, რომლითაც ბათილად იქნა ცნობილი ქ.თბილისის პრემიერის 2000 წლის 29 თებერვლის N.. განკარგულება შპს „ე.ს“ ნაწილში, თ.მ.ს არ მიუმართავს სასამართლოსათვის აღიარებითი სარჩელით, რომელიც სასამართლოს შეფასებით, აუცილებელი იყო იმ მიზნის საბოლოო განხორციელებისათვის, რაც დასახელებული განკარგულების ბათილად ცნობის საფუძველი გახდა.

სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, გარიგების ბათილად ცნობა აღიარებითი სარჩელია, რომლის შეტანაზეც, როგორც უშუალოდ ამ გარიგების მხარეს, ისე მესამე პირს სათანადოდ აქცევს მისი იურიდიული ინტერესი, თანახმად სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლისა. აღიარებითი სარჩელის ძირითადი განმასხვავებელი ნიშანი მისი ნამდვილი იურიდიული ინტერესია, ანუ ის განმსაზღვრელი გარემოება, რომელიც არსებით ზეგავლენას ახდენს დავის გადაწყვეტაზე, საქმის განხილვისას მოწმდება მხარის იურიდიული ინტერესის კანონიერება.

აღიარებითი სარჩელის იურიდიული ინტერესის განმსაზღვრელ კრიტერიუმებს წარმოადგენს: ა) მოსარჩელეს უნდა ედავებოდნენ უფლებაში; ბ) დავის არსებობა უნდა ქმნიდეს მოსარჩელის უფლების მომავალში დარღვევის რეალურ საშიშროებას; გ) აღიარებითი სარჩელის გადაწყვეტა დავის გადაწყვეტის საუკეთესო საშუალება უნდა იყოს, კერძოდ, გადაწყვეტილების შედეგად სრულად გარკვეული შედეგი უნდა დგებოდეს მხარისათვის, აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილება უნდა ქმნიდეს იმ უფლებისა თუ ურთიერთობის განსაზღვრულობას, რაც მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის წარმოშობილი დავის გამო ირღვევა.

დადასტურებული იყო, რომ მოსარჩელეს არ მოუთხოვია შპს „ე.სა“ და ქ.თბილისის მთავრობას შორის 2003 წლის 31 ოქტომბერს გაფორმებული სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, მოსარჩელის შეფასებით, იგი ასეთად თავისთავად უნდა ყოფილიყო მიჩნეული, სასამართლოს მოსაზრებით, გაუგებარია, რატომ არ მიმართა თ.მ.მ საჯარო რეესტრს შესაბამისი ცვლილებების განხორციელების მოთხოვნით, რათა მესამე პირებისათვის ნათელი ყოფილიყო, რომ სადავო მიწის ნაკვეთის მესაკუთრე შპს „ე.“ კი არა, არამედ თ.მ. იყო. სამართლებრივი სიცხადე სამოქალაქო ურთიერთობაში, განსაკუთრებით როდესაც საქმე შეეხებოდა უძრავ ქონებას, კერძო სამართლის ერთ-ერთი ფუნდამენტური საკითხია.

სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 50-ე, 56-ე, 327-ე მუხლებით, 477-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილებით და განმარტა, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულება არის ორმხრივი, კონსესუალური და სასყიდლიანი ხელშეკრულება. იგი ორმხრივ მავალდებულებელი გარიგებაა, რაც გამოიხატება, ერთი მხრივ, გამყიდველის ვალდებულებაში, გადასცეს მყიველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი, ხოლო, მეორე მხრივ, მყიდველის ვალდებულებაში, გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ქონება, მოცემულ შემთხვევაში, გამყიდველისა და მყიდველის მიერ ვალდებულებათა შესრულების ფაქტი დადასტურებული იყო, ხოლო საწინააღმდეგო მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა და ვერ უზრუნველყო მისი მტკიცების ტვირთის სათანადო რეალიზება, შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ არ არსებობდა სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლით სადავო ურთიერთობის კვალიფიკაციის საფუძველი.

სასამართლოს განმარტებით, სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლის მიზანს, რომლითაც დაცულია შემძენის ინტერესები, წარმოადგენს სამოქალაქო ბრუნვის დაცვა და, შესაბამისად, საჯარო რეესტრში უფლების რეგისტრაციის ფაქტისადმი მაღალი ნდობის უზრუნველყოფა. არ შეიძლება, შემძენს მოეთხოვოს შესაძენი უფლების შესახებ იმაზე მეტის ცოდნა, რაც კანონით არის დადგენილი. საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული ფაქტისადმი ნდობა გულისხმობს იმას, რომ უფლება, რომელიც რეგისტრირებულია საჯარო რეესტრში, ნამდვილად ეკუთვნის რეესტრში მითითებულ პირს, ანუ იმ პირს, რომელიც გამოხატავს ნებას, გაასხვისოს, იპოთეკით დატვირთოს მის სახელზე რეგისტრირებული უფლება. სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობა ნიშნავს სამოქალაქო ურთიერთობების მონაწილეთა მიმართ ნდობასა და კეთილსინდისიერებას, რაც უზრუნველყოფილია საჯარო რეესტრის ჩანაწერების სისწორისა და სისრულის პრეზუმფციით.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მხოლოდ ქ.თბილისის მერიის 2005 წლის 26 ივლისის N... განკარგულება, ქ.თბილისის პრემიერის 2000 წლის 29 თებერვლის N.. განკარგულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის შესახებ, არ იყო საკმარისი, ვინაიდან, იმ ადმინისტრაციული ხელშეკრულების გაუქმება, რომელიც წარმოადგენდა დასახელებულ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების წარმოშობის საფუძველს, მხარეს არ მოუთხოვია, შესაბამისად, საფუძველს მოკლებული იყო შემდგომში დადებული კერძო გარიგების ბათილობის მოთხოვნა.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა თ.მ.მ, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

ნასყიდობის ორმხრივი ხელშეკრულების დადებისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მესაკუთრის ნებას, გაასხვისოს კუთვნილი ქონება. მოცემულ შემთხვევაში, შპს „ე.“ არ წარმოადგენს ნამდვილ მესაკუთრეს, ხოლო ქონების გასხვისების ნება თ.მ.ს არ გამოუვლენია. მხარეთა შორის დადებული ნასყიდობა ვერ ჩაითვლება ნამდვილ გარიგებად, რადგანაც იგი ეწინააღმდეგება კონსტიტუციით გარანტირებულ საკუთრების ხელშეუხებლობის პრინციპს. გარდა აღნიშნულისა, ა.მ. არ შეიძლება კეთილსინდისიერ შემძენად იქნას მიჩნეული, ვინაიდან ოდნავი ეჭვის არსებობის შემთხვევაში, შემძენი არ შეიძლება მიჩნეულ იქნას კეთილსინდისიერად, სამართლებრივი ურთიერთობისას, მას ევალება წინდახედულობის გამოჩენა. საქალაქო სასამართლომ სავსებით მართებულად დაადგინა ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ სადავო გარიგების დადების მიზანს მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების მოპოვება არ წარმოადგენდა, არამედ შპს „ე.თვის“ გარიგების ბათილად ცნობით მოსალოდნელი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება. განსახილველ შემთხვევაში, სასამართლომ დაარღვია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მოთხოვნები და არასწორად მიიჩნია, რომ სადავო გარიგება არ წარმოადგენდა სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლით გათვალისწინებულ მოჩვენებით გარიგებას, რამდენადაც დადგენილია, რომ თბილისის მთავრობასა და შპს „ე.ს“ შორის სადავო მიწის ნასყიდობის ხელშეკრულება და შპს „ე.სა“ და ა.მ.ს შორის ნასყიდობის ხელშეკრულება დროის მოკლე მონაკვეთშია დადებული - 2013 წლის 31 ოქტომბრსა და ამავე წლის 26 დეკემბერს, რომელთაგან, პირველ შემთხვევაში, ნასყიდობის ფასი განისაზღვრა 12 000 ლარად, ხოლო მეორე შემთხვევაში - 5 000 ლარად, ანუ საწარმოს დირექტორმა საკუთარ შვილს ქონება ორჯერ ნაკლებ ფასად მიჰყიდა, ასევე არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ შემძენმა თანხა ნამდვილად გადაიხადა. ამდენად, სადავო გარიგება ასევე ბათილია სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის შესაბამისად, ხოლო მოპასუხეებმა ა.მ.თვის ქონების მიყიდვით შექმნეს კეთილსინდისიერი შემძენის სუბიექტი. კასატორის მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში, სახეზეა უსაფუძვლო გამდიდრების ფაქტი, თანახმად სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილისა, ამასთანავე, მხარეთა შორის 2003 წლის 26 დეკემბერს გაფორმებული ხელშეკრულების ბათილად ცნობის გარეშე, კასატორი ვერ დაიბრუნებს უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლებას.

საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით დასტურდება, რომ ქ.თბილისის მერიის N.. განკარგულებით ნაწილობრივ ბათილად იქნა ცნობილი ქ.თბილისის პრემიერის 2000 წლის 29 თებერვლის N.. განკარგულება, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ამ განკარგულების გამოცემის დღიდან ბათილია ყველა სამართლებრივი შედეგი, რაც თბილისის პრემიერის N.. განკარგულებას მოჰყვა. ეს გარემოება დასტურდება ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 70-ე მუხლის მე-2 ნაწილით. ისეთ ვითარებაში, როდესაც არსებობს კანონისმიერი დათქმა ხელშეკრულების ავტომატურად ბათილობის თაობაზე, სასამართლოს მსჯელობა სამოქალაქო კოდექსის 180-ე მუხლით გათვალისწინებულ იურიდიულ ინტერესზე, უსაფუძვლოა. კასატორის განმარტებით, თუ შპს „ე.“ გარიგებას სხვა პირთან დადებდა, ეს შესაძლოა, არც მიჩნეულიყო მოჩვენებით გარიგებად. წინამდებარე საქმეზე სარჩელი იმ გარემოებას ემყარება, რომ გარიგება დადებულია დედა-შვილს შორის, რომელთაგან დედა საზოგადოების დირექტორი და უკანონო გარიგების დადების უშუალო მონაწილე იყო. N.. განკარგულების ბათილად ცნობის საფუძველი ის გარემოება გახდა, რომ თბილისის პრემიერმა განკარგა ქონება, რისი განკარგვის უფლებაც იმ დროს მოქმედი კანონმდებლობით, არ გააჩნდა. ამასთანავე, სადავო გარიგების მხარეს - შპს „ე.ს“ დირექტორს ჰქონდა გონივრული ეჭვი იმისა, რომ N.. განკარგულება ბათილად იქნებოდა ცნობილი, სწორედ ამიტომ განხორციელდა სადავო ხელშეკრულების გაუქმება, რომლის შემდეგაც ბათილად იქნა ცნობილი N.. განკარგულებაც. მოცემულ შემთხვევაში, არ არსებობდა აღიარებითი სარჩელის აღძვრის წინაპირობები, აღნიშნული გამართლებული იქნებოდა მაშინ, თუ უძრავი ქონება მესამე პირზე არ იქნებოდა გასხვისებული და მომავალი შემძენი ინფორმირებული იქნებოდა ქონების ნაკლის თაობაზე.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 19 სექტემბრის განჩინებით „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.1 მუხლის „უ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად თ.მ. სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლდა, ხოლო მისი საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა ქ.თ.მ.ის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ: ა) საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ) სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრის შესწავლით დასტურდება, რომ თ.მ. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებას იმ საფუძვლით მოითხოვს, რომ მოპასუხე ა.მ. ქონების არაკეთილსინდისიერი შემძენია, ამასთან, მას შეძენისას უნდა სცოდნოდა, რომ ყიდულობდა ქონებას, რომლის გასხვისებაც დაუშვებელია. რაც შეეხება ქ.თბილისის მთავრობასა და შპს „ე.ს“ შორის დადებულ ნასყიდობის ხელშეკრულებას, იგი წარმოადგენს ბათილ გარიგებას ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 70-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად იმდენად, რამდენადაც ქ.თბილისის მერიის 2005 წლის 26 ივლისის განკარგულებით ბათილდა იქნა ცნობილი ქ.თბილისის პრემიერის 2000 წლის 29 თებერვლის N..განკარგულება.

საკასაციო პალატა ა.მ.ის კეთილსინდისიერების ფაქტის შეფასებამდე მიუთითებს იმ გარემოებას, რომ სარჩელით თ.მ. ა.მ.ის არაკეთილსინდისიერ შემძენად მიჩნევას მოითხოვდა მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ გარიგება დადებული იყო შპს „ე.ს“ დირექტორ ნ.მ.სა და ა.მ.ს შორის, გარიგების დამდები პირები კი, იყვნენ ახლო ნათესავები. ამ კუთხით მოსარჩელეს არც სარჩელის ფაქტობრივი საფუძვლები დაუზუსტებია და არც დამატებითი პრეტენზია წარმოუდგენია სასამართლოსათვის. საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 20 ნოემბრის სხდომაზე მოსარჩელემ განმარტა, რომ ა.მ. არაკეთილსინდისიერი შემძენი იმიტომაა, რომ მას ხელშეკრულების დადებისას სრულყოფილად არ გამოუკვლევია გარემოებები (იხ. 20.11.12წ. სხდომის ოქმი 14:22:55 სთ), ამავე სხდომაზე (15:19:21 სთ) მოსარჩელემ განმარტა, რომ ნ.მ.ს უნდა სცოდნოდა მერიაში რა უკანონო პროცედურებით ხდებოდა მიწის გასხვისება და ეტყოდა ამის თაობაზე ა.მ. მოსარჩელის ეს არგუმენტები მართებულად არ იქნა მიჩნეული შემძენის არაკეთილსინდისიერების დამადასტურებელ ფაქტებად.

საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 219-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციაზე, რომლის თანახმადაც, მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული.

დასახელებული ნორმიდან გამომდინარეობს ერთმნიშვნელოვანი დასკვნა, რომ მხარეები ფაქტებისა თუ მტკიცებულებების წარდგენისას შეზღუდული არიან საქმის მოსამზადებელი პერიოდით. საქმის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე განსახილველად დაშვება მიანიშნებს იმაზე, რომ ამ დროისათვის დასრულებულია მხარეთა პოზიციებისა თუ მტკიცებულებების წარდგენა და სასამართლო უკვე შეგროვებული მასალების არსებითად გამოკვლევის გზით გადაწყვეტს დავას, თავის მხრივ, მოსამზადებელი ეტაპის დასრულების შემდეგ ახალი გარემოებების მითითება და გაზიარება დასაშვებია მხოლოდ საპატიო მიზეზით მათი მოსამზადებელი ეტაპის დასრულებამდე წარდგენის შეუძლებლობისას.

საყურადღებოა, რომ ახალი ფაქტების დაშვების თაობაზე სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 380-ე მუხლის შესაბამისად არ უმსჯელია, ხოლო 407-ე მუხლის შესაბამისად, საკასაციო პალატის შეფასების საგანი ახალი ფაქტები და გარემოებები ვერც ერთ შემთხვევაში ვერ გახდება, მიუხედავად მათი წარდგენის საპატიოობისა.

შესაბამისად, კასატორის პრეტენზია ნასყიდობის ხელშეკრულებების ხანმოკლე პერიოდში გაფორმების, ხელშეკრულებათა შორის ფასების შეუსაბამობისა და სხვა გარემოებების თაობაზე საკასაციო პალატის მიერ ვერ იქნება შესწავლილი, რამდენადაც ეს ფაქტები სარჩელში არ იყო მითითებული.

ის გარემოება, რომ შპს „ე.მა“ ნასყიდობის ხელშეკრულებით მოპოვებული საკუთრების უფლება საჯარო რეესტრში აღრიცხა და ა.მ.თან გარიგების დადებისას შპს „ე.“ ქონების მესაკუთრედ იყო რეგისტრირებული მოსარჩელემ თავადვე მიუთითა სარჩელში, თუმცა ის ფაქტი, რომ რეესტრში არსებული სარეგისტრაციო ჩანაწერი იყო ბათილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებს არ დაუდგენიათ.

შემძენის კეთილსინდისიერების მიმართ საყურადღებოა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებული ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკა. საკასაციო სასამართლომ თავის არა ერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ საჯარო რეესტრის უმთავრესი დანიშნულებაა სწორად ასახოს რეგისტრაციას დაქვემდებარებული ყოველგვარი უფლება, მათ შორის საკუთრების უფლება და მათი მდგომარეობა. საჯაროობის პრინციპი კი გულისხმობს იმას, რომ რეგისტრაციის მომენტიდან იძენს ამგვარი უფლება იურიდიულ ძალას მესამე პირებისათვის. კანონმდებლობა უშვებს საჯარო რეესტრის სისწორის პრეზუმფციას, რაც ნიშნავს იმას, რომ მესამე პირებისათვის რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. ამდენად საჯარო რეესტრი ერთის მხრივ სამოქალაქო ბრუნვის გარანტის ფუნქციას ასრულებს, ხოლო მეორეს მხრივ იგი სრულ კონსენსუსშია სამოქალაქო ბრუნვაში დამკვიდრებულ ნდობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპთან.

კონფლიქტი წარმოიშობა მაშინ, როდესაც რეესტრში რეგისტრირებული უფლება არ შეესაბამება ამ უფლების ნამდვილ შინაარსს, ხოლო მესამე პირისათვის ეს ფაქტი უცნობია. როდესაც სახეზე გვაქვს კონფლიქტი ნამდვილ მესაკუთრესა და მესამე პირს შორის, გადამწყვეტია იმის გარკვევა, თუ რომელს უნდა მიენიჭოს უპირატესობა _ მესაკუთრეს თუ შემძენს და რა შემთხვევაში თითოეულს. ანუ იცავს თუ არა მსგავს სიტუაციაში შემძენს რომელიმე ნორმა, რაც დააბრკოლებდა სარჩელის დაკმაყოფილებას. მესამე პირთა დაცვის გარანტიები მოცემულია სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლში, რომლის თანახმადაც, შემძენის ინტერესებიდან გამომდინარე, გამსხვისებელი ითვლება მესაკუთრედ, თუ იგი ასეთად არის რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა შემძენმა იცოდა, რომ გამსხვისებელი არ იყო მესაკუთრე. მოცემული ნორმა კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს საჯარო რეესტრის უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფციას, როგორც მესამე პირთა დაცვის საშუალებას, ამასთან, უშვებს საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულ უფლებაში ხარვეზის შესაძლებლობას, თუმცა, მიუხედავად ამისა, იცავს ისეთ შემძენს, რომელიც ამ ფაქტის მიმართ კეთილსინდისიერია. შემძენის ინტერესების დაცვის გარანტიებს შეიცავს ასევე სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლი, რომლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, იმ პირის სასარგებლოდ, რომელიც გარიგების საფუძველზე სხვა პირისაგან იძენს რომელიმე უფლებას და ეს უფლება გამსხვისებლის სახელზე იყო რეესტრში რეგისტრირებული, რეესტრის ჩანაწერი ითვლება სწორად, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ამ ჩანაწერის საწინააღმდეგოდ შეტანილია საჩივარი, ან შემძენმა იცოდა, რომ ჩანაწერი უზუსტოა. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ აღნიშნული კონფლიქტი კანონმდებელმა სამოქალაქო კოდექსის 185-ე და 312-ე მუხლების მიხედვით, შემძენის სასარგებლოდ გადაწყვიტა, რაც ნიშნავს იმას, რომ მესაკუთრეს აქვს უფლება შესაბამისი საზღაური მოითხოვოს არამართლზომიერი გამსხვისებლის მიმართ, ხოლო კეთილსინდისიერ შემძენს უნარჩუნდება საკუთრების უფლება.

ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ არ გაიზიარა ქვემდგომი სასამართლოს მსჯელობა, რომ საჯარო რეესტრის უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია ვერ დაიცავდა შემძენს, თუკი საჯარო რეესტრის ჩანაწერს საფუძვლად ედო მართლსაწინააღმდეგო ქმედება. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, რა თქმა უნდა საჯარო რეესტრის სამსახურს, როგორც ადმინისტრაციულ ორგანოს ევალება დაარეგისტრიროს ნივთსა და არამატერიალურ ქონებრივ სიკეთეზე ნამდვილი, კანონიერ საფუძველზე წარმოშობილი უფლებები, თუმცა, რეესტრის სამსახურის მიერ განხორციელებული ადმინისტრაციული წარმოება არ გამორიცხავს შეცდომის დაშვების ალბათობას. შესაბამისად, თუ გავიზიარებდით იმ მსჯელობას, რომლის თანახმადაც, რეესტრის სისწორის პრეზუმფცია არსებობს მხოლოდ საჯარო რეესტრში დარეგისტრირებული ნამდვილი უფლების მიმართ, დიდ საფრთხეს შევუქმნიდით სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას, ვინაიდან შემძენს დავაკისრებდით რეესტრის მონაცემების ნამდვილობის შემოწმების ტვირთს, რაც მისთვის შეუძლებელი იქნებოდა. რაც შეეხება საჯარო რეესტრის უსწორობის ცოდნას, პალატა განმარტავს, რომ უფლების შემძენს ტვირთად აწევს არა ყოველგვარი უზუსტო მონაცემის ცოდნა, არამედ მხოლოდ ისეთის, რაც ეჭვის ქვეშ აყენებს უფლების შეძენის ნამდვილობას. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ჩანაწერის უზუსტობის ცოდნა ნიშნავს იმ გარემოებათა ცოდნას, რის გამოც ჩანაწერია უზუსტო. შემძენს არ უნდა მოეთხოვოს იმაზე მეტის ცოდნა, რაც გონივრულ შესაძლებლობებს სცილდება. (იხ. სუსგ №ას-189-182-2013, 16 იანვარი, 2014 წელი).

ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, კასატორის იმ პრეტენზიის გაზიარების შემთხვევაშიც კი, რომ 2000 წლის 29 თებერვლის ადმინისტრაციული აქტის - N.. განკარგულების მერიის 2005 წლის 26 ივლისის აქტით ბათილად ცნობის გამო, შპს „ე.ს“ 2003 წელს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებით არ წარმოშობია საკუთრების უფლება, ქ.თ.მ.ის სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი ვერ იარსებებდა, რადგანაც წინამდებარე დავის ფარგლებში შპს „ე.სა“ და ა.მ.ს შორის 2003 წლის 26 დეკემბერს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების მხარის - ა.მ.ის არაკეთილსინდისიერება მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის შესაბამისად, ამასთანავე, უსაფუძვლოა ქ.თ.მ.ის მსჯელობა, რომ ა.მ.ს უნდა სცოდნოდა, რომ სადავო ტერიტორია არ ექვემდებარებოდა გასხვისებას, რადგანაც ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროს მოქმედი „სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის მართვისა და განკარგვის შესახებ“ კანონის მე-3 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი სანაპიროს გასხვისებისათვის ითვალისწინებდა საქართველოს მთავრობის ნებართვის არსებობას და არა ზოგადად ამ ტერიტორიის გასხვისების აკრძალვას. შემძენის კეთილსინდისიერების კანონისმიერი რეგულაციის, ასევე ადმინისტრაციული აქტების ბათილობისა და სადავო ხელშეკრულების დადების თარიღის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობდა შპს „ე.სა“ და ა.მ.ს შორის დადებული ხელშეკრულების ბათილად ცნობის სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძველი, ამდენად კასატორის პრეტენზია ამ კუთხითაც დაუსაბუთებელია.

პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს 20.11.12წ. საქალაქო სასამართლოს სხდომაზე მოსარჩელის მიერ მიცემულ განმარტებაზე (15:19:21 სთ), რომლის თანახმადაც, მისთვის უცნობია, რას ფიქრობდა 2003 წელს თბილისის მთავრობა, დარღვევების გამოსწორება მერიამ დაიწყო 2005 წლიდან. მხარის ამ მსჯელობასთან დაკავშირებით საკასაციო პალატა მოიხმობს ადამიანის უფლებათა ევროპულის სასამართლოს განმარტებას ერთ-ერთ საქმეზე (Albergas and Arlaukas v. Lithuania, 27 მაისი, 2014 წ), რომელიც შეეხებოდა სახელმწიფოს მიერ ფიზიკური პირისათვის უძრავი ქონების საკუთრებაში არასწორად გადაცემას და შემდგომ საკუთრების უფლების ჩამორთმევას. ადამიანის უფლებათა სასამართლოს განმარტებით, საჯარო ხელისუფლების მიერ მფლობელობით მშვიდობიან სარგებლობის უფლებაში ნებისმიერი სახის ჩარევა უნდა იყოს კანონიერი, ემსახურებოდეს საჯარო ინტერესს და ისახავდეს ლეგიტიმურ მიზანს. სასამართლომ ხაზი გაუსვა იმის აუცილებლობას, რომ ძველი დარღვევების გამოსწორებისას არაპროპორციული ახალი დარღვევები არ უნდა წარმოიშვას. ამ მიზნით კანონმდებლობამ შესაძლებლობა უნდა მისცეს ინდივიდებს, რომლებმაც კეთილსინდისიერად მოიპოვეს საკუთრება, არ ზიდონ პასუხისმგებლობა იმისათვის, რაც რეალურად სახელმწიფოს ქმედებებმა განაპირობა. სხვა სიტყვებით, სახელმწიფოს მიერ შეცდომის დაშვების ნებისმიერი რისკი ისევ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას წარმოადგენს და დარღვევები არ უნდა გამოსწორდეს ინდივიდების ხარჯზე.

ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი დაუშვას ქ.თ.მ.ის საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

„სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.1 მუხლის „უ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ქ.თ.მ.ის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ბ. ალავიძე

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ნ. ბაქაქური