№ას-209-196-2015 30 ივლისი, 2015 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის

შემადგენლობა

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი - ი. ჩ-ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ი. გ-ე, ლ. ჟ-ა, ი. პ-ი, ნ. პ-ი, B. T. L-ი, C. V. L-ი (მოპასუხეები)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 15 იანვრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი – გარკვეული სამართლებრივი ურთიერთობის დადგენა და ხელშეკრულებიდან გასვლა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

ი. ჩ-მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში (1) ი. გ-ის, (2) ლ. ჟ-ას, (3) ი. პ-ის, (4) ნ. პ-ის, (5) B. T. L-ის და (6) C. V. L-ის მიმართ და მოითხოვა:

1. დადგენილ იქნას მასსა და ა. (ბ.) პ-ს შორის 2004 წელს ზეპირი დავალების ხელშეკრულების დადების ფაქტი, რომლის თანახმად ი. ჩ-მა დაავალა, ხოლო ა. (ბ.) პ-მა იკისრა ვალდებულება დაეფუძნებინა უცხოური კომპანია, რომელიც მოსარჩელის ბენეფიციარულ საკუთრებაში უნდა ყოფილიყო და ი. ჩ-ი ცნობილ იქნას ამ კომპანიის, C. V. L-ის ბენეფიციარ მესაკუთრედ;

2. დადგენილ იქნას მასსა და ა. (ბ.) პ-ს შორის 2004 წლის ივლისში ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების დადება და ამავე ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების შეწყვეტა 2013 წლის 26 დეკემბერს;

3. დადგენილ იქნას, რომ იგი იყო სამი უძრავი ქონების, კერძოდ: ა) უ. თ-ის (უძრავი ქონების სარეგისტრაციო № ....) („უ-ი“), ბ) მიწის ნაკვეთის და შენობა-ნაგებობების ლ-ში (საკადასტრო კოდი № ....) („ლ-ო“) და გ) ქ. თბილისში, ფ-ის ქ. №...-ში მდებარე მიწის ნაკვეთის (სარეგისტრაციო №...) („კ-ა“) ბენეფიციარი მესაკუთრე C. V. L-ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში და ამ უძრავი ქონების რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნის ი. ჩ-ს;

4. დადგენილ იქნას, რომ ა) ერთობლივი საქმიანობის კუთვნილი შპს „ს. თ. წ-ის“ 70% წილი C. V. L-ის მიერ მისი გაყიდვის მომენტში წარმოადგენდა ი. ჩ-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ის და ნ. პ-ის ერთობლივი საქმიანობის საკუთრებას და მათი რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნოდა ამ ერთობლივ საქმიანობას; და ბ) ერთობლივი საქმიანობის კუთვნილი შპს „ს. თ. წ-ის“ 70 % წილის რეალიზაციის შედეგად მიღებული შემოსავლიდან ამხანაგობის წევრებმა ი. გ-ემ, ლ. ჟ-ამ, ი. პ-მა და ნ. პ-მა მიიღეს მათი კუთვნილი წილები.

5. დადგენილ იქნას, რომ შპს „პ. ჯ-ას“ 66 % წილის და შპს „ჯ. ... კ“-ოს 66% წილის ბენეფიციარ მესაკუთრეს C. V. L-ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში წარმოადგენდა ი. ჩ-ი და მათი რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნის ი. ჩ-ს;

6. დადგენილ იქნას, რომ ა) ერთობლივი საქმიანობის კუთვნილი ს.ს. „ფ. წ-ას“ აქციათა 92.5%- 543-848 ცალი აქცია B. T. L-ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში წარმოადგენდა ი. ჩ-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ის და ნ. პ-ის ერთობლივი საქმიანობის საკუთრებას და მათი რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნოდა ამ ერთობლივ საქმიანობას და ბ) ი. ჩ-ი ცნობილ იქნას კომპანია B. T. L-ის ბენეფიციარ მესაკუთრედ;

7. დადგენილ იქნას, რომ ი. ჩ-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ისა და ნ. პ-ის ერთობლივი საქმიანობის შეწყვეტის მომენტისთვის ერთობლივი საქმიანობის ქონებას წარმოადგენდა მხოლოდ ს.ს. „ფ. წ-ას“ აქციათა 92.5%-543 848 ცალი აქცია.

მოსარჩელემ აღნიშნული მოთხოვნები დაასაბუთა შემდეგნაირად:

2004 წლის გაზაფხულზე მოსარჩელეს სურდა შეეძინა უცხოური კომპანია, რათა ამ კომპანიის მეშვეობით განეხორციელებინა ის ბიზნეს პროექტები, რომლებსაც აწარმოებდა ან აპირებდა მომავალში ეწარმოებინა. რადგან მოსარჩელემ იცოდა, რომ ბ. პ-ის ლონდონის ოფისი ადვილად შეძლებდა უცხოური კომპანიის რეგისტრაციას, მან ამის შესახებ უთხრა პ-ს, რომელმაც მას შესთავაზა დახმარება ოფშორული კომპანიის რეგისტრაციასთან დაკავშირებით.

შესაბამისად, მოსარჩელესა და ბ. პ-ს შორის დაიდო ზეპირი დავალების ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ დაავალა, ხოლო პ-მა იკისრა ვალდებულება დაეფუძნებინა უცხოური კომპანიები, რომლებიც მოსარჩელის ბენეფიციარულ საკუთრებაში უნდა ყოფილიყო.

ამ ხელშეკრულების შესაბამისად, პ-ის ლონდონის ოფისმა ორგანიზება გაუკეთა ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულებზე კომპანია B. T. L-ის და C. V. L-ის დაფუძნებას და შესაბამისი დოკუმენტაცია, კომპანიის სახელით მოქმედების უფლებამოსილებასთან ერთად, გადასცა ჩ-ის ნდობით აღჭურვილ პირს, გ. ქ-ეს.

2004 წლის გაზაფხულზე პ-ი და ჩ-ი შეთანხმდნენ, რომ შეექმნათ ამხანაგობა საქართველოში ერთობლივი საქმიანობის განხორციელების მიზნით. მათ გადაწყვიტეს, რომ ყოველ კონკრეტულ პროექტთან დაკავშირებით დამატებით შეთანხმებულიყვნენ ერთობლივი საქმიანობიდან მიღებული შემოსავლის და/ან მოგების განაწილების წესზე.

შეთანხმების მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო ის, რომ პირადად პ-ი და ჩ-ი არ უნდა ყოფილიყვნენ რაიმე რეგისტრირებული მონაცემებით დაკავშირებული ამა თუ იმ ბიზნეს პროექტთან. შეთანხმდა, რომ ვინაიდან აუცილებელი იყო კონკრეტული აქტივების რეალური მესაკუთრეების ვინაობის საიდუმლოდ შენახვა, რაც მნიშვნელოვანწილად უკავშირდებოდა პ-ის პოლიტიკურ იტერესებს და მოღვაწეობას, ერთობლივი საქმიანობის სფეროში შემავალი აქტივები უნდა ემართა მინდობილ მესაკუთრეს. სწორედ ამ მიზნით ამხანაგობის მიერ გამოყენებულ იქნენ მე-5 და მე-6 მოპასუხეები. ოფშორული კომპანია გამოყენებულ იქნა იმ მიზნით, რომ აღნიშნული სტრუქტურა სრულად უზრუნველყოფდა მესაკუთრეთა შესახებ ინფორმაციის საიდუმლოდ შენახვას და ამავდროულად ბრიტანეთის კანონმდებლობა შესაძლებლობას იძლეოდა საკუთრების მინდობის, ანუ ტრასტის ხელშკრულება დადებულიყო ზეპირი ფორმით.

რაც შეეხება ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში C. V. L-ზე რეგისტრირებული უძრავი ქონების შეძენასთან, მართვასთან და გასხვისებასთან დაკავშირებულ ფაქტებს, აღნიშნულის თაობაზე მოსარჩელემ განმარტა შემდეგი:

2004 წლის დეკემბერში მან პ-ს აცნობა, რომ ზ. ა-ეს და შპს „გ-ს“ საკუთრებაში ჰქონდათ სამი უძრავი ქონება, კერძოდ უ. თ-ი (უძრავი ქონების სარეგისტრაციო № ...) („უ-ი“), ბ) მიწის ნაკვეთი და შენობა-ნაგებობები ლ-ში (საკადასტრო კოდი № ...) („ლ-ო“), გ) ქ. თბილისში, ფ-ის ქ. №...-ში მდებარე მიწის ნაკვეთი (სარეგისტრაციო № ...) („კ-ა“) და მესაკუთრეებს სურვილი ჰქონდათ გაესხვისებინათ აღნიშნული უძრავი ნივთები ერთად. მან შესთავაზა პ-ს შეეძინათ ეს უძრავი ქონება, განეხორციელებინათ ინვესტირება და მოეხდინათ მისი განვითარება ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში. თუმცა, პ-მა არ გამოთქვა ინტერესი „ლ-სთან“ და „კ-სთან“ დაკავშირებით. იგი დაინტერესდა მხოლოდ „უ-ით“.

„უ-თან“ დაკავშირებით ამხანაგობის წევრებს შორის შედგა შემდეგი ზეპირი შეთანხმება: ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში 900 000 აშშ დოლარად შეიძენდნენ უ-ს. გამომდინარე იქიდან, რომ უ-ის იაფად შეძენა ხდებოდა მოსარჩელის მეშვეობით, პ-ი იღებდა ვალდებულებას, განეხორციელებინა ინვესტირება უ-ის განსავითარებლად 5 000 000 აშშ დოლარის ოდენობით, რის შემდგომაც, როგორც უ-ის ოპერირებიდან მიღებული შემოსავალი, ისე მისი რეალიზაციის შედეგად მიღებული თანხა უნდა გაყოფილიყო თანაბრად. ქონებაზე საკუთრების უფლება, როგორც მინდობილ მესაკუთრეზე, გაფორმდებოდა მე-6 მოპასუხეზე.

ვინაიდან ზემოაღნიშნული სამი უძრავი ქონება განიხილებოდა ერთ პაკეტად და მესაკუთრეების სურვილი იყო მათი ერთად გაყიდვა, მოსარჩელემ გადაწყვიტა, რომ ლ-ო და კ-ა შეეძინა მას და იგივე ფორმით ამ ქონების მინდობილი მესაკუთრე ყოფილიყო მე-6 მოპასუხე. ლ-სა და კ-ის შეძენის ხარჯები გაღებულ იქნა მხოლოდ მოსარჩელის მიერ და ამ ქონების საკუთრების მიმნდობიც იგი იყო.

2004 წლის 30 დეკემბერს ზ. ა-ეს, შპს ,,გ-სა’’ და კ-ას შორის გაფორმდა უძრავი ქონების ნასყიდობის სამი ხელშეკრულება, რომელთა შესაბამისადაც, საკუთრების უფლება უ-ზე, ლ-სა და კ-ზე, როგორც მინდობილ მესაკუთრეზე, გაფორმდა მე-6 მოპასუხეზე ისე, რომ მე-6 მოპასუხეს არანაირი ხარჯი არ გაუწევია და მისი კუთვნილი არანაირი თანხა არ გადაუხდია. ქონების შესაძენი თანხა მოსარჩელის წარმომადგენელმა გადასცა მე-6 მოპასუხის მინდობილ პირს გ. ქ-ეს, რომელმაც გადაუხადა ქონების საფასური გამყიდველებს.

მიუხედავად მოსარჩელის მხრიდან არაერთი შეხსენებისა, ბ. პ-მა სავარაუდოდ, დაკარგა უ-ში ინვესტიციების განხორციელების ინტერესი და არ შეასრულა მის მიერ ნაკისრი 5 000 000 აშშ დოლარის ინვესტირების ვალდებულება, რის გამოც უ-ის პროექტის განხორციელება ვერ მოხერხდა.

2006 წლის 16 აგვისტოს მოსარჩელის, როგორც საკუთრების მიმნდობის დავალებით, მე-6 მოპასუხემ კ-აზე საკუთრების უფლება გადასცა შპს „მ. კ-ს“. პ-მა იცოდა რა, რომ კ-ა იყო მხოლოდ ჩ-ის ბენეფიციარულ საკუთრებაში, რა თქმა უნდა, არანაირი პრეტენზია არ განუცხადებია ამ ქონების მესამე პირისათვის გადაცემასთან დაკავშირებით.

2007 წლის ზაფხულში უ-ის შეძენის ინტერესი გამოხატა შპს „მ. ს-ომ“. აღნიშნულის შესახებ მოსარჩელემ აცნობა პ-ს და უთხრა, რომ თუ იგი არ აპირებდა შეთანხმებული ინვესტიციის განხორციელებას, მაშინ მოსარჩელე ჩათვლიდა, რომ მისი მონაწილეობა ამ პროექტში დასრულდა და მას არანაირი ინტერესი აღარ უნდა ჰქონოდა უ-ის გასხვისებიდან მიღებულ შემოსავალში.

პ-მა კვლავ თავი შეიკავა ინვესტიციების განხორციელებისგან და, შესაბამისად, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ამ კონკრეტული პროექტიდან ბ. პ-ის ინტერესი გამოირიცხებოდა და უ-ი გახდებოდა მხოლოდ მოსარჩელის საკუთრება და მისი გაყიდვის შემთხვევაში გაყიდვის შედეგად მიღებული სრული თანხა ეკუთვნოდა მოსარჩელეს.

2007 წლის 17 აგვისტოს მინდობილმა მესაკუთრემ, მე-6 მოპასუხემ, მოსარჩელის, როგორც ბენეფიციარი მესაკუთრის დავალებით უ-ი მიჰყიდა შპს „მ. ს-ოს“ 12 275 000 აშშ დოლარად, საიდანაც მოსარჩელის დავალებით დაახლოებით 2 275 000 აშშ დოლარი გადახდილი იქნა მოგების გადასახადის სახით, ხოლო 10 000 000 აშშ დოლარი გადაერიცხა კომპანია S. A. I.-ს (შემდგომში „ს-ა“).

პ-ს აღნიშნული თანხების გადარიცხვასთან დაკავშირებით არანაირი პრეტენზია არ გამოუთქვამს, რადგან ყველაფერი განხორციელდა არსებული შეთანხმების შესაბამისად.

ბ. პ-ის გარდაცვალების შემდეგ, მის ცალკეულ კომპანიებთან და აქტივებთან დაკავშირებით პრეტენზია განაცხადა ბატონმა ჯ. კ-მ. გამომდინარე იქიდან, რომ მოსარჩელის ხელთ არ იყო მე-6 მოპასუხის ბენეფიციარული საკუთრების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია და მე-6 მოპასუხესთან არსებული საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება იყო ზეპირი, რის გამოც შეიძლება საფრთხე შექმნოდა მოსარჩელის ბენეფიციარულ საკუთრებაში მყოფ ლ-ოს, მან, როგორც ბენეფიციარმა მესაკუთრემ, მისცა დავალება მინდობილ მესაკუთრის, მე-6 მოპასუხის წარმომადგენელს, გ. ქ-ეს ლ-ო მიეყიდა შპს „ს. ა-ს ჯ-სათვის“.

მოსარჩელის დავალების შესაბამისად, 2008 წლის 6 მარტს მე-6 მოპასუხემ ლ-ოზე საკუთრების უფლება გადასცა შპს „ს. ა. ჯ“-ს. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ნასყიდობის ფასი, როგორც ქონების ბენეფიციარ მესაკუთრეს, ეკუთვნოდა და ეკუთვნის მოსარჩელეს.

რაც შეეხება ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში C. V. L-ზე რეგისტრირებული შპს „ს. თ. წ-ის“ შეძენასთან, მართვასთან და გასხვისებასთან დაკავშირებულ ფაქტებს, მოსარჩელემ მიუთითა შემდეგი:

2006 წლის ზაფხულში მოსარჩელეს შეხვედრა ჰქონდა ბატონ ა. წ-თან, რომელმაც მას აცნობა, რომ ჰქონდა დავა თავის ყოფილ პარტნიორთან შპს „ს. თ. წ-ში“(სთწ) წილებთან დაკავშირებით, რის გამოც სთწ განიცდიდა ფინანსურ პრობლემებს და საჭიროებდა კრედიტს ბანკიდან. წ-მა მოსარჩელეს და პ-ს სთხოვა გაეწიათ დახმარება აღნიშნული საკითხების გადაწყვეტაში და შესთავაზა აღნიშნული დახმარების სანაცვლოდ შპს „ს. თ. წ-ში“ წილის შეძენა.

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით წ-სა და ერთობლივ საქმიანობას შორის შედგა შეთანხმება, რომლის თანახმად მოსარჩელისა და პ-ის მხრიდან დახმარების აღმოჩენის სანაცვლოდ წ-ი ერთობლივ საქმიანობას გადასცემდა შპს „ს. თ. წ-ის“ წილის 70%-ს, ხოლო შპს „ს. თ. წ-ის“ წილის 30% დარჩებოდა მის საკუთრებაში.

ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში შპს „ს. თ. წ-სთან“ დაკავშირებით შედგა შეთანხმება, რომ ვინაიდან წილის შეძენა ხდებოდა არაფულადი შენატანებით, შპს „ს.თ. წის“ საქმიანობიდან მიღებული შემოსავალი, როგორც ერთობლივი საქმიანობის მმართველს, ეკუთვნოდა ჩ-ს, ხოლო წილის რეალიზაციიდან მიღებული შემოსავალი უნდა განაწილებულიყო თანაბრად ამხანაგობის მონაწილეთა შორის.

ზემოაღნიშნული შეთანხმებების კონფიდენციალობის დაცვის მიზნით წ-ი და ერთობლივი საქმიანობის პარტნიორები შეთანხმდნენ, რომ შპს „ს.თ. წ-ის“ 100 % წილზე საკუთრების უფლება გაფორმდებოდა მე-6 მოპასუხეზე, როგორც მინდობილ მესაკუთრეზე და შპს „ს.თ. წ-ის“ წილის 70%-ის ბენეფიციარი მესაკუთრე იქნებოდა ამხანაგობა, ხოლო 30%-ის ბენეფიციარი მესაკუთრე იქნებოდა წ-ი.

აღნიშნული შეთანხმებების შესაბამისად, მე-6 მოპასუხემ, როგორც მინდობილმა მესაკუთრემ, 2007 წლის 17 იანვარს წ-თან გააფორმა წილის შეძენის ხელშეკრულება. წილის საფასური არც მე-6 მოპასუხის და არც ამხანაგობის მიერ არ გადახდილა.

ბ. პ-ის გარდაცვალების შემდეგ, წ-მა და მოსარჩელემ, როგორც ერთობლივი საქმიანობის მმართველმა, გაწყვიტეს საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება მე-6 მოპასუხესთან და მათი დავალებით მე-6 მოპასუხემ შპს „ს.თ. წ-ის“ წილის 100% 2008 წლის 6 მარტს გაასხვისა სპს „ს. ა. ჯ-ზე“, რომელიც, თავის მხრივ, ასევე წარმოადგენდა მინდობილ მესაკუთრეს.

2008 წლის 3 ივნისს შპს „ს.თ. წის“ წილის ბენეფიციარი მესაკუთრეების - წ-ისა და მოსარჩელის, როგორც ამხანაგობის მმართველის, დავალებით შპს „ს. ა. ჯ-ამ“ შპს „ს.თ. წის“ წილი გაასხვისა სპს „ს. გ“-ზე, რომელიც, თავის მხრივ, ასევე წარმოადგენდა მინდობილ მესაკუთრეს.

მოგვიანებით, შპს „ს.თ. წის“ 30%-ს ბენეფიციარი მესაკუთრის (წ-ი) მოთხოვნით შპს „ს. გ-მა“ შპს „ს.თ. წაში“ წ-ის კუთვნილი წილი 30% გაასხვისა მის მიერ ნომინირებულ პირზე თ. ფ-ეზე.

2011 წლის დასაწყისში, საქართველოს იმდროინდელი ხელისუფლების მიერ მოსარჩელის დევნით შეგულიანებულმა წ-მა სარჩელი შეიტანა სასამართლოში და იმ მოტივით, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ნასყიდობის საფასური მისთვის გადახდილი არ ყოფილა, მოითხოვა მასსა და მე-6 მოპასუხეს შორის წილის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა.

სასამართლომ 2011 წლის 11 თებერვალს გამოიტანა გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვით დაკმაყოფილდა წ-ის სარჩელი. აღნიშნული გადაწყვეტილება მიექცა დაუყონებლივ აღსასრულებლად და შპს „ს.თ. წ-ის“ 100% წილი სამეწარმეო რეესტრში აღირიცხა წ-ის სახელზე.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ერთობლივი საქმიანობა დადგა სერიოზული საფრთხის წინაშე დაეკარგა მისი კუთვნილი წილი შპს „ს. თ. წ-ში“. ამიტომ მოსარჩელე, როგორც ერთობლივი საქმიანობის მმართველი, დაუკავშირდა ბატონ ი. ჩ-ს და შესთავაზა შპს „ს. თ. წ-ში“ ერთობლივი საქმიანობის კუთვნილი წილის მასზე გასხვისება. ამავე დროს არსებული მდგომარეობის შესახებ ჩ-მა აცნობა ქალბატონ პირველ მოპასუხეს, როგორც ბ. პ-ის მემკვიდრეების წარმომადგენელს და შესაბამისად, ერთობლივი საქმიანობის მონაწილეს.

ერთობლივ საქმიანობასა და ი. ჩ-ს შორის შედგა შეთანხმება, რომლის მიხედვით, შპს „ს. გ-ის“ (რომელიც თავის მხრივ იყო შპს „ს. თ. წ-ის“ 70% წილის მესაკუთრე) 100 % წილს და შპს „ს. თ. წის“ მიმართ არსებულ მოთხოვნას შეიძენდა ი. ჩ-ი მის მიერ ნომინირებული კომპანიების მეშვეობით 2 500 000 აშშ დოლარად, საიდანაც ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების შესაბამისად 1 250 000 აშშ დოლარი ეკუთვნოდათ ერთობლივი საქმიანობის მონაწილე ბ. პ-ის მემკვიდრეებს და 1 250 000 აშშ დოლარი ეკუთვნოდა მოსარჩელეს.

აღნიშნული შეთანხმების შესაბამისად, 2011 წლის მარტში გაფორმდა სამმხრივი შეთანხმება მოსარჩელეს, ი. ჩ-სა და პირველ მოპასუხეს, როგორც ბ.ს მემკვიდრეების წარმომადგენელს, შორის და ამ შეთანხმების შესაბამისად პირველმა მოპასუხემ, როგორც ამხანაგობის წევრების - ბ. პ-ის მემკვიდრეების წარმომადგენელმა მიიღო შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხა.

მოსარჩელის, როგორც ერთობლივი საქმიანობის მმართველის დავალებით 2011 წლის 22 მარტს სპს „ს. გ-ის“ 100 % წილი გადაეცა მყიდველის მიერ ნომინირებულ კომპანიას „პ. მ. კ“-ს.

მოსარჩელის განმარტებით, მას შპს „ს. თ. წ-ის“ წილის გასხვისების შედეგად თანხა არ მიუღია.

რაც შეეხება ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში C. V. L-ზე რეგისტრირებული შპს „პ. ჯ“-სა და შპს „ჯ. ... კ“-ოს შეძენასთან, მართვასთან და გასხვისებასთან დაკავშირებულ ფაქტებს, მოსარჩელემ მიუთითა, რომ 2004 წელს მას მიმართა თ. ჩ-მა და უთხრა, რომ ჰქონდა რამდენიმე კომპანია, რომელითაც იგი აწარმოებდა ჯართის ექსპორტის ბიზნესს და სურდა ფინანსური რესურსი ბიზნესის განსავითარებლად და იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე დაეხმარებოდა ფინანსური რესურსებით და კავშირებით, მზად იყო მისთვის გადაეცა ამ ბიზნესის 50%.

თ. ჩ-ის აღნიშნული წინადადება მოსარჩელემ აცნობა ბ. პ-ს და შესთავაზა ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში შეეძინათ თ. ჩ-ის კუთვნილი კომპანიების 50%. პ-ი დათანხმდა მოსარჩელის შეთავაზებას და შეთანხმდნენ, რომ კომპანიების წილები გაფორმდებოდა მე-6 მოპასუხეზე, როგორც მინდობილ მესაკუთრეზე. განახორციელებდნენ კომპანიების ერთობლივ დაფინანსებას და თუ პ-ი შეასრულებდა კომპანიების დაფინანსების პირობას, ამ კომპანიებიდან საერთო საქმიანობის მიერ მიღებული შემოსავალი ერთობლივად გაწეული ხარჯების გამოკლებით განაწილდებოდა თანაბრად, ისევე როგორც მათი გაყიდვიდან მიღებული მოგება, მაგრამ, როდესაც ამხანაგობამ რეალურად დაიწყო ეს პროექტი, პ-ს რაიმე ფულადი ან სხვა ქონებრივი მონაწილეობა არ მიუღია კომპანიების განვითარებაში და არც მართვაში არ ყოფილა ჩაბმული, ხოლო მოსარჩელის დახმარებით თ. ჩ-ის კომპანიებმა აიღეს სესხები, რითაც მის მიერ თ. ჩ-ისათვის მიცემული პირობა შესრულებულ იქნა.

2004 წლის 7 ოქტომბერს, მე-6 მოპასუხის, როგორც მინდობილი მოპასუხის სახელზე გაფორმდა შპს „პ. ჯ-ასა“ და შპს „ჯ. ..... კ-ოს“ წილების 50-50%.

2007 წლის ივლისსა და ოქტომბერში მე-6 მოპასუხემ, როგორც მინდობილმა მესაკუთრემ, მოსარჩელის დავალებით, ბ. პ-ის მხრიდან რაიმე შენატანის განხორციელების გარეშე დამატებით შეიძინა შპს „პ. ჯ-ა“-ს და შპს „ჯ. ... კ“-ოს წილების 16-16 % და შესაბამისად, საერთო საქმიანობის წილებმა შეადგინა 66-66%.

გამომდინარე იქიდან, რომ ბ. პ-ს არც კომპანიების შეძენაში და არც მათ შემდგომ დაფინანსებასა და მართვაში არანაირი ფინანსური და სხვა სახის მონაწილეობა არ მიუღია, არსებული შეთანხმების შესაბამისად, მას არანაირი წილი ამ კომპანიებში არ ეკუთვნოდა და არ ეკუთვნის, აგრეთვე არ ეკუთვნოდა და არ ეკუთვნის კომპანიებიდან მიღებული შემოსავალი.

2008 წლის 10 მარტს, მოსარჩელემ შეწყვიტა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება მე-6 მოპასუხესთან და მისი დავალებით, მე-6 მოპასუხემ შპს „პ. ჯ-ას“ და შპს „ჯ. ... კ-ოს“ წილები გადაუფორმა მოსარჩელის მიერ ნომინირებულ შპს „ს. ა. ჯ-ას“.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შპს „პ. ჯ-ას“ და შპს „ჯ. ... კ-ოს“ წილები და ამ წილებიდან მიღებული ნებისმიერი სარგებელი ეკუთვნოდა და ეკუთვნის მხოლოდ მოსარჩელეს.

რაც შეეხება ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში კომპანია B. T. L-ზე რეგისტრირებული სს „ფ. წ-ას“ შეძენასთან, მართვასთან და გასხვისებასთან დაკავშირებულ ფაქტებს, მოსარჩელემ განმარტა შემდეგი:

2004 წლის ზაფხულში პ-მა მოსარჩელეს შესთავაზა ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში შეეძინათ წ-ის აქციათა საკონტროლო პაკეტი. მოსარჩელე დაეთანხმა აღნიშნულ შემოთავაზებას და მხარეები შეთანხმდნენ, რომ საერთო სახსრებით შეიძენდნენ წ-ის აქციებს და გააფორმებდნენ მე-5 მოპასუხეზე.

შეთანხმების შესაბამისად, 2004 წლის ივლისში, წ-ის აქციათა 92.5%-543 848 ცალი აქცია მე-5 მოპასუხემ შეიძინა დაახლოებით 1 5000 000 აშშ დოლარის ექვივალენტად ლარში.

თავდაპირველად ამხანაგობის მონაწილეთა განზრახვა მდგომარეობდა იმაში, რომ უნდა ემართათ ეს ბიზნესი ერთობლივად და, როგორც შემოსავალი, ისე გაყიდვის შემთხვევაში მიღებული თანხა, თანაბრად უნდა განაწილებულიყო.

2004 წლის შემოდგომაზე, გამომდინარე იქიდან, რომ წ-ს აღმოაჩნდა იმაზე გაცილებით დიდი კრედიტორული დავალიანება, ვიდრე ეს ამხანაგობისთვის იყო ცნობილი და კომპანიას ჰქონდა ძალზე ცუდი ფინანსური მდგომარეობა, პ-მა სთხოვა მოსარჩელეს, რომ წ-ი ერთობლივი საქმიანობის ფარგლებში ემართა მას, შესაბამისად, ბ. თანახმა იყო, რომ ამ საქმიანობიდან მიღებული შემოსავალი ყოფილიყო მოსარჩელის, რომელსაც უნდა ეზრუნა მიმდინარე ვალების გასტუმრებაზე, ხოლო აქციების რეალიზაციის შემთხვევაში მიღებული მოგება განაწილებულიყო მხარეებს შორის თანაბრად. მოსარჩელე დათანხმდა შეთავაზებას და შესაბამისად, ერთობლივი საქმიანობის ამ აქტივის მართვა დაიწყო მან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მე-5 მოპასუხის მიერ მინდობილობა გაიცა გ. ქ-ეზე.

2008 წლის 5 მარტს წინამდებარე სარჩელში აღნიშნული მიზეზების გამო გ. ქ-ემ, როგორც მინდობილი მესაკუთრის მე-5 მოპასუხის წარმომადგენელმა, წ-ის აქციები გადაუფორმა შპს „ს. ა. ჯ-ას“, როგორც ასევე ერთობლივი საქმიანობის მინდობილ მესაკუთრეს. რადგან ეს იყო ერთობლივი საქმიანობის მინდობილ მესაკუთრეებს შორის დადებული გარიგება, აქციების ღირებულება შპს „ს. ა. ჯ-ას“ მიერ არ გადახდილა.

პ-ის გარდაცვალების შემდგომ მოსარჩელემ არაერთხელ მიმართა მის მემკვიდრეებს ერთობლივი საქმიანობის მიმდინარე საკითხების დარეგულირების თაობაზე, თუმცა ნაცვლად შეთანხმებისა და საკითხების განხილვისა, ადგილი ჰქონდა სრულიად დაუსაბუთებელ მოთხოვნებს, რასაც დაემატა პერიოდული შეურაცხმყოფელი კამპანიები როგორც ბეჭდურ და ინტერნეტ მედიაში, ასევე ტელევიზიაში, რის გამოც ერთობლივ საქმიანობასთან დაკავშირებული სამართლებრივი ურთიერთობების დადგენის მიზნით მოსარჩელე იძულებული გახდა მიემართა სასამართლოთვის.

მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს შემდეგი დასაბუთებით:

მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მონაცემები არ შეესაბამება რეალურ ფაქტობრივ გარემოებებს: არცერთი დოკუმენტით ან მტკიცებულებით არ დასტურდება მოსარჩელესა და ა. (ბ.) პ-ს შორის დავალების ხელშეკრულების და/ან ერთობლივი საქმიანობის შესახებ ხელშეკრულების არსებობა, ასევე არ დასტურდება საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების არსებობა შესაბამის მხარეებს შორის. C. V. L წარმოადგენდა მოსარჩელისაგან დამოუკიდებელ იურიდიულ პირს და მის სახელზე რეგისტრირებული ქონებების რეალური მესაკუთრეს, ხოლო ამ კომპანიის ბენეფიციარი მესაკუთრე იყო ა. (ბ.) პ-ი. B. T. L წარმოადგენდა მოსარჩელისაგან დამოუკიდებელ იურიდიულ პირს და მის სახელზე რეგისტრირებულ ქონების რეალურ მესაკუთრეს, ხოლო ამ კომპანიის ბენეფიციარი მესაკუთრე იყო ა. (ბ.) პ-ი.

ი. ჩ-ი წარმოადგენდა მხოლოდ ა. (ბ.) პ-ის ერთ-ერთ მენეჯერს და მას არ გააჩნდა რაიმე ინტერესი სადავო ქონებებზე.

მოპასუხეების აზრით, მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნები ხანდაზმულია.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქლაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილებით ი. ჩ-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: დადგენილ იქნა ი. ჩ-ს და ა. (ბ.) პ-ს შორის 2004 წელს ზეპირი დავალების ხელშეკრულების დადების ფაქტი, რომლის თანახმად ი. ჩ-მა დაავალა, ხოლო ა. (ბ.) პ-მა იკისრა ვალდებულება დაეფუძნებინა უცხოური კომპანია, რომელიც მოსარჩელის ბენეფიციარულ სკუთრებაში უნდა ყოფილიყო და ი. ჩ-ი ცნობილ იქნა ამ კომპანიის, C. V. L-ის ბენეფიციარ მესაკუთრედ; დადგენილ იქნა, რომ ი. ჩ-სა და ა. პ-ს შორის 2004 წლის ივლისში დაიდო ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულება, რომელიც შეწყდა 2013 წლის 26 დეკემბერს; დადგენილ იქნა, რომ ი. ჩ-ი იყო სამი უძრავი ქონების, კერძოდ: ა) უ-ი თ-ის (უძრავი ქონების სარეგისტრაიო №....) ბ) მიწის ნაკვეთის და შენობა-ნაგებობის ლ-ში (საკადასტო კოდი .....) და გ) ქ. თბილისში, ფ-ის ქ. №..-ში მდებარე მიწის ნაკვეთის (სარეგისტრაციო №.....) ბენეფიციარი მესაკუთრე C. V. L-ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში და ამ უძრავი ქონებების რეალიზციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნის ი. ჩ-ს; დადგენილ იქნა, რომ ა) ერთობლივი საქმიანობის კუთვნილი შპს „ს.თ. წის“ 70% წილი C. V. L-ის მიერ მისი გაყიდვის მომენტში წარმოადგენდა ი. ჩ-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ისა და ნ. პ-ის ერთობლივი საქმიანობის საკუთრებას და მათი რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნოდა ამ ერთობლივ საქმიანობას, ბ) ერთობლივი საქმინობის კუთვნილი შპს „ს.თ. წის“ 70 % წილის რეალიზაციის შედეგად მიღებული შემოსავლიდან ამხანაგობის წევრებმა ი. გ-ემ, ლ. ჟ-ამ, ი. პ-მა და ნ. პ-მა მიიღეს მათი კუთვნილი წილები; დადგენილ იქნა, რომ შპს „პ. ჯ-ა“-ს 66 % წილის და შპს “ჯ. ... კ“-ოს 66 % წილის ბენეფიციარ მესაკუთრეს C. V. L -ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში წარმოადგენდა ი. ჩ-ი და მათი რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნის ი. ჩ-ს; დადგენილ იქნა, რომ ა) ერთობლივი საქმინობის კუთვნილი სს „ფ. წ-ას“ აქციათა 92,5 %-543 848 ცალი აქცია B. T. L-ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში წარმოადგენდა ი. ჩ-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ისა და ნ. პ-ის ერთობლივი საქმიანობის საკუთრებას და მათი რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნოდა ამ ერთობლივ საქმიანობას ბ) ი. ჩ-ი ცნობილ იქნა კომპანია B. T. L -ის ბენეფიციარ მესაკუთრედ; დადგენილ იქნა, რომ ი. ჩ-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ისა და ნ. პ-ის ერთობლივი საქმინობის შეწყვეტის მომენტისათვის ერთობლივი საქმინობის ქონებას წარმოადგენდა მხოლოდ სს „ფ. წ-ას“ აქციათა 92,5 %-543 848 ცალი აქცია.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს B. T. L -მა , C. V. L-მა, ი. გ-ემ, ლ. ჟ-ამ, ი. პ-მა და ნ. პ-მა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 15 იანვრის განჩინებით B. T. L -ის, C. V. L-ის, ი. გ-ის, ლ. ჟ-ას, ი. პ-ისა და ნ. პ-ის საპელაციო საჩივრები ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ სარჩელი აღძრულია რამდენიმე მოპასუხის მიმართ, რამდენიმეა ასევე სასარჩელო მოთხოვნაც, განსხვავდება სასარჩელო მოთხოვნების ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები, თუმცა მოსარჩელე კონკრეტულად არ ასახელებს თითოეულ სასარჩელო მოთხოვნასთან მიმართებაში უშუალო მოპასუხეს. ამასთან, სასარჩელო მოთხოვნების საფუძვლად მითითებული ფაქტები მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებების გათვალისწინებით, საჭიროებს უფრო მეტ სიზუსტეს და თანმიმდევრობას, რათა ნათლად წარმოჩინდეს ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთკავშირი და მათ შორის სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ლოგიკური ბმის არსებობა.

სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სასამართლოს მიერ სარჩელზე შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღება - მისი დაკმაყოფილება ან მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შეიძლება ეფუძნებოდეს სარჩელის დასაბუთებულობას ან მის დაუსაბუთებლობას, უსაფუძვლობას. ამასთან, თუ მოთხოვნის არსი და მისი საფუძველი ბუნდოვანია, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 222-ე მუხლის თანახმად, მოსამართლეს უფლება აქვს მხარეებს მისცეს შეკითხვები, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებათა სრულად და ზუსტად განსაზღვრას, ამ გარემოებების დასადასტურებლად მტკიცებულებათა გამოვლენასა და სასამართლოში წარდგენას, მათი უტყუარობის გამოკვლევას.

აღნიშნული ნორმის ანალიზიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ აღნიშნულის დადგენის აუცილებლობა წარმოადგენს ასევე საფუძველს იმისა, რომ საქმე დაბრუნდეს პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად.

სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლის პირველ ნაწილზე მითითებით განმარტა, რომ გადაწყვეტილების კანონიერების შეფასება და იმის განსაზღვრა, სწორად დააკმაყოფილა თუ არ სასამართლომ ესა თუ ის მოთხოვნა, შეუძლებელია, თუ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ არ არის გარკვეული მოთხოვნის არსი, მისი საფუძველი. პალატამ აღნიშნა, რომ მხარეების მიერ დავის საგნის განსაზღვრა დისპოზიციურობის პრინციპის ერთ-ერთი კონკრეტული გამოვლინებაა. ეს იმას ნიშნავს, რომ სასამართლოს უფლება არა აქვს შეცვალოს მოთხოვნის ფარგლები, სარჩელის საგანი და საფუძველი. თბილისის საქალაქო სასამართლომ უნდა გაარკვიოს მოსარჩელის მოთხოვნის არსი, საფუძველი და ისე იმსჯელოს მის საფუძვლიანობასა თუ დასაბუთებულობაზე.

პალატამ ასევე მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,ლ” პუნქტზე, რომლის თანახმად, სარჩელში უნდა აღინიშნოს ამ კოდექსის 180-ე მუხლით გათვალისწინებული იურიდიული ინტერესი, თუ აღძრულია აღიარებითი სარჩელი.

განსახილველ შემთხვევაში საქმის მასალების შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნები ძირითადად აღიარებითი ხასიათისაა, რომლის განხილვა-გადაწყვეტისათვის აუცილებელია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლით განსაზღვრული იურიდიული ინტერესის არსებობა სასამართლოს გადაწყვეტილებით ასეთ აღიარებასთან მიმართებაში.

სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ განსხვავებით მიკუთვნებითი (აღსრულებითი) სარჩელებისაგან, რომლებიც მიმართულია დარღვეული უფლების დაცვისაკენ, აღიარებითი სარჩელების დროს მოსარჩელის უფლება ჯერ კიდევ არაა დარღვეული, მაგრამ არსებობს მისი მომავალში დარღვევის საშიშროება, რადგან ვიღაც ედავება (ეცილება) მას ამ უფლებაში. ნამდვილი იურიდიული ინტერესის არსებობისათვის საჭიროა: ა) არსებობდეს დავა მხარეთა შორის უფლებისა თუ სამართლებრივი ურთიერთობის შესახებ, ე. ი. მოპასუხე უნდა ეცილებოდეს (ედავებოდეს) მოსარჩელეს უფლებაში (მაგალითად, საკუთრების უფლებაში, მოთხოვნის უფლებაში და ა.შ.); ბ) ასეთი დავა უნდა ქმნიდეს ამ უფლების მომავალში დარღვევის რეალურ საშიშროებას; გ) აღიარებითი სარჩელის გადაწყვეტა, დავის გადაწყვეტის საუკეთესო საშუალება უნდა იყოს, ანუ ამ გადაწყვეტილებას სრულიად გარკვეული სარგებლობა უნდა მოჰქონდეს მოსარჩელისათვის, ის უნდა ქმნიდეს უფლებისა თუ ურთიერთობის განსაზღვრულობას, რაც დაირღვა მხარეთა შორის წამოჭრილი დავის გამო.

სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ აღნიშნული საკითხი იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ იურიდიული ინტერესის არსებობის გამორკვევა წარმოადგენს აღიარებითი სახის სარჩელის დასაშვებობის ძირითად წინაპირობას. აღნიშნული, თავის მხრივ, მჭიდროდ უკავშირდება საკითხის გამორკვევას, ნამდვილად აღიარებითი სარჩელი გვაქვს სახეზე, თუ სინამდვილეში მოსარჩელეს სურს მიკუთვნებითი სარჩელის აღძვრა.

სასამართლომ მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში წინამდებარე სარჩელის შინაარსიდან გამომდინარე შეუძლებელია მოსარჩელის ნამდვილი იურიდიული ინტერესის დადგენა. სასამართლომ ნამდვილ იურიდიულ ინტერესად ვერ შეაფასა მოსარჩელის განმარტება, რომ წინამდებარე სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ მიღებული გადაწყვეტილება გარკვეულწილად წარმოადგენს ინგლისისა და უელსის მართლმსაჯულების მაღალ სასამართლოში ვ. ჩ-ის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით აღძრული სარჩელისაგან თავის დაცვის საშუალებას, ანუ შესაგებელს.

პალატის აზრით, უფრო მეტ სიზუსტეს და კონკრეტულობას მოითხოვს ასევე 2004 წლის ივლისში ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების დადებულად, ხოლოდ 2013 წლის 26 დეკემბერს შეწყვეტილად ცნობის და ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე გარკვეული უფლებების დადასტურების მოთხოვნით აღძრული სარჩელის იურიდიული ინტერესი. სასამართლომ მიიჩნია, რომ დამატებითი დაზუსტების და სიცხადის გარეშე მოსარჩელის ნამდვილ იურიდიულ ინტერესად ვერ შეფასდება ის გარემოება, რომ მართალია, ამ მომენტში რეალურად მოსარჩელის ინეტრესები დარღვეული არ არის, მაგრამ შესაძლოა მომავალში მოპასუხეებს წარმოეშვათ გარკვეული პრეტენზიები ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან და მოსარჩელემ სწორედ წინამდებარე სარჩელზე მიღებული გადაწყვეტილებით უნდა დაადასტუროს თავის უფლებები ამხანაგობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე. აღნიშნულთან დაკავშირებით პალატამ განმარტა, რომ აღიარებითი სარჩელის იურიდიული ინტერესი დავის შედეგისადმი პირის სუბიექტური დამოკიდებულებით არ განისაზღვრება. აღიარებითი სარჩელით უნდა მიიღწეოდეს იმ სამართლებრივი სიკეთის (უფლების) აღდგენა, რაც კანონმდებლობის მიხედვით მინიჭებული ჰქონდა მოსარჩელეს. მხარემ უნდა დაასაბუთოს, რომ აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილება გამოიწვევს მისთვის დადებითი სამართლებრივი შედეგის დადგომას. ამდენად, იურიდიული ინტერესის არსებობა გულისხმობს იმ შედეგების მითითებას, რომლის მიღწევის უზრუნველსაყოფადაც მოსარჩელემ მიმართა სასამართლოს აღიარებითი სარჩელით. ამდენად, მოსარჩელე მხარეს მართებს მიუთითოს და დააზუსტოს აღძრული სარჩელის სწორი იურიდიული ინტერესი თითოეულ აღიარებით მოთხოვნასთან მიმართებით. მაგალითად, მოსარჩელე ითხოვს დადგენილ იქნას მასსა და ა. (ბ.) პ-ს შორის 2004 წელს ზეპირი დავალების ხელშეკრულების დადების ფაქტი, რომლის თანახმად ი. ჩ-მა დაავალა, ხოლო ა. (ბ.) პ-მა იკისრა ვალდებულება დაეფუძნებინა უცხოური კომპანია; ითხოვს დადგინდეს, რომ უძრავი ქონების, კერძოდ (ა) უ. თ-ის (უძრავი ქონების სარეგისტრაციო #...), (ბ) მიწის ნაკვეთის და შენობა-ნაგებობების ლ-ში (საკადასტრო კოდი ...) და (გ) ქ. თბილისში, ფ-ის ქ. #...-ში მდებარე მიწის ნაკვეთის (სარეგისტრაციო #...) ბენეფიციარი მესაკუთრე C. V. L-ის მიერ მათი გაყიდვის მომენტში იყო იგი და ამ უძრავი ქონებების რეალიზაციიდან მიღებული ნებისმიერი შემოსავალი და სარგებელი ეკუთვნის ი. ჩ-ს; ასევე, ი. ჩ-ი ცნობილ იქნეს კომპანია B. T. L-ის ბენეფიციარ მესაკუთრედ.

სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ქართული კანონმდებლობის თანახმად (საქართველოს კანონი „მეწარმეთა შესახებ“), ზეპირი დავალების ხელშეკრულების საფუძველზე საწარმოს დაფუძნება შეუძლებელია. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 724-729 მუხლებით არ არის განსაზღვრული საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ზეპირი ფორმით დადება. შესაბამისად, არც მოსარჩელეს მიუთითებია და არც სასამართლომ იქონია მსჯელობა იმასთან დაკავშირებით, თუ რომელი ქვეყნის მატერიალური ნორმის საფუძველზე მიიღწევა ზეპირად დადებული გარიგებებით ისეთი იურიდიული ინტერესი, როგორიცაა პირის პარტნიორად, წილის ან სხვა ქონების მინდობილ მესაკუთრედ, ან ბენეფიციარად (საკუთრების მიმნდობი ან მის მიერ დასახელებული მესამე პირი ვის ინტერესებშიც ხორციელდება მინდობილი საკუთრების მართვა) ცნობა.

პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა „ბენეფიციარ მესაკუთრესთან“ მიმართებაში „უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის აღკვეთის ხელშეწყობის შესახებ“ საქართველოს კანონზე დაყრდნობით ეწინააღმდეგება ამავე კანონის მიზნებს და განმარტა, რომ აღნიშნული კანონი არეგულირებს საქართველოში უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის გამოვლენასთან და ხელშეწყობასთან დაკავშირებულ სპეციალურ ურთიერთობებს, რაც თავის მხრივ, უკავშირდება სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ დანაშაულებრივ ქმედებას. შესაბამისად, ამ კანონის ფარგლებში არ შეიძლება განხორციელდეს კერძოსამართლებრივი ურთიერთობების წარმოშობის, შეცვლის თუ შეწყვეტის საკითხების რეგლამენტაცია.

სასამართლოს აზრით, „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ" საქართველოს კანონიდან გამომდინარე სრულყოფილ კვლევას საჭიროებს წინამდებარე დავასთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოების საერთაშორისო კომპეტენცია (საერთაშორისო განსჯადობა) და იმ შემთხვევაში თუ დადგინდება კომპეტენციის არსებობა უნდა გაირკვეს კონკრეტულად რომელი ქვეყნის მატერიალური კანონმდებლობით უნდა მოხდეს დავის გადაწყვეტა, ანუ საკითხი, თუ რომელი ქვეყნის სამართალი უნდა იქნეს გამოყენებული მოცემულ, უცხო ელემენტით დატვირთული კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის დროს.

საქმის მასალებით პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოპასუხე B. T. L-ი და C. V. L-ი წარმოადგენენ უცხო ქვეყნის სამართლის საფუძველზე, ოფშორულ ზონაში რეგისტრირებულ იურიდიულ პირებს, ხოლო სარჩელი შეეხება მოსარჩელის მიერ მესამე პირისათვის კომპანიის დაფუძნების თაობაზე ნდობითი ფუნქციის მინიჭების - საკუთრების მინდობის დადასტურებულად აღიარების და ი. ჩ-ის „ბენეფიციარ“ მესაკუთრედ ცნობის საკითხს

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახეზეა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე ი. ჩ-მა შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება შემდეგი დასაბუთებით:

სააპელაციო სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში მიუთითა, რომ სარჩელი აღძრული იყო რამდენიმე მოპასუხის მიმართ, რამდენიმეა ასევე სასარჩელო მოთხოვნაც, განსხვავდება სასარჩელო მოთხოვნის ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები, თუმცა მოსარჩელე კონკრეტულად არ ასახელებს თითოეულ სასარჩელო მოთხოვნასთან მიმართებაში უშუალო მოპასუხეს.

საქმის მასალებით ირკვევა, რომ საქმეში არის ექვსი მოპასუხე, სასარჩელო მოთხოვნების ნაწილი ეხება მხოლოდ ოთხ მოპასუხეს (ა. პ-ის მემკვიდრეებს, შემდგომში მემკვიდრეები), ნაწილი ხუთ მოპასუხეს, კერძოდ, პირველი, მეორე და მეშვიდე სასარჩელო მოთხოვნები ეხება მემკვიდრეებს, მესამე, მეოთხე და მეხუთე სასარჩელო მოთხოვნები ეხება მემკვიდრეებსა და კომპანია C. V. L-ს, ხოლო მეექვსე სასარჩელო მოთხოვნა ეხება მემკვიდრეებსა და კომპანია B. T. L-ს. არც სარჩელის ფორმა და არც მოქმედი კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს კონკრეტული მოპასუხის მითითების სავალდებულობას სასარჩელო მოთხოვნის გრაფაში. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სრული შესაძლებლობა ჰქონდა მოეხდინა სასარჩელო მოთხოვნებისა და შესაბამისი მოპასუხის იდენტიფიცირება და არც მოპასუხეებს საქმის განხილვის პროცესში არ დაუყენებიათ საკითხი იმის შესახებ, რომ მათთვის გაუგებარი იყო თუ რომელ სასარჩელო მოთხოვნაზე ვინ იყო მოპასუხე. სარჩელში ნათლად არის ჩამოყალიბებული ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებსაც ეფუძნება სასარჩელო მოთხოვნები, ყველა ფაქტობრივ გარემოებასთან მიმართებაში მითითებულია შესაბამისი მტკიცებულებები, რომლებიც გამოკვლეულ იქნა სასამართლო პროცესზე და აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებები სრულად იძლეოდა იმის საშუალებას, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ემსჯელა მოსარჩელის მოთხოვნების საფუძვლიანობაზე.

რაც შეეხება სამართლებრივ საფუძვლებს, როგორც სარჩელში (შესაბამისი ფორმის მოთხოვნების დაცვით), ასევე საქმის განხილვის სხვადასხვა ეტაპზე, თითოეულ სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით მოსარჩელის წარმომადგენლებმა მიუთითეს იმ სამართლებრივ საფუძველზე, რომლებზეც ისინი ამყარებდნენ თავიანთ სასარჩელო მოთხოვნებს. თბილისის საქალაქო სასამართლომ, თავის გადაწყვეტილებაში იმსჯელა ამ სამართლებრივ საფუძვლებზე და მიიღო დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილება.

რაც შეეხება სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში მითითებულ მოსარჩელის ნამდვილი იურიდიული ინტერესის დადგენას, აღნიშნულთან დაკავშირებით, საკასაციო საჩივრის ავტორის აზრით, სასამართლოს მსჯელობა არ შეესაბამება კანონმდებლობას და დაუსაბუთებელია შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქმეში არსებული მასალებით დგინდება, რომ ა) მემკვიდრეები სადავოდ ხდიან მოპასუხე კომპანიებზე ი. ჩ-ის საკუთრების უფლებას, ეს თავად მათ შესაგებლებში გაცხადებული მსჯელობით არის დადასტურებული, მოპასუხე კომპანიები კი სადავოდ ხდიან სადავო აქტივებზე მოსარჩელის უფლებას, რაც დასტურდება როგორც მათ მიერ ლონდონის სასამართლოში შეტანილი სარჩელით, ისე საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურში შეტანილი არაერთი განცხადებით და საჩივრით, რაზეც მიმდინარეობდა გამოძიება, ანუ სახეზეა და სადავო არ არის მოპასუხეთა მხრიდან საკუთრების უფლებაში შეცილების ფაქტი; ბ) მოპასუხეთა მხრიდან გაცხადებული შეცილება უკვე წარმოადგენს მოსარჩელის უფლების დარღვევას კომპანიების საკუთრებასთან მიმართებაში და თუ არ დადგინდა მოსარჩელის უფლებები სადავო ქონებებთან დაკავშირებით, მოპასუხეთა მხრიდან გაცხადებული პრეტენზიები საშიშროებას უქმნის მოსარჩელის უფლებებს სხვა სადავო აქტივებთან დაკავშირებით; გ) აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილებით დადასტურდება მოსარჩელის საკუთრების უფლება სადავო აქტივებზე, ნათლად განისაზღვრება მხარეთა შორის არსებული უფლება-მოვალეობები, დადგინდება ამხანაგობის შეწყვეტის შედეგად გასანაწილებელი ქონების ნუსხა, რითაც დასრულდება მხარეთა შორის არსებული დავა ქონებებთან დაკავშირებით, ხოლო რაც შეეხება კომპანიების წილებზე საკუთრებას, ეს გადაწყვეტილება საშუალებას მისცემს მოსარჩელეს აღძრას მიკუთვნებითი სარჩელი ამ წილებთან დაკავშირებით. მოსარჩელის იურიდიული ინტერესის არსებობა არაერთხელ დასაბუთდა მოსარჩელის მხრიდან როგორც პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს, ასევე სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში.

კასატორის აზრით, სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა დავალების ხელშეკრულებისა და საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ფორმებთან დაკავშირებით არ შეესაბამება კანონს, რადგან მეწარმეთა შესახებ კანონის ნორმების მითითება ამ შემთხვევაში არასწორია, ვინაიდან საუბარი გვაქვს ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულებზე კომპანიების დაფუძნებაზე და ის გარემოება, რომ ზეპირი დავალების ხელშეკრულების საფუძველზე არ შეიძლება ქართული სამეწარმეო პირების დაფუძნება არ შეიძლება გამოყენებული იქნეს აღნიშნული სამართლებრივი ურთიერთობის განხილვისას. საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით, დავალების ხელშეკრულება შეიძლება დაიდოს ზეპირად, რაც განხორციელდა კიდევაც მოცემულ შემთხვევაში და დავალების ხელშეკრულების მარეგულირებელი კანონმდებლობა იყო ქართული, ხოლო თვით კომპანიები დაფუძნდნენ რეგისტრაციის ადგილზე არსებული კანონმდებლობის მიხედვით. რაც შეეხება საკუთრების მინდობას, მართალია საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება უნდა არსებობდეს წერილობითი სახით და ეს მოთხოვნა მოცემულ შემთხვევაში დაცული არ იქნა, მაგრამ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად იხელმძღვანელა გარიგების ბათილობის შედეგების მარეგულირებელი ნორმებით და მიიღო კანონიერი გადაწყვეტილება. მხარეები, ერთ შემთხვევაში ი. ჩ-ი და ა. პ-ი წარმოადგენდნენ საქართველოს მოქალაქეებს, დავალებისა და ამხანაგობის ხელშეკრულებები დაიდო საქართველოში ქართული კანონმდებლობის შესაბამისად, დავალების ხელშეკრულების შესრულების ადგილი იყო უცხოეთი, ხოლო ამხანაგობის ხელშეკრულების შესრულების ადგილი იყო საქართველო. მეორე შემთხვევაში საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებები დაიდო ი. ჩ-სა ან ამხანაგობასა და ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულზე დაფუძნებულ კომპანიებს შორის საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით და გარიგების საგანი იყო როგორც უძრავი ქონება, ისე აქციები და წილები, რომლებიც მდებარეობდნენ საქართველოში და ამ კომპანიების წარმომადგენელი პირი იყო საქართველოს მოქალაქე და ცხოვრობდა საქართველოში. შესაბამისად, ყველა ზემოაღნიშნულ გარიგებასთან მიმართებაში გამოყენებული უნდა ყოფილიყო ქართული კანონმდებლობის ნორმები და არანაირი უცხო ქვეყნის სამართლის გამოყენების აუცილებლობა არ არსებობდა.

საკასაციო საჩივრის ავტორის აზრით, სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა. კერძოდ, „კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონი და სამოქალაქო კოდექსის მე-5 მუხლის პირველი ნაწილი.

„კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის „დ“ პუნქტი იძლევა ბენეფიციარი მესაკუთრის განმარტებას (ბენეფიციარი მესაკუთრე - პირი, რომელიც კანონის ან გარიგების საფუძველზე იღებს ფულად ან სხვა სახის სარგებელს და ამ სარგებლის სხვა პირისათვის გადაცემის ვალდებულება არ გააჩნია) და გამომდინარე იქედან, რომ მხარეთა შორის საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება დადებულია ზეპირი ფორმით (სამოქალაქო კოდექსის 724-729 მუხლებით გათვალისწინებული ფორმის დაუცველად), მოსარჩელე აღნიშნული კანონის საფუძველზე ითხოვს მისი ბენეფიციარული საკუთრების აღიარებას. განსახილველ შემთხვევაში, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსი არ იძლევა ბენეფიციარი მესაკუთრის განმარტებას, სასამართლოს სამოქალაქო კოდექსის მე-5 მუხლის პირველი ნაწილის სფუძველზე ანალოგიით უნდა გამოეყენებინა „კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის „დ“ პუნქტი.

კასატორის აზრით, საქართველოს კანონმდებლობას, მათ შორის კანონს „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ ეწინააღმდეგება სააპელაციო სასამართლოს დასაბუთება, რომ „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონიდან გამომდინარე სრულყოფილ კვლევას საჭიროებს დავასთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოების საერთაშორისო კომპეტენცია და იმ შემთხვევაში თუ დადგინდება კომპეტენციის არსებობა, უნდა გაირკვეს კონკრეტულად რომელი ქვეყნის მატერიალური კანონმდებლობით უნდა მოხდეს დავის გადაწყვეტა.

კასატორის აზრით, საქართველოს სასამართლოს კომპეტენციის საკითხი არ საჭიროებს დამატებით კვლევას, ვინაიდან აღნიშნული საკითხი განხილულ იქნა როგორც პირველი ინსტანციის სასამართლოში, ასევე აპელაციის დროს, კერძოდ, „საერთაშორისო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-9 მუხლის „ა“ პუნქტის თანახმად, საქართველოს სასამართლოებს აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია, თუ მოპასუხე რამდენიმე პირია და ერთ-ერთ მათგანს საცხოვრებელი ადგილი, რეზიდენცია ან ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი საქართველოში აქვს, მოცემულ შემთხვევაში, ერთ-ერთი მოპასუხის, კერძოდ ნ. პ-ის საცხოვრებელი ადგილი არის საქართველო. „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-9 მუხლის „ბ“ პუნქტის თანახმად, საქართველოს სასამართლოებს აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია, თუ ხელშეკრულებით განსაზღვრული ვალდებულების შესრულების ადგილი საქართველოა. მოცემულ საქმეში სადავო ხელშეკრულებების (დავალების ხელშეკრულება, ხელშეკრულება ერთობლივი საქმიანობის შესახებ და საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებები) შესრულების ადგილი არის საქართველო.

ამასთან, ამავე კანონის მეათე მუხლის „ა“ პუნქტი განსაზღვრავს საქართველოს სასამართლოების განსაკუთრებულ კომპეტენციას იმ სარჩელებზე, რომელიც ეხება უძრავ ქონებას, თუ ეს ქონება საქართველოშია. განსახილველი დავის საგანს წარმოადგენს სამი უძრავი ქონება, რომელიც მდებარეობს საქართველოში. საქართველოს სასამართლოების განსაკუთრებული კომპეტენცია გამორიცხავს სხვა ქვეყნების სასამართლოების კომპეტენციას საქართველოში არსებულ უძრავ ქონებებთან დაკავშირებულ დავებზე. ყველა ზემოაღნიშნული გარემოება ცალსახად ცხადყოფს, რომ საქართველოს სასამართლოს აქვს კომპეტენცია და ყველანაირი სამართელბრივი საფუძველი,რათა განიხილოს მოცემული დავა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 27 თებერვლის განჩინებით ი. ჩ-ის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 15 მაისის განჩინებით ი. ჩ-ის საკასაციო საჩივარი დაშვებულ იქნა განსახილველად სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ი. ჩ-ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 15 იანვრის განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 15 იანვრის განჩინებაში მითითებული საპროცესო გარემოებები არ წარმოადგენს პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველს. სააპელაციო სასამართლოს თავად შეეძლო განეხორციელებინა ის საპროცესო მოქმედებები და დაედგინა საქმის ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომელთა დადგენაც პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაავალა, მიეცა მათთვის სამართლებრივი შეფასება და გამოეტანა არსებითი გადაწყვეტილება საქმეზე.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუკი ადგილი აქვს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებს, სააპელაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს უბრუნებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, არ გადააგზავნოს საქმე უკან და თვითონ გადაწყვიტოს იგი. ამრიგად, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლი, ერთის მხრივ, უთითებს პირველ ინსტანციაში საქმის დაბრუნების საფუძვლებზე, ხოლო, მეორეს მხრივ, სასამართლოს აძლევს უფლებას, ამ საფუძვლების არსებობისას, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სამართლიანი მართლმსაჯულების განხორციელების სტანდარტიდან გამომდინარე, შეაფასოს რა უფრო მართებულია - მის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანა თუ საქმის ხელახლა განსახილველად პირველ ინსტანციაში დაბრუნება.

ზემოაღნიშნული განპირობებულია სამართლიანი სასამართლოს უფლებით, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის თანახმად, ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა და თავის თავში მოიცავს ადამიანის უფლებას მისი საქმე გონივრულ ვადაში, სწრაფად და ეფექტიანად განიხილოს სასამართლომ (Profitis and Others v. Greece, §93; Tierce v. San Marino, §31; Surmeli v. Germany [GC], §129; Capuano v. Italy, §§30-31; Versini v. France, §29), რაც წარმოშობს სახელმწიფოს ვალდებულებას, ისე მოაწყოს თავისი სამართლებრივი სისტემა, რომ სასამართლოებმა უზრუნველყონ თითოეული პირის უფლება გონივრულ ვადაში მიაღწიოს საბოლოო გადაწყვეტილებას დავაზე, რომელიც მისი სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალებების განხორციელებას ეხება (Scordino v. Italy (no.1) [GC] §183, Surmeli v. Germany [GC], § 129).

თუმცა, ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი მოითხოვს რა, რომ მართლმსაჯულება იყოს სწრაფი და ეფექტიანი, ხაზს უსვამს, რომ ამით არ უნდა დაზარალდეს მართლმსაჯულების სწორად (სათანადოდ) განხორციელების პრინციპი (Von Maltzan and Others v. Germany (dec.) [GC], §132), რომელიც სამართლიანი სასამართლოს უფლების უფრო ზოგადი პრინციპია.

სამართლიანი სასამართლოს უფლებით დადგენილი სტანდარტის ჭრილში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული, სასამართლო გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლების განხილვა, თვალსაჩინოს ხდის, რომ რამდენიმე მათგანი, კერძოდ: ა) საქმე განიხილა სასამართლოს არაკანონიერმა შემადგენლობამ; ბ) სასამართლომ საქმე განიხილა ერთ-ერთი მხარის დაუსწრებლად, რომელსაც არ მიუღია შეტყობინება კანონით დადგენილი წესით, ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის გარეშე, თუ ასეთი წარმომადგენლობა კანონით იყო გათვალისწინებული; გ) გადაწყვეტილება გამოტანილია საქმეზე, რომელიც უწყებრივად სასამართლოს არ ექვემდებარება; დ) გადაწყვეტილება მიღებულია საქმის ზეპირი განხილვის საფუძველზე, რომლის დროსაც დარღვეულია პროცესის საჯაროობის წესები; ე) გადაწყვეტილებას ხელს არ აწერენ ის მოსამართლეები, რომლებიც გადაწყვეტილებაში არიან აღნიშნულნი; ვ) გადაწყვეტილება გამოტანილია იმ მოსამართლეების მიერ, რომლებიც საქმის განხილვაში ადრე მონაწილეობდნენ; ზ) საქმეში არ არის სასამართლოს სხდომის ოქმი - პირდაპირ გამომდინარეობს მართლმსაჯულების სწორად განხორციელების პრინციპიდან, მათ შორის, საქმის განხილვაში მხარის მონაწილეობის და სამართლიანი და საჯარო განხილვის ფუნდამენტური უფლებიდან, და ქმნის იმ შემთხვევას, როდესაც ცალსახაა, რომ საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმ სასამართლოს, სადაც მოხდა აღნიშნული დარღვევა.

თუმცა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული კიდევ ორი საფუძველი, კერძოდ: ა) გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული; და ბ) გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია - წარმოადგენს ისეთ საფუძვლებს, რომლებიც, საკასაციო სასამართლოს აზრით, იძლევა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, საქმის გარემოებების სრულყოფილი ანალიზის შედეგად და სამართლიანი სასამართლოს უფლების ჭრილში, საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნების მართებულობა-არამართებულობის შეფასების საშუალებას.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების მართებულობის შეფასებისას, სასამართლომ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გაითვალისწინოს: (1) რა პროცესუალური გარემოებები მიუთითებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის უკან დაბრუნებაზე; (2) ამ გარემოებების გათვალისწინებით, რამდენად მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება, და (3) ხომ არ გამოიწვევს ეს საქმის უსაფუძვლოდ გაჭიანურებას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2012 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება Nას-1118-1145-2011; 2015 წლის 23 თებერვლის Nას-1234-1175-2014 განჩინება).

აღნიშნულს მოითხოვს, აგრეთვე, რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპები, რომლებიც გულისხმობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ, რომელიც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე საქმის არსებითად განმხილველი სასამართლოა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე უნდა დაუბრუნოს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც მას თავად რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა ან კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით მართლაც მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები Nას-402-764-05 23 ივნისი, 2005 წელი; Nას-657-618-2012, 10 დეკემბერი, 2012 წელი; Nას-1308-1234-2012, 4 თებერვალი, 2013 წელი)

გამომდინარე იქიდან, რომ მოცემულ საქმეში სააპელაციო სასამართლომ საქალაქო სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების საფუძვლად მიუთითა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე¹“ პუნქტზე (გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია), სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში მითითებული თითოეული პროცესუალური გარემოება, რომელიც საფუძვლად დაედო საქმის უკან დაბრუნებას, უნდა შეფასდეს ზემოაღნიშნული მოთხოვნების შესაბამისად.

პირველი პროცესუალური გარემოება, რომლითაც სააპელაციო სასამართლომ საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნების აუცილებლობა დაასაბუთა, მდგომარეობს შემდეგში:

1. „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონიდან გამომდინარე, სრულყოფილ კვლევას საჭიროებს წინამდებარე დავასთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოების საერთაშორისო კომპეტენცია (საერთაშორისო განსჯადობა)

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კონკრეტულ დავასთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოების საერთაშორისო კომპეტენციის დადგენა არის სამართლის და არა ფაქტის საკითხი. ამიტომ აღნიშნული საფუძვლით საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნება ეწინააღმდეგება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მოთხოვნებს.

პირველი ინსტანციის სასამართლოში წინამდებარე საქმის განხილვის დროს მხარეებმა სასამართლოს განსჯადობის თაობაზე წარმოადგინეს საკუთარი პოზიციები. მოპასუხეებმა მოითხოვეს საქართველოს სასამართლოების საერთაშორისო კომპეტენციის არქონის გამო საქმის განხუხილველად დატოვება ან ინგლისისა და უელსის სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანამდე საქართველოს სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის შეჩერება (იხ. შესაგებელი, ტ. 3, ს.ფ. 219-220), რასაც არ დაეთანხმა მოსარჩელე (იხ. მოსარჩელის ახსნა-განმარტება, ტ.3, ს.ფ. 259-260). სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციის საკითხი მსჯელობის საგანი იყო სასამართლოს მთავარ სხდომაზეც (იხ. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 25 აპრილის მთავარი სხდომის ელექტრონული ჩანაწერი, 11:07:46 – 11:15:29), თუმცა თბილისის საქალაქო სასამართლოს აღნიშნულ საკითხზე საკუთარი მოსაზრება არ გამოუხატავს. სასამართლომ საქმე არსებითად განიხილა და მიიღო გადაწყვეტილება, რომელიც არ შეიცავს მსჯელობას მისი საერთაშორისო კომპეტენციის შესახებ.

საქართველოს სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციის საკითხი მოპასუხეების მიერ დაყენებულ იქნა სააპელაციო სასამართლოშიც (იხ. სააპელაციო საჩივრები, ტ.4, ს.ფ. 284-285, 293-304).

ასეთ პირობებში, სააპელაციო სასამართლოს თავად უნდა გამოეკვლია საერთაშორისო კომპეტენციის საკითხი და საწინააღმდეგო დასკვნამდე მისვლის შემთხვევაში (მოცემულ დავასთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოებს არ აქვთ საერთაშორისო განსჯადობა), შეეწყვიტა დავის წარმოება.

საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, შეამოწმა ექვემდებარება თუ არა მოცემული საქმე საქართველოს სასამართლოებს უწყებრივად და მიიჩნევს, რომ ამ საქმეთან დაკავშირებით საქართველოს სასამართლოებს აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია.

უცხო ელემენტის შემცველ დავებთან დაკავშირებით საქართველოს სასამართლოები საკუთარი კომპეტენციის დადგენისას ხელმძღვანელობენ „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონისა და საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის შესაბამისი დებულებებით (თუ საერთაშორისო ხელშეკრულება ან შეთანხმება, რომლის ხელშემკვრელი მხარეც არის საქართველო, სხვა რამეს არ ითვალისწინებს).

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-11 მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, საქართველოს სასამართლოები განიხილვენ სამოქალაქო საქმეებს, რომლებშიც მონაწილეობენ უცხო ქვეყნის მოქალაქეები, მოქალაქეობის არმქონე პირები, საწარმოები და ორგანიზაციები. ასეთ საქმეებთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოებს საერთაშორისო კომპეტენცია აქვთ მაშინ, თუ მოპასუხის რეზიდენცია ან ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი საქართველოშია. ასეთ საქმეებთან მიმართებაში საქართველოს სასამართლოებს საერთაშორისო კომპეტენცია აქვთ მაშინაც, თუ მოპასუხე რამდენიმე პირია და ერთ-ერთი მათგანის საცხოვრებელი ადგილი, რეზიდენცია ან ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი საქართველოშია.[1]

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-15 მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, სასამართლოს სარჩელი წარედგინება მოპასუხის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, ხოლო თუ საქმეში რამდენიმე მოპასუხეა - ერთ-ერთი მოპასუხის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილი).

მოცემულ შემთხვევაში სარჩელი აღძრულია 6 მოპასუხის წინააღმდეგ, რომელთაგან ერთ-ერთ მოპასუხეს - ნ. პ-ს საცხოვრებელი ადგილი საქართველოში აქვს. შესაბამისად, აღნიშნული საფუძვლით საქართველოს სასამართლოებს მოცემული დავის მიმართ აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია.

საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ საქართველოს კანონის მე-9 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, საქართველოს სასამართლოებს საერთაშორისო კომპეტენცია აქვთ იმ შემთხვევაშიც, თუ ხელშეკრულებით განსაზღვრული ვალდებულების შესრულების ადგილი საქართველოა.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, ხელშეკრულებიდან გამომდინარე სარჩელები სასამართლოს წარედგინება ხელშეკრულების შესრულების ადგილის ან იმ ადგილის მიხედვით, სადაც ხელშეკრულება უნდა შესრულებულიყო.

მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე მიუთითებს, რომ მან ა. (ბ.) პ-თან დადო დავალებისა და ერთობლივი საქმიანობის, ხოლო მე-5 და მე-6 მოპასუხეებთან (ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულებზე დაფუძნებულ კომპანიებთან) საკუთრების მინდობის ზეპირი ხელშეკრულებები. აქედან დავალების ხელშეკრულების შესრულების ადგილი იყო ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულები, ხოლო ერთობლივი საქმიანობისა და საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებების შესრულების ადგილს წარმოადგენდა საქართველო, რამდენადაც ისინი ეხებოდა საქართველოში მდებარე უძრავი ნივთებისა და რეგისტრირებული კომპანიების წილების მართვასა და განკარგვას.

შესაბამისად, ერთობლივი საქმიანობისა და საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებების შესრულების ადგილის მიხედვით, საქართველოს სასამართლოებს მოცემული დავის მიმართ აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-18 მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, სარჩელი საკუთრების უფლების, აგრეთვე, ქონების გაყოფასთან, განაწილებასა და ფლობასთან დაკავშირებული სარჩელი, თუ დავა ეხება უძრავ ნივთებზე, მათ შორის, მიწის ნაკვეთზე უფლებას, შეიძლება შეტანილ იქნეს სასამართლოში ნივთების ადგილსამყოფელის მიხედვით.

საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის „ა“ ქვე პუნქტის შესაბამისად კი, საქართველოს სასამართლოებს განსაკუთრებული კომპეტენცია აქვთ იმ სარჩელებზე, რომლებიც ეხება უძრავ ქონებას, თუ ეს ქონება საქართველოშია.

მოცემულ შემთხვევაში დავის საგანს წარმოადგენს სამი უძრავი ნივთი: (ა) უ. თ-ი (უძრავი ქონების სარეგისტრაციო № ...) („უ-ი“), ბ) მიწის ნაკვეთი და შენობა-ნაგებობები ლ-ში (საკადასტრო კოდი № ...) („ლ-ო“) და გ) ქ. თბილისში, ფ-ის ქ. №..-ში მდებარე მიწის ნაკვეთი (სარეგისტრაციო №...) („კ-ა“), რომლებიც მდებარეობს საქართველოში. აღნიშნული უძრავი ნივთებისა და მათი რეალიზაციის შედეგად მიღებული მოგების ბენეფიციარ მესაკუთრედ ცნობა, ასევე, საქართველოში დაფუძნებული იურიდიული პირების: შპს „პ. ჯ-ას“, შპს „ჯ. .... კ“-ოს, ს.ს. „ფ. წ-ას“, შპს „ს. თ. წ“ - ის აქციებისა და წილების და მათი რეალიზაციის შედეგად მიღებული მოგების ბენეფიციარ მესაკუთრედ ცნობა (საკუთრებასთან დაკავშირებული მოთხოვნები) მოსარჩელის ძირითადი მოთხოვნებია, რომელთა მართებულობა გავლენას ახდენს სხვა მოთხოვნების მართებულობაზე. შესაბამისად, აღნიშნულ მოთხოვნებთან დაკავშირებით, ნივთების ადგილსამყოფელიდან გამომდინარე, საქართველოს სასამართლოებს მოცემული დავის მიმართ აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია.

რაც შეეხება მოთხოვნებს ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულებზე დაფუძნებული იურიდიული პირების (მე-5 და მე-6 მოპასუხეების) ბენეფიციარ მესაკუთრედ ცნობის შესახებ, შესაძლებელია მათთან დაკავშირებით სხვა ქვეყნის სასამართლოებს (ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულები ან გაერთიანებული სამეფო) ასევე ჰქონდეთ საერთაშორისო კომპეტენცია, თუმცა „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, აღნიშნული საქართველოს სასამართლოების საერთაშორისო კომპეტენციის გამორიცხვის საფუძველს არ წარმოადგენს. მოცემული კანონის მე-19 მუხლი არეგულირებს ერთი და იმავე სარჩელის თაობაზე ერთსა და იმავე მხარეებს შორის საქართველოსა და უცხო ქვეყანაში სამართალწარმოების მიმდინარეობის შემთხვევებს, კერძოდ, ამ მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, საქართველოს სასამართლო საქმეს წარმოებაში არ მიიღებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ამ საქმეზე უკვე არსებობს უცხო ქვეყნის სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელიც შეიძლება ცნობილ იქნას საქართველოში. მოპასუხის მითითებით გაერთიანებულ სამეფოში მე-5 და მე-6 მოპასუხეებსა და მოსარჩელეს შორის დავა დაიწყო მე-5 და მე-6 მოპასუხეების სარჩელის საფუძველზე 2013 წლის 8 თებერვალს, ხოლო ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულებზე მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა 2013 წლის 2 აგვისტოს. მხარეთა განცხადებით და საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ რომელიმე ზემოაღნიშნულ დავასთან დაკავშირებით უცხო ქვეყნის სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება ან ასეთი გადაწყვეტილება მიღებული ჰქონდა თბილისის საქალაქო სასამართლოში მოსარჩელის მიერ 2014 წლის 22 იანვარს სარჩელის შეტანის დროს. ამრიგად, სარჩელის წარდგენის მომენტისათვის არ არსებობდა და ამჟამადაც არ არსებობს მე-19 მუხლის მე-2 ნაწილით საქმის წარმოებაში არმიღების საფუძველი.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-20 მუხლის თანახმად, სასამართლოს არჩევის უფლება, თუ საქმე რამდენიმე სასამართლოს განსჯადია, ეკუთვნის მოსარჩელეს.

ამრიგად, რაკი უძრავი ქონება, აგრეთვე, საწარმოები საქართველოშია, საქართველო წარმოადგენს ასევე ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებისა და საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებების შესრულების ადგილს და ერთ-ერთი მოპასუხის ადგილსამყოფელიც საქართველოშია, ამავე დროს მოსარჩელემ აირჩია საქართველოს სასამართლოებისათვის მიმართვა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქართველოს სასამართლოებს მოცემულ დავაზე აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია.

მეორე პროცესუალური გარემოება, რომელიც სააპელაციო სასამართლომ პირველ ინსტანციაში საქმის დაბრუნების საფუძვლად მიუთითა, მდგომარეობს შემდეგში:

2. უნდა გაირკვეს, კონკრეტულად რომელი ქვეყნის მატერიალური კანონმდებლობით უნდა მოხდეს დავის გადაწყვეტა. მოპასუხე B. T. L-ი და C. V. L-ი წარმოადგენენ უცხო ქვეყნის სამართლის საფუძველზე ოფშორულ ზონაში რეგისტრირებულ იურიდიულ პირებს, ხოლო სარჩელი შეეხება მოსარჩელის მიერ მესამე პირისათვის კომპანიის დაფუძნების თაობაზე ნდობითი ფუნქციის მინიჭების - საკუთრების მინდობის დადასტურებულად აღიარების და ი. ჩ-ის „ბენეფიციარ“ მესაკუთრედ ცნობის საკითხს.

იმ შემთხვევაში, თუ დავის საგანთან დაკავშირებული რომელიმე საკითხი უნდა გადაწყდეს უცხო ქვეყნის კანონმდებლობის მიხედვით, აღნიშნული ქვეყნის სამართლის ნორმების, დოქტრინისა და სასამართლო პრაქტიკის მითითება და დამტკიცება (მტკიცების ტვირთი) ეკისრება იმ მხარეს, რომელიც მიუთითებს ამ ქვეყნის კანონმდებლობის გამოყენებაზე.

„საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის შესაბამისად, უცხო ქვეყნის სამართლის გამოყენებისას საქართველოს სასამართლო იღებს საჭირო ზომებს მისი ნორმების არსის დასადგენად, შესაბამის ქვეყანაში მათი ოფიციალური განმარტების, გამოყენების პრაქტიკისა და დოქტრინის გათვალისწინებით.

თუ უცხო ქვეყნის სამართლის ნორმების არსის დადგენა ზემოაღნიშნულ ღონისძიებათა განხორციელების მიუხედავად უშედეგოა ან მოითხოვს გაუმართლებელ ხარჯებს, ხოლო პროცესის არცერთ მხარეს არ შეუძლია ნორმების არსის დადგენა და მათი გამოყენების დასაბუთება, სასამართლო იყენებს საქართველოს სამართალს.

ამრიგად, უცხო ქვეყნის კანონმდებლობაზე, მასთან დაკავშირებულ პრაქტიკასა და დოქტრინაზე დაყრდნობა ქართულ საკოლიზიო სამართალში წარმოადგენს ფაქტის საკითხს და შესაბამისად, მითითების და მტკიცების ტვირთი ეკისრება დაინტერესებულ მხარეს, რაც შედის მტკიცების საგანში. თუმცა მტკიცების საგნის განსაზღვრა (ანუ რა ფაქტობრივი გარემოებები უნდა იქნას მოაზრებული მტკიცების საგანში) არის სამართლის საკითხი და მის სამართლებრივ მხარეს განსაზღვრავს მოსამართლე. აღნიშნული გულისხმობს იმას, რომ დაინტერესებული მხარის მხრიდან ყურადღების გამახვილების მიუხედავად, სასამართლომ თავისი ინიციატივით უნდა გამოიკვლიოს უცხო ქვეყნის კანონმდებლობის გამოყენების საკითხი.

პირველი ინსტანციის სასამართლომ დავა მოაწესრიგა საქართველოს კანონმდებლობით, თუმცა ზემოაღნიშნული საკითხი მას სათანადოდ არ გამოუკვლევია. სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში კი აღნიშნული საკითხის კვლევა წარმოადგენდა სააპელაციო სასამართლოს კომპეტენციას. ამიტომ ზემოაღნიშნული საფუძვლით საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნება ეწინააღმდეგება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მოთხოვნებს.

საქართველოს სასამართლოების მიერ კონკრეტულ დავასთან დაკავშირებით გამოსაყენებელი კანონმდებლობის განსაზღვრა ხდება „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე.

საქართველო იურიდიული პირების „ეროვნულობის“ დადგენის საკითხში აღიარებს იურიდიული პირის მმართველობის ცენტრის ადგილსამყოფელის პრინციპს (განსხვავებით მრავალ ქვეყანაში გავრცელებული ინკორპორაციის პრინციპისაგან). კერძოდ, „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ კანონის 24-ე მუხლის მიხედვით, იურიდიული პირის უფლებაუნარიანობა და ქმედუნარიანობა განისაზღვრება იმ ქვეყნის სამართლით, სადაც იურიდიული პირის ადმინისტრაციას აქვს ფაქტობრივი ადგილსამყოფელი. აღნიშნული დოქტრინა ასახულია ამავე კანონის 36-ე მუხლის მე-2 წინადადებაშიც, რომლის თანახმად, ივარაუდება, რომ ხელშეკრულება ყველაზე მჭიროდაა დაკავშირებული იმ ქვეყანასთან, სადაც მხარეს, რომელსაც დამახასიათებელი სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შეესრულებინა, ხელშეკრულების დადებისას ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.

ადმინისტრაციის რეზიდენციაში იგულისხმება იურიდიული პირის მმართველობის ცენტრალური ადგილსამყოფელი. ამ უკანასკნელში იგულისხმება ადგილი, სადაც ტარდება დირექტორთა საბჭოს სხდომები, სამეთვალყურეო საბჭოს სხდომები, აქციონერთა კრება და სხვ.

ამრიგად, ქართული კანონმდებლობის მიხედვით, იურიდიული პირი ექვემდებარება იმ ქვეყნის სამართალს, სადაც მას გააჩნია ცენტრალური ადმინისტრაციის ადგილსამყოფელი.

მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე არ უთითებს ფაქტებს ადმინისტრაციის ადგილსამყოფელის შესახებ. ასევე, არც სასამართლოები იკვლევენ ამ საკითხს. იმ შემთხვევაში, თუ კომპანიების ადმინისტრაციის ადგილსამყოფელი არის ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულები, მაშინ ამ პირებზე ვრცელდება ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულების კანონმდებლობა. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში მოსარჩელეს ეკისრება ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულების სამართლის ნორმების, დოქტრინისა და სასამართლო პრაქტიკის მითითებისა და დამტკიცების ტვირთი.

რაც შეეხება გარიგებების ნამდვილობას, იგი განისაზღვრება იმ ქვეყნის სამართლით, რომელიც გამოყენებული უნდა ყოფილიყო გარიგების ან მისი რომელიმე დებულების ნამდვილობისათვის.[2] თვით გარიგების ფორმა განისაზღვრება იმ ქვეყნის სამართლით, სადაც დაიდო ეს გარიგება ან იმ ქვეყნის სამართლით, რომელიც გამოიყენება გარიგების საგნის მიმართ. გარიგების ფორმა დაცულად ითვლება, თუ ხელშეკრულება დაიდო სხვადასხვა ქვეყანაში მყოფ პირებს შორის და იგი შეესაბამება ერთ-ერთი ქვეყნის მოთხოვნებს გარიგების ფორმის შესახებ.[3]

გარიგებათა მიმართ, რომელთა საგანია მიწის ნაკვეთზე უფლება, მიუხედავად ხელშეკრულების დადების ადგილისა და ამ ადგილას მოქმედი სამართლისა, გამოიყენება იმ ქვეყნის სამართლის იმპერატიული ნორმები გარიგების ფორმის შესახებ, სადაც არის მიწის ნაკვეთი.[4] გარიგება, რომლითაც წარმოიშობა უფლება ნივთზე ან რომლითაც ხდება ამ უფლების განკარგვა, ითვლება ფორმის დაცვით დადებულად, თუ იგი შეესაბამება გარიგების ფორმის შესახებ იმ ქვეყნის სამართლის მოთხოვნებს, რომელიც გამოიყენება გარიგების საგნის წარმომშობი სამართლებრივი ურთიერთობის მიმართ.[5]

ნივთზე უფლების წარმოშობა, შეცვლა, გადაცემა და შეწყვეტა წესრიდგება იმ ქვეყნის სამართლით, სადაც ეს ნივთი იმყოფება. ამ ქვეყნის სანივთო-სამართლებრივი ნორმები გამოიყენება იმ შემთხვევაშიც, როცა საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ კანონის მითითებითი (კოლიზიური) ნორმის მიხედვით სხვა ქვეყნის სამართალი უნდა იქნას გამოყენებული.[6]

სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან გამომდინარე უფლება-მოვალეობების განსაზღვრა, კერძოდ, ხელშეკრულებათა განმარტება, შესრულება, შეწყვეტა, აგრეთვე, ბათილობის შედეგები, ვალდებულებათა დარღვევა, წინასახელშეკრულებო და ხელშეკრულების შემდგომი ვალდებულებების დარღვევის ჩათვლით, წესრიგდება მხარეების მიერ არჩეული ქვეყნის სამართლით, ხოლო თუ მხარეებს არ აურჩევიათ რომელიმე ქვეყნის სამართალი, ხელშეკრულება დაექვემდებარება მასთან ყველაზე უფრო მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართალს. მხარეების მიერ სამართლის არჩევის შემთხვევაშიც, იგი ჩაითვლება ბათილად, თუ იგი უგულებელყოფს ხელშეკრულებასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართლის იმპერატიულ ნორმებს.[7]

ივარაუდება, რომ ხელშეკრულება ყველაზე მჭიროდაა დაკავშირებული იმ ქვეყანასთან, სადაც მხარეს, რომელსაც დამახასიათებელი სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შეესრულებინა, ხელშეკრულების დადებისას ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.[8]

თუ ხელშეკრულების საგანია მიწის ნაკვეთზე უფლება ან მიწის ნაკვეთით სარგებლობის უფლება, ივარაუდება, რომ ხელშეკრულება ყველაზე მჭიდროდაა დაკავშირებული იმ ქვეყანასთან, სადაც არის მიწის ნაკვეთი.[9]

აღნიშნულიდან ჩანს, რომ მოცემულ შემთხვევაში დამახასიათებელი შესრულების კონცეფციასთან შედარებით, უპირატესობა ენიჭება სპეციალურ პრეზუმფციას - უძრავი ქონების ადგილსამყოფელი ქვეყნის სამართლის გამოყენების სასარგებლოდ, რაც უნდა გაითვალისწინოს სააპელაციო სასამართლომ.

მესამე პროცესუალური გარემოება, რომელიც სააპელაციო სასამართლომ პირველ ინსტანციაში საქმის დაბრუნების საფუძვლად მიუთითა, მდგომარეობს შემდეგში:

3. ა. სარჩელი აღძრულია რამდენიმე მოპასუხის მიმართ, რამდენიმეა ასევე სასარჩელო მოთხოვნაც, განსხვავდება სასარჩელო მოთხოვნის ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები, თუმცა მოსარჩელე კონკრეტულად არ ასახელებს თითოეულ სასარჩელო მოთხოვნასთან მიმართებაში უშუალო მოპასუხეს;

ბ. სასარჩელო მოთხოვნების საფუძვლად მითითებული ფაქტები მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებების გათვალისწინებით, საჭიროებს უფრო მეტ სიზუსტეს და თანამიმდევრულობას. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ არ არის გარკვეული მოთხოვნის არსი, მისი საფუძველი.

მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის მითითებას, რომ სარჩელის შინაარსიდან და მოსარჩელის ახსნა-განმარტებებიდან ცალსახად იკვეთება თითოეულ სასარჩელო მოთხოვნასთან მიმართებაში ვინ არის უშუალო მოპასუხე.

რაც შეეხება 3.ბ. საფუძველს, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის დაბრუნების ზემოაღნიშნული საფუძველი განხილულ უნდა იქნას სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლით გათვალისწინებული დისპოზიციურობისა და მე-4 მუხლით გათვალისწინებული შეჯიბრობითობის პრინციპების კონტექსტში, რომლებიც გულისხმობს მხარეთა შესაძლებლობას თავად განსაზღვრონ დავის საგანი და თვითონვე მიიღონ გადაწყვეტილება სასამართლოში სარჩელის შეტანის შესახებ. მხარეები თვითონ განსაზღვრავენ, რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნას დადასტურებული ეს ფაქტები. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები.

მართალია, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის მე-2 ნაწილი ითვალისწინებს სასამართლოს უფლებას საქმის გარემოებათა გასარკვევად ამ კოდექსში გათვალისწინებულ ღონისძიებებს საკუთარი ინიციატივითაც მიმართოს, მაგრამ სამოქალაქო სამართალწარმოების კონტექსტში, რომელიც მთლიანად მხარეთა დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპს ეფუძნება, სასამართლოს მხრიდან ნებისმიერი ინიციატივის გამოჩენის უფლება ვიწროდ (შეზღუდულად) უნდა იქნას განმარტებული, რაც გულისხმობს, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სასამართლოს მხრიდან ინიციატივის გამოჩენის საფუძვლები და აუცილებლობა სასამართლომ ნათლად უნდა დაასაბუთოს.

მოსარჩელე/კასატორი აღნიშნავს, რომ სასამართლოში მან წარმოადგინა ყველა ფაქტი და მტკიცებულება, რაც გააჩნდა და რაც მას საქმის გარემოებების დასადასტურებლად აუცილებლად და მიზანშეწონილად მიაჩნდა.

ასეთ ვითარებაში სააპელაციო სასამართლოს ვალდებულება იყო შეემოწმებინა სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნას. ამ კითხვაზე პასუხის ძიებისას სასამართლომ უნდა შეამოწმოს სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები რამდენად ექცევა სამართლის სულ მცირე, ერთი ნორმით მოცემული ფაქტობრივი სიტუაციის ნორმატიული აღწერილობის ქვეშ. იმ შემთხვევაში, თუ შემოწმების შედეგად სასამართლო მივა დასკვნამდე, რომ მოთხოვნის საფუძვლად მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები არ ექცევა სამართლის ნორმის აღწერილობაში ან არ არის მითითებული საკმარისი ფაქტები, რაც კონკრეტული ნორმით განსაზღვრული შედეგის აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენს (სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად არ ამართლებს მოთხოვნას), მაშინ სარჩელის დაკმაყოფილებას უნდა ეთქვას უარი.

მეოთხე პროცესუალური გარემოება, რომელიც სააპელაციო სასამართლომ პირველ ინსტანციაში საქმის დაბრუნების საფუძვლად მიუთითა, მდგომარეობს შემდეგში:

4. მოთხოვნები ძირითადად აღიარებითი ხასიათისაა. სარჩელის შინაარსიდან გამომდინარე კი შეუძლებელია მოსარჩელის ნამდვილი იურიდიული ინტერესის დადგენა. ნამდვილ იურიდიულ ინტერესად ვერ შეფასდება მოსარჩელის განმარტება მასზედ, რომ წინამდებარე სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ მიღებული გადაწყვეტილება გარკვეულწილად წარმოადგენს ინგლისისა და უელსის მართლმსაჯულების მაღალ სასამართლოში ვ. ჩ-ის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით აღძრული სარჩელისაგან თავის დაცვის საშულებას, ანუ შესაგებელს. უფრო მეტ სიზუსტეს და კონკრეტულობას მოითხოვს ასევე 2004 წლის ივლისში ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულების დადებულად, ხოლო 2013 წლის 26 დეკემბერს შეწყვეტილად ცნობის და ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე გარკვეული უფლებების დადასტურების მოთხოვნით აღძრული სარჩელის იურიდიული ინტერესი. მოსარჩელე მხარეს მართებს მიუთითოს და დააზუსტოს აღძრული სარჩელის სწორი იურიდიული ინტერესი თითოეულ აღიარებით მოთხოვნასთან მიმართებით.

აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოცემულ საქმეში წარმოდგენილი სასარჩელი მოთხოვნების ნაწილი აღიარებითი, ნაწილი კი მიკუთვნებითი ხასიათისაა.

მიკუთვნებით მოთხოვნებს წარმოადგენს, ერთ შემთხვევაში, უძრავი ქონებისა და მისგან მიღებული მოგების მესაკუთრედ ცნობა, ხოლო მეორე შემთხვევაში - საწარმოებისა და წილების და მათი რეალიზაციის შედეგად მიღებული მოგების მესაკუთრედ ცნობა.

მოსარჩელის მოთხოვნები დავალებისა და ერთობლივი საქმიანობის ხელშეკრულებების არსებობის დადგენის შესახებ წარმოადგენს არა დამოუკიდებელ, არამედ დამატებითი ხასიათის მოთხოვნებს. შესაბამისად, მოსარჩელის ძირითადი (საკუთრებასთან დაკავშირებული) მოთხოვნების მართებულობა გავლენას ახდენს დამატებითი მოთხოვნების მართებულობაზე (და არა პირიქით).

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მითითებას, რომ აღიარებით მოთხოვნებთან მიმართებაში იურიდიული ინტერესის არსებობის გამორკვევა წარმოადგენს აღიარებითი სარჩელის დასაშვებობის ძირითად წინაპირობას, და დამატებით განმარტავს, რომ აღნიშნული არ ქმნის საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველს. სარჩელის წარმოებაში მიღების შემდეგ იურიდიული ინტერესის არარსებობის დადგენა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტისა და 187-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, სასამართლოს მიერ ამ აღიარებითი სარჩელის განუხილველად დატოვების საფუძველია (იხ. სუსგ #ას-314-299-2013).

შესაბამისად, სამართლის ზემოაღნიშნული საკითხები სააპელაციო სასამართლოს გამოსაკვლევია და ამ საფუძვლებით პირველი ინსტანციის სასამართლოში განსახილველად საქმის დაბრუნება არამართებულია.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება და არ დააბრუნოს საქმე უკან, როდესაც არ არსებობს მისი იურისდიქციიდან გამომდინარე შეზღუდვები და მხარეთა პროცესუალური უფლებრივი მდგომარეობის გათვალისწინებით საქმის დაბრუნების აუცილებლობა.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს თავად შეეძლო განეხორციელებინა ის საპროცესო მოქმედებები და დაედგინა საქმის ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომელთა განხორციელება და დადგენაც პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაავალა, ასევე მიეცა მათთვის სამართლებრივი შეფასება და გამოეტანა არსებითი გადაწყვეტილება დავალების, ერთობლივი საქმიანობისა და საკუთრების უფლების მარეგულირებელი სამართლის ნორმების საფუძველზე. შესაბამისად, დაუსაბუთებელია სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების თაობაზე.

კასატორის ერთ-ერთი მოთხოვნაა საკასაციო სასამართლომ საქმე არ დააბრუნოს სააპელაციო ინსტანციაში და თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ იმ პირობებში, როცა სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდეგენია საქმის ფატობრივი გარემოებების დიდი ნაწილი, არც მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებები გამოუკვლევია და არც სამართლებრივი შეფასებები გაუკეთებია, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ საკასაციო სასამართლოს მხრიდან მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია. ამიტომ საკასაციო პალატა მოკლებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით გათვალისწინებულ შესაძლებლობას თავად მიიღოს გადაწყვეტილება.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. მოცემულ შემთხვევაში, სახეზეა 394-ე მუხლის „ე^1“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძველი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ი. ჩ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 15 იანვრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე

[1] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, მე-9 მუხლის „ა“ პუნქტი

[2] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 27-ე მუხლის პირველი პუნქტი

[3] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 29-ე მუხლის პირველი პუნქტი

[4] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 29-ე მუხლის მე-3 პუნქტი

[5] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 29-ე მუხლის მე-4 პუნქტი

[6] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 32-ე მუხლის პირველი პუნქტი

[7] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 35-ე და 36-ე მუხლები

[8] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 36-ე მუხლის პირველი პუნქტი

[9] საქართველოს კანონი „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“, 36-ე მუხლის მე-2 პუნქტი